BOEKEN VAN LIEVE JORIS

De Golf

Terug naar Congo

De melancholieke revolutie

Een kamer in Cairo

Zangeres op Zanzibar

De poorten van Damascus

Mali blues

Dans van de luipaard

Het uur van de rebellen

LIEVE JORIS

HET UUR VAN
DE REBELLEN

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

Met dank aan de monniken en het personeel van de Sint-Andriesabdij Zevenkerken, Brugge

Dit boek is gebaseerd op bestaande personages, situaties en plaatsen, zonder er ooit helemaal mee samen te vallen.

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van Stichting Fonds voor de Letteren en Vlaams Fonds voor de Letteren, en financiële steun van NiZA (Nederlands instituut voor Zuidelijk Afrika).

Copyright © 2006 Lieve Joris en uitgeverij Augustus, Amsterdam Omslagfoto Sven Torfinn / Hollandse Hoogte Omslagontwerp Judith van den Bos Typografie Suzan Beijer Foto auteur Klaas Koppe

ISBN 978 90 457 0358 9

NUR 300

www.augustus.nl

Congo en omringende landen

Het Grote Merengebied

HOOGVLAKTES

1967

De mensen in de hoogvlaktes in het oosten leefden buiten de tijd, ze hadden vaak geen flauw idee hoe oud ze waren, maar zijn moeder herinnerde zich precies wanneer hij geboren was: op de tweede dag van de tweede maand van het jaar 1967, vroeg in de ochtend, net voor de kippen begonnen te praten. Het was een gezegende dag, want tot dan toe had ze alleen vier dochters gehad en een vrouw zonder zoon werd door haar schoonfamilie als kinderloos beschouwd. Met zijn geboorte had hij de koeien van haar overleden man, die anders waren verdeeld onder diens broers, veiliggesteld. Ze noemde hem Mvuyekure, hij die van ver komt, naar zijn grootvader, die ook lang op zich had doen wachten. De roepnaam die zij hem gaf was Zikiya.

Ze woonden in Ngandja, een heuvelachtig gebied waar de weiden groen waren en ongerept. De oude Rumenge, dezelfde die ooit met zijn lans een leeuw had gedood, was er rond 1955 naartoe getrokken met zijn twee vrouwen en kinderen. Hij had er een kleine gemeenschap van Bembe aangetroffen, die maniok en bonen verbouwden en joegen op apen en everzwijnen in de omringende bossen. Nadat hij vriendschap had gesloten met hun chef, waren de anderen gekomen, tot ze met een honderdtal waren.

Zijzelf werden Banyarwanda – volk van Rwanda – genoemd, omdat ze daar oorspronkelijk vandaan kwamen, al waren sommigen uit Burundi gekomen. Dat was in de tijd vóór de Ababirigi, zoals zij de Belgen noemden, toen er nog geen grenzen waren en hun voorouders westwaarts trokken op zoek naar betere weiden voor hun koeien, of na conflicten met lokale heersers.

Zikiya was een jaar of vier toen geruchten over rebellen als een venijnige wind door de heuvels begonnen te waaien. De rebellen hadden het gemunt op hun koeien, die ze onder de arme Bembe-boertjes beloofden te verdelen. Algauw was de Bembe-chef op hun hand en vielen de eerste slachtoffers.

Ze pakten hun schamele bezittingen bijeen en sloegen op de vlucht, mannen, vrouwen, kinderen, koeien en schapen, begeleid door gewapende strijders die uit het veilige Minembwe waren gekomen om hen te bevrijden. Op de een of andere manier raakten die vlucht en de dood van zijn vader in zijn kindergeheugen verstrengeld, waardoor hij zou opgroeien in de wrange overtuiging dat zijn vader door Bembe-rebellen was gedood.

Volgens zijn ooms maakte hij de tocht op de rug van zijn moeder, maar in zijn herinnering kon hij al lopen want tijdens een tussenstop was hij van het pad af geraakt. Pas toen de karavaan klaar was om verder te trekken, had zijn moeder hem gemist. In paniek was ze naar hem op zoek gegaan. Ze had hem teruggevonden, argeloos spelend in een bananenplantage. Het was voor het eerst dat hij zijn moeder zag huilen.

Zeven dagen waren ze onderweg. Nu eens liepen ze door een open landschap met glooiende weiden, dan weer waren ze in het bos en klommen ze moeizaam omhoog tussen bomen met lange rafelige baarden van korstmos en vlugge beekjes met glibberige groene stenen. Soms werden ze aangevallen. Aan het einde van hun tocht misten ze tien mensen, plus verschillende koeien die tijdens het treffen met de rebellen op de vlucht waren geslagen.

