BOEKEN VAN LIEVE JORIS

De Golf
Terug naar Kongo
De melancholieke revolutie
Een kamer in Cairo
Zangeres op Zanzibar
De poorten van Damascus
Mali blues
Dans van de luipaard

LIEVE JORIS

mali blues

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

De eerste druk verscheen in 1996 bij uitgeverij J.M. Meulenhoff.
Twaalfde druk, maart 2008
Copyright © 2005 Lieve Joris en uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagfoto Boubacar Traoré met zijn ouders
Omslagontwerp en typografie Suzan Beijer
Foto auteur Malick Sidibe

ISBN 9789045703596

NUR 300

www.augustus.nl

amadou

AFRIKAANSE NOTITIES

Dakar, 16 juni 1993 – Zodra ik de lauwe avondlucht van Dakar voel, weet ik dat het goed is dat ik gekomen ben. Het asfalt is zacht onder mijn voeten en dampt nog van de warmte. François staat me op te wachten. Verbeeld ik het me maar, of is hij even verlegen? Zo ken ik hem niet. We hebben elkaar sinds Zaïre niet meer gezien. Dat is zeven jaar geleden, rekenen we in de auto uit. We hebben allebei heimwee naar die tijd.

’s Nachts aankomen in een stad – meteen een gevoel van vertrouwdheid. Keba, de bewaker van François’ flat, neemt slaperig mijn bagage aan. In de gang ruikt het naar roest en vocht – alsof ik mijn cabine in de boot op de Zaïrestroom binnenstap.

François’ appartement is zo mogelijk nog kaler dan zijn huis destijds in Kinshasa. Overal naïeve schilderijen van de Zaïrees Chéri Samba. Ze zijn geen van alle ingelijst, en er zijn er die krullen en schilferen van het vocht. Ik hou van François’ nonchalance tegenover wereldse zaken, maar betrap mezelf toch op een lichte ergernis: Chéri Samba exposeerde inmiddels in New York, die schilderijen zijn geld waard! Ik zeg maar niets, want François zou me uitlachen: een museum in New York, dat betekent niets voor hem. Hij is in Afrika geboren, heeft er het grootste deel van zijn leven gewoond. Het is interessant te zien hoezeer dat hem heeft bepaald. Hoe lang zou het duren voor New York ook voor mij geen referentiepunt meer is?

17 juni – Mijn kamer ligt aan de avenue Georges Pompidou, de drukste straat van Dakar. De shoarmatent aan de overkant bleef de hele nacht open. Het leek soms alsof de klanten in mijn oor praatten, zo hard klonken hun stemmen. Lachen, roepen, maar ook ruziën, zo fel dat ik me er bijna fysiek bij betrokken voelde. Hoe kunnen mensen in godsnaam slapen bij zo’n kabaal? Ik sliep niet, ik waakte. Te midden van die stemmen almaar het gelukzalige besef dat ik niet thuis ben, maar in Afrika. Tegen de ochtend het zangerige geluid van de muezzin.

Als het verkeer op gang komt, sta ik maar op. De Libanese shoarma-eigenaar snijdt een laatste stukje vlees van zijn omgekeerde piramide en strijkt met zijn mes langs zijn witte schort. Dan ratelt het rolluik naar beneden en gaat de hemelsblauwe deur op slot. Volgens François woont de Libanees hier al vijfendertig jaar, maar kent hij alleen die kant van de avenue Pompidou waarlangs hij ’s ochtends naar huis gaat. Aan de andere kant heeft hij niets te zoeken. Hij spaart geld en kijkt in zijn vrije tijd naar pornofilms.

Er zijn hier veel Libanezen. Ze hebben restaurants, warenhuizen, ijssalons – zij zijn in West-Afrika wat de Indiërs in Oost-Afrika zijn: een onmisbare, en toch vaak bedreigde minderheid. Ze wekken jaloezie op.

Ergens in de diepte van het huis hoor ik iemand ‘mesieur, mesieur’ fluisteren, even later beantwoord door een luidkeels ‘oui!’. Dat moet François zijn die gewekt wordt door zijn huisbediende Mamadou. Vroeger had hij geen vast personeel, maar nu hij directeur is van het CCF – Centre Culturel Français – in Dakar, kan hij niet langer zonder. Verder laat hij zich zo te zien weinig aan zijn functie gelegen liggen. Hij heeft nog steeds dezelfde warrige zongebleekte haren, zijn BMW-motor staat voor de deur en een das draagt hij alleen als het hoogstnoodzakelijk is. Toen hij aantrad, nodigde hij het Senegalese personeel van het CCF thuis te eten uit. Ze waren nog nooit in de woning van de directeur geweest! Ik kan me voorstellen dat sommige petits blancs, voor wie het CCF een toevluchtsoord was waar ze zich kwamen laven aan de Franse cultuur, een pesthekel aan hem hebben, want François vindt dat hij hier in de eerste plaats is voor de Afrikanen en niet voor de Fransen.