In Minembwe reden vrachtwagens van het regeringsleger door de heuvels. President Mobutu was zes jaar eerder, in 1965, aan de macht gekomen, maar hij had grote moeite zijn gezag in deze oostelijke uithoek van het land te vestigen. De plateaus waren geknipt voor rebellen: er woonden weinig mensen, er waren nauwelijks wegen en Burundi, Rwanda en Tanzania waren vlakbij.

De koude oorlog was nog in volle gang. Voor de aanhangers van rebellenleider Laurent-Désiré Kabila was Mobutu een stroman van de Amerikanen en het vroegere koloniale bewind. Vanuit het socialistische Tanzania waren ze de bergen in getrokken om zijn regime te bestrijden. Simba’s – Leeuwen – noemden ze zich. Aanvankelijk hadden de Banyarwanda de Simba’s te vriend proberen te houden, maar zodra die hun oog lieten vallen op hun majestueuze koeien, wendden de veehoeders zich tot het regeringsleger voor bescherming. Een man mocht je doden, maar zijn koe niet.

De soldaten van Mobutu gedroegen zich in die tijd nog correct. Ze maakten zich klein en lieten zich door de bevolking leiden. Ze rustten de Banyarwanda uit met wapens om hun koeien te beschermen. Als ze een koe nodig hadden om te eten, kochten ze die.

Een luitenant-kolonel kwam op bezoek in hun nieuwe onderkomen in Minembwe. Zikiya’s moeder gaf hem melk. ‘Let op, zo meteen slaan ze op de vlucht,’ zei de man tegen zijn soldaten, die bij de deur waren blijven staan. Want dat gebeurde onveranderlijk als militairen op bezoek kwamen: ze kregen melk aangeboden, waarna de mensen het op een lopen zetten.

De kolonel had een Lingala woord gebruikt dat Zikiya verstond als ‘verhuizen’. ‘Waarom gaan ze verhuizen?’ vroeg hij. De man lachte, trok hem naar zich toe en deelde zijn melk met hem, zodat Zikiya niet meer bij hem vandaan wilde en zijn moeder in plaats van te vluchten dichterbij kwam om te horen wat hij te vertellen had. ‘Dat was een goede militair,’ zou zij achteraf zeggen.

Later ging zijn familie terug naar Irango, waar ze hadden gewoond vóór ze naar Ngandja vertrokken. Irango lag verscholen achter een heuvelrug; geen passant kon vermoeden dat daar leven was. Hun ronde hutten – muren van verharde koeienmest en strooien daken rond een staketsel van bamboe – waren na hun jarenlange afwezigheid gehavend, maar al snel hadden ze nieuwe gebouwd en sluimerden ze ’s avonds weer in bij de zware ademhaling van de koeien die in het gras lagen te slapen.

Koeien waren heilig voor hen. Ze dronken hun urine als medicijn en spoelden er hun ngongoro mee, de houten fles met het gevlochten kapje waarin ze melk bewaarden. Een koe kan niet praten, zeiden ze, met haar kun je dus ook geen ruzie maken; ze is als een engel, ze doet niemand kwaad. Vlees aten ze nauwelijks, ze leefden van melk, maïs en bonen. Ze hadden de lange, tanige bouw die veehouders ook elders in Afrika hebben. Als een koe stierf, rouwden ze, maar de Bembe – die klein en gespierd waren – verheugden zich, die wisten dat ze dan binnenkort vlees zouden eten.

Zijn vader was de oudste van de familie geweest. Bij de dood van zijn grootvader kreeg Zikiya een stier en werd hij getooid met diens persoonlijke bezittingen: een witte paan die over zijn schouder werd geknoopt en die hem veel te groot was, een ivoren armband en een inkwebo, een lange wandelstok met een ijzeren punt die mannen tijdens hun tochten door de heuvels bij zich hadden; je kon er een onwillige koe mee tussen de billen porren, nieuwsgierige kinderen mee wegjagen of hem als een polsstok in het water steken als je over een riviertje moest springen. Geen van die voorwerpen was bewaard gebleven, maar de ceremonie zou hem bijblijven.

Zijn oudere zus en hij waren nakomertjes, de anderen waren al het huis uit. ‘Op haar hoef je niet te letten,’ zei zijn moeder over zijn zuster, ‘die gaan we later uithuwelijken.’ Zonen vergroten je eigen familie, ging het gezegde, dochters vergroten die van een ander. Soms verkocht zijn moeder een koe om schoolbenodigdheden voor hem te kopen. Maar ze overlegden eerst. Als het een koe was die luisterde als hij haar naam riep, of die vooropliep en de andere koeien de weg wees, dan koos ze een andere uit.