We ontbijten op het terras als de draadloze telefoon rinkelt. François zucht, neemt op, blaft: ‘Allô! Oui!’ Overmorgen organiseert het CCF in het stadion van Dakar een muziekfestival waar alle bekende Senegalese groepen zullen optreden. François verwacht veertigduizend mensen.

Thuis keken ze vreemd op toen ik zei dat ik naar een muziekfestival in Afrika zou gaan: dat is wel het laatste wat wij ons na alle verhalen over honger, aids en burgeroorlogen in Afrika kunnen voorstellen. Op den duur hield ik het maar voor me. Maar nu ik gearriveerd ben, wordt het allemaal weer heel plausibel. De lokale muziek is hier erg populair, vooral onder jongeren, die meer dan vijftig procent van de Senegalese bevolking uitmaken. Het is een groep die iedereen zorgen baart: ze zijn opgegroeid met hemelhoge verwachtingen, maar hun toekomst ziet er benard uit. Het organiseren van concerten is François’ manier om contact met hen te houden.

Tijdens het douchen valt mijn oog op een naïef schilderij waarop een Afrikaanse man en vrouw baden in een rivier, omringd door weelderig groen. Het hangt daar natuurlijk ook vochtig te worden, maar terwijl ik ernaar kijk, stroomt een gevoel van lichtheid en geluk door me heen. Hoe lang ben ik niet meer in Afrika geweest? Vijf jaar? De afgelopen jaren was ik in de weer met Syrië. Nu pas voel ik hoe zwaar het leven daar was. Ook dat kan ik thuis moeilijk uitleggen: dat het hier veel vrolijker is.

François’ kleren van gisteravond liggen op een hoopje bij zijn slaapkamerdeur. Mamadou doet ze in de wasmand, waarna N’Deye, de werkster, ze in de wasmachine gooit. Keba, Mamadou, N’Deye – dat zijn er al drie. Luizenleventje! En ik die in Amsterdam om de veertien dagen een werkster heb. De blanken hier zeggen dat ze op die manier werk verschaffen. En dat ze hun personeel beter betalen en behandelen dan de Senegalese elite doet. Ik weet het niet – ik heb er gemengde gevoelens over.

Tegen de middag haal ik François van zijn werk. Rond het CCF bruist het van leven. Ik was er ooit eerder, in 1987. Toen was François er nog niet en was het een uitgestorven boel. François heeft het talent een ziel te blazen in dingen die dood zijn. Ik tref hem in zijn kantoor, gespannen als een veer. Hij haalt driftig zijn hand door de papierwinkel op zijn bureau terwijl hij door de telefoon schreeuwt. Mensen lopen in en uit. Ik wacht op hem, hangend over de balustrade. Het openluchtcafé beneden is het trefpunt van cineasten, muzikanten, groupies, studenten, niksnutten. Youssou N’Dour leunt tegen een pilaar, een base-ballpet op het hoofd; later die middag heeft Baaba Maal een ontmoeting met zijn fans. In Amsterdam zie ik die helden van de Senegalese muziek alleen op een podium.

François en ik drinken iets aan de bar. Iedereen kijkt naar Canal France International, dat de hele dag uitzendt. Je moet tegenwoordig naar Afrika gaan om te ontdekken dat Frankrijk nog iets voorstelt in de wereld. Of om het laatste Parijse argot te horen. Veel Engelse leenwoorden, de schrik van Franse taalpuristen. Ze hebben het hier over blacks in plaats van noirs. Ook hoor ik iemand zeggen: ‘C’est nice.’

Tijdens de Golfoorlog was het CCF de enige plaats met een schotelantenne. ’s Avonds kwamen wel tweeduizend mensen naar het nieuws kijken. François was bang dat de anti-westerse sentimenten op een dag tot uitbarsting zouden komen, want de sympathie voor Saddam Hussein was vrij algemeen in de Derde Wereld. Maar wat bleek? Iedereen was voor de Amerikanen, omdat het noordelijke buurland Mauretanië, waar Senegal sinds jaren mee in onmin leeft, aan de kant van Saddam stond.