Voordat hij ’s ochtends naar school ging moest hij de koeien naar de weide buiten het dorp brengen. Als hij terugkwam sloegen witte dampwolken van de bedauwde strooien daken af en lag heel Irango zachtjes te stomen in de opkomende zon. Binnen hing de rook van het houtvuur laag in de kamer. Het prikte in je ogen als je er niet aan gewend was, dat merkte hij als vreemdelingen op bezoek kwamen – hun ogen begonnen steevast te tranen. Zijn kleren en haren waren na zijn vroege uitstapje kletsnat van de vochtige berglucht. Andere kinderen moesten wachten tot ze vanzelf opdroogden, maar hij had een handdoek. Waar zijn moeder die vandaan had gehaald, wist hij niet, maar die was speciaal voor hem.

Zittend bij het vuur dronk hij de melk die zijn moeder had klaargezet. Dan pakte hij zijn schoolschrift en liep naar Kagogo: dwars door het bos naar beneden, het riviertje over en dan opnieuw de heuvel op – drie kwartier lopen als hij flink doorstapte. Onderweg passeerde hij de dorpjes van de Bembe en Fulero; ze hadden veldjes en tussen hun hutten scharrelden varkens en kippen.

De school was een armoedig bouwseltje dat eenzaam in het landschap stond, beschermd tegen het grazende vee door een omheining van bamboestokken waaraan de leerlingen hun jassen hingen. Door de open luikjes van de propvolle klaslokalen viel wat licht naar binnen en algauw galmden kinderstemmen als het gemekker van jonge geitjes door de lucht.

Hun ouders waren analfabeet, op een enkeling na die een missieschooltje in het dal had doorlopen en terug was gekomen als leraar, of die na enkele vergeefse jaren in de schoolbanken weer achter de koeien liep, zijn onrijpe kennis als een last met zich meedragend. Zijn oom Mufunga was bij de Belgen naar school gegaan. Die waren zo over hem te spreken dat zijn grootvader vreesde dat ze hem mee zouden nemen naar hun land en besloot hem daar weg te halen.

‘Jij bent altijd de beste van de klas,’ zei de meester tegen Zikiya, ‘maar jouw vader zien we hier nooit.’ Zikiya vertelde hem niet dat hij een weeskind was. Op weg naar school had hij een stok in het struikgewas verstopt waarmee hij de Bembe-kinderen sloeg, omdat hij ervan overtuigd was dat zijn vader door Bembe-rebellen was vermoord. Toen alle vaders op school werden geroepen, wist hij niet wat te doen. Hij liep achter de vader van een andere leerling aan en vroeg hem of die even de zijne wilde zijn. Het jaar daarop had hij een meester die tot zijn eigen familie behoorde en die hem sommeerde zijn moeder mee te brengen. Hij weigerde – zij had met school niets te maken. De man strafte hem door hem een week lang het voetbalveld te laten onderhouden. Dat had hij hem nog steeds niet vergeven.

Vaak nam een oom de weduwe van zijn broer tot tweede vrouw, opdat zij kinderen voor de familie zou blijven produceren, maar zijn moeder kon het niet vinden met zijn ooms. Het liefst hadden ze gewild dat zij terugging naar haar familie en haar kinderen bij hen achterliet, dan zouden zij de vrije hand hebben met de koeien van haar overleden man, maar zij weigerde te vertrekken: die koeien waren later voor Zikiya. ‘Je ooms zijn kwaadaardig,’ zei ze. Zij zeiden over haar hetzelfde. En algauw ook over hem.

Op een middag kwam hij uit school en zaten zijn moeder en grootmoeder uit te rusten voor het huis: ze hadden net maïs gestampt. Hij wilde langs hen naar binnen lopen, maar stootte per ongeluk de houten vijzel met maïsbloem om. ‘Kijk toch eens wat die wees doet!’ viel zijn grootmoeder uit. Het was of ze hem in het gezicht had geslagen. Trillend stond hij in de deuropening terwijl de kippen kakelend op de gemorste bloem afrenden en zijn moeder de vijzel met een draaiende beweging opnieuw in de grond plantte. ‘Denk maar niet dat ik zal huilen als u doodgaat!’ beet hij zijn grootmoeder toe.

Binnen pakte hij de bal die hij van oude lappen stof had gemaakt en verstopte hem onder zijn jack. Hij snoerde de veter van zijn jack strakker aan, zodat de bal er niet uit kon vallen. Zonder nog een woord te zeggen trok hij met de koeien de heuvels in.

Het was aangenaam de koeien voor zich uit te drijven, de beste voorop, de andere gedwee achter hen aan. Hij had een geweldig sterke stier; als die de leider van een andere kudde kruiste, begon hij gegarandeerd te vechten, koppig, zijn hoorns in die van zijn tegenstander hakend – tot het bloed hun van de bek droop en Zikiya hen uit elkaar moest halen. De gewelfde hoorns van sommige koeien had hij zelf gevormd door, toen ze nog kalfjes waren, met zijn tanden de harde buitenkant van hun hoorntjes af te bijten. Dan droop zíjn mond van het bloed.