In vergelijking met Zaïre is Senegal erg op zijn vroegere kolonisator gericht, vindt François. Het is het eerste land aan de westkust van Afrika dat door Frankrijk werd gekoloniseerd, en die kolonisatie heeft diepe sporen achtergelaten. ‘De Senegalezen houden je een spiegel voor,’ zegt hij, ‘een vergrootspiegel, een lachspiegel.’ De straten van Dakar zijn vergeven van houten stalletjes waar kaartjes voor de paardenlotto worden verkocht: iedereen wedt op paarden die in Europa rennen!

Mimicry, naäperij, noemt V.S. Naipaul het. François is milder, meer geneigd tot zelfbeschuldiging. Een man als Bokassa, hebben de Fransen hem niet naar hun eigen beeld geschapen? Jarenlang was hij officier in het Franse leger. Hij ging met hun beelden aan de haal, begon zich te identificeren met Napoleon. En de Fransen speelden het spel mee. Wie hielp de keizerskroning van Bokassa financieren? Frankrijk! Hoogwaardigheidsbekleders uit de hele wereld traden aan om hem te feliciteren. Pas later, toen ze er genoeg van kregen, lieten ze hem vallen.

De kolonialen wilden in Afrika iets bewerkstelligen, zegt François, maar de Afrikanen maakten er iets heel anders van. De wanorde die er het gevolg van is, bevalt hem. Europa is voor hem een maquette, daar zijn de dingen af. Hij houdt van de creativiteit die hier ontstaat uit chaos.

Het is aangenaam om François in zijn nieuwe omgeving te zien. Hij houdt zich zoals gewoonlijk met tientallen zaken tegelijk bezig. Afrikanen hebben een neiging tot langdradigheid, klaagt hij. Hij waarschuwt hen als ze zijn bureau binnenkomen: Ik heb vijf minuten voor je, wat wil je? Zijn werk is zappen, hij zapt van documentaires naar videoclips, van muziek naar geld. En tussendoor rinkelt voortdurend de telefoon en komt de ene na de andere fax binnen. ’s Avonds is hij doodmoe en weet hij soms niet wat hij de hele dag heeft uitgevoerd.

Ook op langere termijn zapt hij: hij blijft ergens vier jaar en trekt dan verder. Een plek verlaten breekt telkens weer zijn hart, maar het moet, anders zou hij zich zo hechten dat hij nooit meer weggaat.

François stelt me voor aan zijn vrienden. Ik zeg niet veel, voel me nog een vreemde eend in de bijt – alles speelt zich vlak bij me af, maar tegelijkertijd heel ver weg. Ik moet dit landschap nog leren decoderen, een toon vinden om met mensen te praten, ontdekken wat hen beweegt. In de stad kom ik daar trouwens nooit achter, daarvoor moet ik naar het platteland, waar de dingen doorzichtiger, eenvoudiger zijn.

François is een stadsmens. In Zaïre kibbelden we daar vaak over – hij vond dat ik me in het stadsleven moest verdiepen, maar ik was voor het eerst in Afrika, ik begreep niets van Kinshasa, wilde almaar het binnenland in. Dat verschil tussen ons is gebleven en misschien wel verscherpt.

Op weg naar huis wordt François van alle kanten begroet. Hij koopt sigaretten bij het jongetje op de hoek, steekt zijn hand op naar een passant, geeft iemand een por in de rug: ‘Hey boy, ça va?’

‘Vergeleken met een doorsnee Parijzenaar heb jij me een leventje,’ laat ik me ontvallen.

‘Wat je zegt.’ François stopt bij een vrouw die cashewnoten verkoopt en stukjes onrijpe mango, vijf per plastic zakje. Haar baby ligt achter haar in een kartonnen doos te slapen.

‘Maar je kan hier maar beter geen Afrikaan zijn.’ Het is eruit voor ik het weet.

François lacht. ‘Weet je wat een Zaïrees voor mijn vertrek tegen me zei? “Profiteer er maar van dat je blank bent, want na jullie dood komen jullie terug als zwarten, dan zal je eens zien wat wij doormaken. En wij op onze beurt zullen terugkomen als blanken, dus maak je borst maar nat.” Sinds die tijd draag ik er extra zorg voor goed te zijn voor zwarten, om niet terug te komen als een van hen. Maar tegelijkertijd bid ik dat alle racisten terug zullen komen als zwarten, dan zullen ze weten hoe dat voelt!’

We zijn zijn motor gepasseerd, die hij in Zaïre liet beschilderen met dansende figuurtjes. François geeft er een klap op. ‘Laten we dus samen bidden dat we nooit als zwarten terugkomen. Vooral niet als Zaïrezen!’ Hij zegt het lachend, maar ik merk dat hij aangedaan is. We zouden allebei terug willen naar Zaïre, maar iedereen raadt het ons af. Mobutu heeft zijn greep op het land verloren, het is er niet langer veilig, mensen vluchten als ratten. Laatst viel een Zaïrees totaal berooid François’ kantoor binnen: hij was uit Zaïre komen lopen!

Ik vind het beangstigend dat ik zeven jaar geleden nog vrij rondreisde in een land waar ik inmiddels niet meer naartoe kan. Alsof delen van dit continent aan het dichtslibben zijn, opnieuw terra incognita worden. En ik, ga ik dus alleen maar naar plekken waar het veilig is? En wie getuigt er dan van wat er op gevaarlijke plaatsen gebeurt? Dat zijn de vragen die door mijn hoofd spoken sinds ik besloten heb opnieuw naar Afrika te gaan.

Hier in Senegal is het nog vrij rustig. Alhoewel… Vanochtend liep ik met Suska – François’ ex-vrouw – over de avenue Pompidou. Ze wees me het winkeltje aan van haar vroegere Mauretaanse boutiquier. Op een ochtend kocht ze sigaretten bij hem; diezelfde middag werd zijn hoofd op een stok door de straat gedragen. Dat was in 1989, toen de conflicten tussen Senegal en Mauretanië in beide landen tot uitzinnige moorden leidden.

Ik was even helemaal stil. Dat de strijd tussen die twee buurlanden zo geëscaleerd was, wist ik niet. We liepen langs stalletjes met bungelende sandalen en tassen, roestige rekken met ansichtkaarten, standjes met batikbroeken – ik kon me moeilijk voorstellen dat diezelfde straat ooit het decor van zulk geweld was.

Thuis ontmoet ik François’ zesjarige dochtertje Lea, dat sinds zijn scheiding gedeeltelijk bij hem woont. Een blond engeltje met lichtblauwe ogen. Hier speelt ze met Penda, het dochtertje van N’Deye, maar de vakanties brengt ze door in Frankrijk met haar nichtjes en neefjes, en van de laatste vakantie is ze teruggekomen met een liedje:

Je m’appelle Mustapha

et j’habite au Sahara

et je joue le tamtam

sur les fesses de ma bonne femme.

Ze zingt het aan tafel, vol overgave. Mij schiet een ander liedje te binnen, dat wij als kind zongen en waar ik pas vele jaren later de betekenis van zou vatten:

In de Sahara tussen twee kamelen

zat Kasavubu met Lumumba schoon te spelen

maar onder ’t spelen kwam er een ambraske

en Kasavubu sloot Lumumba in een kaske.

Het was een wel erg simpele versie van de machtsstrijd die zich vlak na de onafhankelijkheid in het toenmalige Kongo afspeelde. Kasavubu was president in de tijd dat Lumumba werd vermoord. Hoe dat liedje in ons dorp kwam aangewaaid, is me een raadsel. Of leerden we het in de vakantiekolonie aan zee? Daar kwamen kinderen uit het hele land samen.

Als Lea in bad is geweest, liggen haar kleren en kletsnatte handdoek op de grond, net als die van François vanochtend. Slechte gewoontes! Op mijn vijftiende zorgde ik enkele maanden voor twee jongetjes die opgroeiden in Zaïre. Die waren ook gewend aan kindermeisjes en lieten alles achter zich slingeren.

18 juni – Ondanks de drukte praten François en ik meer dan ooit. Hij is geboren in Madagascar, waar zijn vader veearts was. Ze woonden in de brousse. Als zijn vader op dienstreis ging, bleef zijn moeder achter met de kinderen, die zij zelf onderwees. Het was een bourgeois gezin, er heersten strikte regels waaraan François zich al vlug probeerde te onttrekken. Zijn ouders dachten dat er niets van hem terecht zou komen. Op foto’s uit die jaren is zijn moeder altijd zijn haren aan het fatsoeneren.