Langzamerhand trok het trillerige gevoel uit zijn benen. Toen hij zo hoog was geklommen dat niemand hem nog kon zien, haalde hij zijn voddenbal tevoorschijn. Zijn moeder verweet hem nooit dat hij een wees was. Wel zei ze dat hij, omdat hij geen vader had, geen tijd had om te spelen.

Er zat een touw aan de bal – hij schopte ertegen en trok hem dan naar zich toe, om niet telkens de heuvel af te hoeven rennen. Drie jaar lang zou hij weigeren zijn grootmoeder te bezoeken, hoe zij hem er ook om smeekte.

Hij wilde niet meer Mvuyekure genoemd worden, zoals zijn grootvader. Op zijn schoolschrift kraste hij de naam door en verving hem door die van zijn overleden vader. Zijn oom Rutebuka, die heel streng was, trof hem in die dagen eens aan buiten het dorp, slapend in het gras. Hij porde hem in de zij met zijn stok en vroeg hem wat hij daar dacht te doen, zo helemaal in zijn eentje. Zikiya knipperde met zijn ogen en keek op naar de gestalte in verschoten broek en colbert die boven hem uittorende, een vilten hoed op zijn verweerde kop. ‘Lig ik soms in de weg?’ zei hij.

Stokslagen regenden op hem neer, maar hij beschermde zijn hoofd met zijn lange armen en gaf geen kik, waarop Rutebuka wegstevende en terugkwam met zijn moeder en een tante. Hun kleren wapperden in de wind; ze hadden hun huis in de haast gesloten en de sleutel in hun sjaaltjes geknoopt. ‘Wat moet je met zo’n kind,’ vroeg zijn oom, hem porrend met zijn stok, ‘dat liever in zijn eentje is dan bij de anderen?’ Zijn moeder zei niets; ze had al afgeleerd hem in het openbaar te verdedigen, want zijn ooms aarzelden niet ook haar te slaan.

Irango was een wereld besloten in zichzelf, je kon er alleen te voet komen en behalve de marktlui die vanuit Uvira het bergpad op zwoegden, hun waar op het hoofd, en die met enig geluk twee dagen later arriveerden, waagden weinig mensen zich in die regionen.

Zikiya was een jaar of elf toen zijn moeder hem voor het eerst meenam naar de stad. Ze vertrokken in alle vroegte om diezelfde avond nog in Uvira te kunnen zijn. Algauw lieten ze het heuvellandschap van Irango achter zich en liepen als door een tunnel in het bos, over omgevallen bomen die in de zompige aarde lagen te rotten en boomwortels die zich omhoog hadden gewoeld en als reuzenvoeten met lange tenen boven de aarde leken te zweven. Dan waren ze weer in de savanne, waar de mist tegen de omliggende heuvelruggen op golfde en riviertjes in de diepte ruisten.

Het pad werd steeds smaller en steiler, steentjes gleden weg onder hun voeten en zijn moeder maande hem voorzichtig te zijn: een koe die van de weg af was geraakt viel eens zo ver naar beneden dat ze gewond bleef liggen en onmogelijk weer omhoog kon. De Bembe moesten haar doden en in stukken op hun rug naar boven dragen.

Naarmate ze verder afdaalden, voelde hij de warmte toenemen – alsof hij een oven binnenwandelde. Op de hellingen zag hij de kleine ronde hutten van de Fulero, uitgehouwen in het dichte bos, omringd door maïsveldjes en bananenbomen. Soms kruisten ze mensen die op weg waren naar boven, hun bagage op het hoofd of in een mand op de rug. Er waren er die naast hun pakken waren neergevallen, zwaar ademend, nat van het zweet. Ze groetten niet, ze keken alleen maar triest voor zich uit of verzuchtten: ‘Mama-éééh!’ – alsof ze het betreurden ooit aan deze klim te zijn begonnen. Zelf liep hij automatisch, als in een droom: zijn knieën buigend, remmend met zijn voeten.

Aan de horizon bespeurde hij een immense vlakte. Toen hij beter keek, zag hij dat het geen vlakte was, maar water. ‘Is dat een rivier?’ ‘Ja,’ zei zijn moeder, ‘een heel grote rivier.’ Het water was woelig. ‘Waarom rollen er zoveel schaapjes in?’ ‘Dat zijn geen schaapjes.’ Hij geloofde haar niet, hij zag ze heel duidelijk, sommige waren bruin, andere wit – ze rolden dat het een lust was.

Die avond in Uvira keek hij omhoog naar de steile blauwe bergen. Donkere mannen met lange gewaden en reusachtige kappen leken het – het was haast niet voor te stellen dat hij achter hun ruggen vandaan was gekomen. Op de hellingen brandden rode lichtjes; het droge seizoen was net begonnen, de Fulero staken hun veldjes in brand.

In Uvira was elektriciteit. Voor het eerst in zijn leven hoefde hij ’s avonds voor het slapengaan de lamp niet uit te blazen. Zodra hij zijn ogen sloot, begon de voorbije dag weer helemaal opnieuw, hoorde hij het getik van de wandelstokken op het grind, zag hij de pijnlijk vertrokken gezichten van de klimmers, voelde hij de kiezelsteentjes onder zich wegglijden.

Ze bleven niet in Uvira, maar staken de grens over naar Burundi. Hij had in die tijd verschrikkelijke hoofdpijn en maakte voortdurend ruzie met de kinderen in het dorp. Hij sliep nauwelijks – zijn ogen wilden ’s nachts niet dichtgaan. Zijn moeder had besloten hem te laten onderzoeken in een ziekenhuis in Bujumbura.

De blanke dokter zei dat het zenuwen waren. Hij masseerde zijn hoofd en stelde voor hem in observatie te houden. Het geld dat zijn moeder had meegebracht raakte op en zij moest terug naar de hoogvlaktes om een koe te verkopen. Hij bleef achter bij de dokter. Pas na enkele dagen merkte hij hoe vies zijn kleren waren – de mensen in Bujumbura droegen veel schonere kleren. En dan die geur van rook, hoe kwam het dat die hem nooit eerder was opgevallen? Zijn jas, zijn hemd, zijn broek, zijn tas – al zijn spullen waren ervan doortrokken. Er waren hier ook geen vlooien zoals in de hoogvlaktes, die ’s nachts in je bed kropen, op zoek gingen naar de warmste plekjes op je lichaam en daar rode vlekjes achterlieten.

De dokter kocht nieuwe kleren voor hem; de oude gooiden ze weg. Overdag verbleef Zikiya in het ziekenhuis te midden van mensen die allemaal rode ogen hadden. Het was een gekkenhuis, maar hij was niet gek. ’s Avonds nam de dokter hem mee naar huis, speelde met hem, leerde hem fietsen, gaf hem boeken en schriften. Gaandeweg ontdekte de dokter wat er mis was.

Kort daarvoor had Zikiya’s oom Rutebuka hem van school gehaald. Zikiya moest maar zorgen voor de koeien die zijn vader hem had nagelaten, zei hij – de school was voor arme kinderen. Terwijl zijn eigen kinderen wel naar school gingen! Zijn moeder had geprotesteerd dat Zikiya geen vreemde talen zou leren als ze hem thuis hield. Rutebuka had haar uitgelachen. Wilde ze soms dat haar enige zoon later naar de stad zou trekken om zijn middelbare school af te maken en nooit meer terug te keren, zoals alle scholieren deden? Wie zou er dan voor haar zorgen?

Toen zijn moeder uit de hoogvlaktes kwam, fietste Zikiya tot haar verbazing ontspannen rond op de binnenplaats van de dokterswoning. ‘Er mankeert hem niets,’ zei de dokter, ‘hij wil naar school, dat is alles.’

Bij zijn terugkeer in Irango zag hij er in zijn nieuwe kleren uit als een stadsjongen. De jaren daarvoor was hij op school altijd de beste geweest, maar nu had hij drie weken achterstand opgelopen en haalde het slimste meisje van de klas hem in. Het volgende jaar kreeg ze borstjes en kwam ze niet langer naar school; het moment was aangebroken haar uit te huwelijken.

De schoolvakantie viel samen met het droge seizoen, waarin de wolkenpakken die doorgaans over de hoogvlaktes hingen, plaatsmaakten voor felblauwe strakke luchten. De zon schroeide de savanne tot ze dor en geel was en verpulverde de aarde tot fijn stof. Aan het eind van de dag stak een ijskoude wind op die het stof door je kleren joeg en je huid veranderde in craquelé. Mensen doken weg in hun jassen en kropen om zes uur al in bed. De koeien begonnen mager te worden en gaven nauwelijks nog melk. Het was tijd voor de transhumance, de seizoenstrek.

De vrouwen bleven achter met de kleine kinderen en een enkele koe, de mannen trokken erop uit met hun kuddes en waren dagen onderweg voor ze hun kamp opsloegen in een gebied waar het nog regende en de weiden groen waren. Het liefst waren ze meteen doorgereisd naar Ngandja. Daar werden de koeien zo zwaar dat ze bij hun thuiskomst de magere koeien omverliepen. Maar het was er nog steeds niet veilig.

Soms bleven ze wel vier maanden weg. Een bediende had Zikiya leren schieten met het geweer van zijn vader – een kaliber .30. Dat had hij bij zich, want hoe verder je afdwaalde van de bewoonde wereld, hoe groter de kans dat je op rebellen stuitte. De Bembe wilden dat zij betaalden om hun koeien te laten grazen, want volgens de lokale gebruiken, die in de koloniale tijd waren bestendigd en na de onafhankelijkheid gehandhaafd, waren de veehouders ondergeschikt aan de bami, de traditionele chefs. Maar Zikiya weigerde iets te geven en sloeg er desnoods op los.

’s Avonds zaten ze bij het vuur in de hutten die ze tijdens de transhumance bouwden en luisterden naar de verhalen van de oude mannen. Aan het begin van de avond bespraken die lopende zaken: een koe die gekalfd had en sindsdien bloed piste, een stier die ziek leek te zijn. Ze droegen gedichten voor waarin koeien konden spreken en hun bezorgde meester geruststelden. Of ze vertelden over de koe die na de dood van haar meester driftig met haar poten stampte als zijn kinderen haar wilden benaderen. Tot iemand op het idee kwam de jas van de overledene aan te trekken en zijn hoed op te zetten. Zodra de koe het silhouet van haar meester herkende en zijn geur opsnoof, werd ze rustig en liet zich weer melken.

Tijdens het praten rakelde de een het vuur op met een stuk hout, gooide de ander gedachteloos nog een paar lege maïskolven op of pakte met zijn eeltige hand een gloeiend kooltje om zijn pijp op te steken. Het verleden was een zwachtel die je steeds verder kon afwikkelen – als ze maar lang genoeg bij elkaar zaten, kwamen ze onveranderlijk uit bij de tijd waarin hun voorouders in deze regionen verzeild waren geraakt.

Het was een geschiedenis die was opgelost in de mist, maar die zij steeds opnieuw probeerden te reconstrueren. Zikiya kende de verhalen uit zijn hoofd, maar hij luisterde alsof het de eerste keer was en zou ook later, in de stad, blijven vasthouden aan de doorrookte verhalen die op de lange avonden van de transhumance tot hem waren gekomen.

De migratie westwaarts was volgens de ouderen al eeuwen geleden begonnen, maar had een hoogtepunt gekend in de tweede helft van de negentiende eeuw, toen de despoot mwami Rwabugiri zijn greep op Rwanda probeerde te verstevigen en steeds meer koeien van zijn onderdanen eiste. Rwabugiri – een eeuw later had zijn naam in de hoogvlaktes nog steeds een onheilspellende klank.

Aanvankelijk hadden hun voorouders zich in de middenplateaus gevestigd, maar allengs trokken ze dieper het binnenland in. Rwanda was ten tijde van hun vlucht een van de best georganiseerde koninkrijken van Afrika met een sterke, feodale traditie; de hoogvlaktes kwamen hun hierna voor als een wereld waar alles nog moest beginnen.

De mensen die zij er aantroffen droegen nauwelijks kleren terwijl zijzelf in koeienhuiden liepen. Hun grote koeien met hun gewelfde hoorns wekten ontzag en werden een machtig wapen in hun gevecht om de gunst van lokale chefs. ‘Als een Bembe je niet goedgezind is, geef hem dan te eten,’ was het adagium dat zij aan hun kinderen doorgaven. In ruil voor koeienhuiden en koeien brachten zij mensen ertoe hun vee te hoeden en het land voor hen te bewerken, net zoals ze thuis gewend waren geweest. Of ze kochten slaven op de markt, die aangevoerd werden uit het hart van het land.

In hun nieuwe omgeving leefden ze in clanverband. Hun taal sleet af en werd ingekleurd met woorden uit de taal van de Bembe en de Fulero. Hun nieuwe helden waren de mannen die op hun tocht het binnenland in luipaarden, hyena’s, leeuwen en wolven met een lans hadden gedood, of een krokodil die het had gewaagd aan de waterkant een drinkende koe te grijpen.

Ondanks hun economisch overwicht hadden ze geen zeggenschap over het land dat ze bewoonden en bleven ze afhankelijk van de lokale bami. Sinds hun vlucht uit Rwanda waren ze kopschuw geworden voor centraal gezag. Uit angst voor verplichte arbeid en straffen meden ze de administratieve centra die na de komst van de Belgische kolonisatoren ontstonden.

Elders in het land trouwden nieuwkomers na een tijdje met de omwonenden, maar zij bleven onder elkaar. Hoe hadden ze anders gekund, vroegen de oude mannen rond het vuur zich af, hun vrouwen pakten koeienvlaaien zó op en mengden die met gekleurde aarde om de muren van hun hutten te verven – dat zou een Bembe-meisje nooit doen. In Bembe-dorpjes was het vuil en liepen er varkens tussen de hutten – dat was voor hen een onrein dier. En hoe konden ze een meisje hun familie binnenhalen dat niet gewend was melk te drinken en dat een koe alleen maar als een stuk vlees zag? Of hun dochter uithuwelijken aan een familie die apen, slangen, kikkers, vogels en insecten at – alles eigenlijk, behalve modder? En die als bruidsprijs een rattenval gaf, een machete, een geit, een zaklamp en een stel pannen? Zij die gewend waren ten minste acht koeien voor een meisje te krijgen? Hun eigen vrouwen aten zelfs geen geitenvlees omdat geiten tijdens het jongen zo verschrikkelijk mekkerden – ze vreesden in barensnood even angstig te worden.

En zo was het altijd gebleven. Zodat de marxistische Simbarebellen, die na het vertrek van de Belgen de hoogvlaktes in trokken en oog in oog kwamen te staan met hun indrukwekkende kuddes, hen kapitalisten hadden genoemd en de arme boertjes met hun varkens en scharrelkippen, proletariërs. Bovendien hadden zij spitse neuzen, net als blanken, en waren zij dus vreemdelingen.

De ogen van zijn neefjes waren dichtgevallen, maar Zikiya was klaarwakker. Niemand zorgde nog voor het vuur, pijpjes werden niet langer gestopt en hier en daar begon iemand te kuchen. De oude mannen staarden voor zich uit. Ze dachten aan hun zonen, die strijders waren geworden om zich tegen de Simba’s te verdedigen en van wie sommigen inmiddels soldaat waren in het regeringsleger.

Misschien dachten ze ook wel aan Ngandja, waar ze voor de komst van de rebellen gelukkig waren geweest. Onlangs was een groepje mannen, vergezeld van strijders, er opnieuw naartoe gegaan om het terrein te verkennen. De Bembe waren ontstemd over hun komst, ze beweerden dat hun koeien de wilde dieren in het bos op de vlucht joegen. ‘Wij waren hier het eerst,’ zeiden ze, ‘dus het land is van ons.’ ‘O ja?’ had iemand geantwoord. ‘Is dit land jullie kind? Wanneer hebben jullie het dan gebaard?’ Daar moesten ze allemaal om lachen. De Bembe waren even trots en koppig als zijzelf, daarom vochten ze voortdurend. ‘Maar net zomin als je een koe ervan kan weerhouden likzout te zoeken,’ zei een van de oude mannen, ‘kunnen de Bembe ons beletten op een dag weer naar Ngandja te gaan.’

De avond liep naar zijn einde. De mannen stonden zuchtend op en begaven zich naar hun hutten. Zikiya bleef achter met zijn neefjes en één oom, die een aantal weken bleef en dan vervangen werd door een andere. De oom sliep in een bed bij het vuur terwijl Zikiya met zijn neefjes onder een kapotte deken op de grond lag. Het was de minst goede plek, vlak bij de deur; het tochtte er en de rook van het smeulende vuur waaide de hele nacht hun kant op – ze moesten almaar hoesten. De oom nam een van zijn kinderen bij zich in bed. Die lag daar heerlijk onder een laken en een deken, dicht tegen zijn vader aan. Maar geen van zijn ooms dacht er ooit aan Zikiya bij zich te nemen, niet één keer.

Als je een dorp passeert waar een bekende woont, moet je hem een bezoek brengen, had hij geleerd, anders ben je een tovenaar. Daarom stuurde hij bij zijn terugkeer van de transhumance de koeien vooruit en bracht een bezoekje aan oom Mufunga, die met zijn vrouw en kinderen een halve dag lopen van Irango woonde.

Oom Mufunga kon heel mooi Swahili schrijven, al was hij een tikkeltje vreemd geworden sinds zijn vader hem had weggehaald uit de school van de Belgen. Nog vóór de rebellen kwamen, moest hij Ngandja verlaten omdat hij ziek was. Het was niet zomaar een ziekte, ze speelde zich af in zijn hoofd en zijn broers brachten hem naar beneden om hem te laten verzorgen. Het lawaai van de stad deed hem geen goed en Mufunga liep dansend door de straten van Uvira, terwijl hij aan één stuk door praatte. De dokter schreef hem medicijnen voor, die hij niet wilde innemen. Het was vanzelf overgegaan, maar elk jaar rond Kerstmis en nieuwjaar begon alles weer van voren af aan.

Zikiya trof hem thuis, zittend op een driepoot bij het vuur. De deur was open en toen hij naar binnen stapte, draaide oom Mufunga zijn gezicht naar hem toe. Felle, ietwat verontrustende ogen had hij, die Zikiya uit de halve duisternis aanstaarden als die van een nachtdier. Zijn koperkleurige huid was glad en stevig en al was hij ver in de zestig, hij had iets jeugdigs behouden – alsof de ziekte in zijn hoofd hem voor het ouder worden had behoed.

Zikiya ging naast hem op de grond zitten en nadat ze een paar nieuwtjes over de transhumance hadden uitgewisseld, vuurde zijn oom een salvo vragen op hem af. Hij die naar school ging, had de meester hem al verteld of de wereld in één keer was ontstaan of in meerdere keren? En of het water en de aarde eindig waren? Of hoe het kwam dat de maan licht gaf en de stralen van de zon prikten? En of de aarde, de maan en de zon onafhankelijke lichamen waren, en zo ja, waar ze dan op steunden? Oom Mufunga zat geen moment stil op zijn ronde stoeltje en keek Zikiya aan met een doordringende blik, waar die een beetje bang van werd. Telkens als hij het antwoord schuldig moest blijven, zoog zijn oom misprijzend op zijn tanden. Wat leerde hij eigenlijk op school? Nee, dan de Belgen, bij hen had hij in twee jaar meer opgestoken dan Zikiya in zes jaar!

Hoe makkelijk Zikiya doorgaans ook gekwetst was door wat volwassenen tegen hem zeiden, hij voelde dat zijn oom alleen maar een spelletje met hem speelde. In de grond was hij er vast trots op dat zijn neefje binnenkort naar de middelbare school van de Italiaanse paters in Kagogo zou gaan.

Toen het tijd was om op te stappen, liep Mufunga met hem mee naar buiten. Hij verdween achter het huis en kwam terug met een geit en een kip. Die waren voor Zikiya. Ze liepen samen naar de rand van het dorp en bij het afscheid tastte zijn oom in zijn zak, stopte hem wat geld toe en begon tot Zikiya’s verbazing te huilen.

De hele weg terug naar huis, de kip onder zijn arm, de geit aan een touw achter zich aan, probeerde hij te bedenken waarom Mufunga had gehuild. De tranen van een man gaan naar zijn buik, luidde het spreekwoord, maar die van zijn oom waren over zijn wangen gelopen – verstoord had hij ze weggeveegd met de mouw van zijn jas.

Zijn moeder stond bij het pad naar Irango op hem te wachten. Die avond, in de beslotenheid van de hut, liet hij haar het geld zien dat Mufunga hem had gegeven en vroeg hij haar waarom hij bij het afscheid zou hebben gehuild. In plaats van te antwoorden begon zijn moeder op haar beurt te huilen. Hij zou het haar de volgende dagen herhaaldelijk vragen, maar zij wilde niets zeggen en het zou nog jaren duren voor hij zou begrijpen waarom oom Mufunga die dag had gehuild.

KINSHASA

2003

Langzamerhand begon Assani zich vrijer door de stad te bewegen. Soms werd hij gevolgd, en zelfs gefotografeerd. Op een middag schudde hij zijn achtervolgers van zich af en reed de heuvels in. Voor hij het wist was hij op weg naar Kinsuka. Hierlangs waren ze vijf jaar geleden gevlucht, in een lange colonne, beladen met zware dozen munitie die ze in het Tshatshi-kamp hadden buitgemaakt, de gewonden op geïmproviseerde berries tussen zich in.

Ze waren afgedaald naar de steengroeven langs de Congostroom, tot ze zich ook daar niet meer veilig voelden. Op dat moment hadden ze nog contact met de militairen die de stad langs de andere kant hadden verlaten, maar algauw zouden ze buiten de mobiele-telefoonzone vallen.

Een van zijn vrienden had niet mee willen gaan. Hij beweerde dat hij geen gevaar liep, dat hij een goede schuilplaats had. Hoeveel dagen had hij daarna nog geleefd? Wat hadden ze met zijn lichaam gedaan, waar hadden ze hem begraven? Bitterheid welde in hem op. Terwijl hij degene was die de militairen in het oosten voorhield dat ze niet achterom moesten kijken, maar vooruit.

Ze belden hem voortdurend, ze vroegen hem hoe te denken, wat te doen. Er waren er die geweigerd hadden naar Kinshasa te komen. Ze waren bang. Als hij hier zou sterven bij een verkeersongeval, zouden ze nooit geloven dat het toeval was, al gebeurden er in Congo zoveel ongelukken.

Hij naderde de plek waar hij tijdens zijn vlucht een soldaatje had verloren. Hem hadden ze gelukkig kunnen begraven – hij wist nog precies waar, als hij doorreed zou hij erop uitkomen. Zou hij de plaats herkennen of zou ze in vijf jaar zo overwoekerd zijn dat hij geen enkele aanwijzing meer zou vinden? De natuur ging hier aan de haal met je herinneringen – hij had het zo vaak meegemaakt.