Na zijn filosofiestudie in Parijs werkte hij in een benzinestation waar hij flink wat geld verdiende door de meter te saboteren. Met dat geld wilde hij naar Kathmandu reizen, maar hij was pas in Griekenland toen zijn vader – die inmiddels hoofd ontwikkelingssamenwerking op de ambassade in Tsjaad was – schreef dat hij een baan voor hem had gevonden als leraar filosofie. François besloot hem persoonlijk mee te delen dat hij niet geïnteresseerd was. Toen hij zich meldde op de Franse ambassade in Tsjaad, zag hij er zo verwilderd uit dat het personeel hem de toegang weigerde. Pas toen zijn vader zelf naar buiten kwam om te zien wie de jongeman was die beweerde zijn zoon te zijn, werd hij binnengelaten.

In Kathmandu zou hij nooit komen. Hij reisde via Soedan naar Jemen en nam een dhow – een Arabisch zeilschip – terug naar Djibouti. Hij zag hoe het marxistisch-leninistisch regime in Ethiopië de boeren onderdrukte, waarna hij alle mooie ideeën over het communisme die hij in zijn studententijd had opgedaan in de prullenbak kieperde. Hij dronk koeienbloed met de Maasai in Kenia en raakte in de gevangenis in het Oeganda van Idi Amin.

Onderweg verdiende hij soms wat geld door een lezing over zijn reizen te geven in een Centre Culturel Français. Toen hij hoorde dat er een plaats vrijkwam voor een animateur op het CCF in St.Louis, Senegal, solliciteerde hij en werd meteen aangenomen. Vier jaar later werd hij overgeplaatst naar Zaïre.

François was destijds in Zaïre de eerste blanke die me liet zien dat er na het machtsvertoon van de koloniale tijd een nieuwe manier was waarop blanken met zwarten konden omgaan. Ik ben hem dankbaar voor wat hij me leerde – het schept een band die na zeven jaar meteen weer aangehaald is.

Inmiddels weet ik iets meer over Afrika, en is François bedaagder geworden. Hij heeft tegenstrijdige gevoelens over zijn werk in Dakar; hij mist de kleinschaligheid van vroeger. In St.Louis trok hij met een landrover de brousse in om filmvoorstellingen te geven; in Lubumbashi, het zuiden van Zaïre, lanceerde hij een train culturel die alle stadjes langs de route naar het oostelijke Kalemie aandeed.

Vooral aan die train culturel denkt hij met nostalgie terug. In de trein reisden een theatergezelschap en een orkest mee. Er was een bibliotheek en een wagon waarin voorlichting over aids werd gegeven en condooms werden uitgedeeld. Toen François de gouverneur in Lubumbashi om steun had gevraagd voor zijn condoomcampagne, had deze hem spottend aangekeken. ‘Jullie blanken zijn vreemde lui,’ zei hij, ‘eten jullie een bonbon soms op met papier en al?’ De acteurs en muzikanten leidden onderweg overigens zo’n liederlijk leven dat François zich afvroeg of de train culturel niet eerder een aids-verspreider was.

Maar na Lubumbashi is Dakar ook een uitdaging voor hem: dit is voor Frankrijk een belangrijke post, hij kan hier grote evenementen op touw zetten. In Parijs zou hij nooit een muziekfestival kunnen organiseren met zo weinig middelen, want alles moet er tot in de puntjes geregeld, verzekerd en contractueel vastgelegd zijn. Hier staan menselijke relaties voorop, hij doet alles mondeling, zet nauwelijks iets op papier, hij werkt op basis van het uitwisselen van diensten. Om de bescherming van de politie, het leger en de brandweer tijdens het festival te krijgen, betaalt hij hun benzine, zorgt voor eten en geeft een honderdtal tickets weg. ‘In Afrika zijn er geen problemen,’ zegt hij, ‘er zijn alleen oplossingen.’

Toch maakt hij zich ook zorgen: wat als de jongelui in hun enthousiasme naar voren dringen en een omheining het begeeft?

20 juni – Het concert zou om zes uur beginnen, maar als we aankomen is het stadion nog behoorlijk leeg. De eerste uren loopt François zenuwachtig heen en weer, bang dat het een flop zal worden. Blitse zonnebril, wit hemd, oranje colbert – hij heeft de allures van een echte impresario. Maar algauw loopt hij in hemdsmouwen en is hij weer gewoon François.

Liggend op het gras zie ik de tribunes volstromen. In het voorprogramma treden groepen uit Mali, Guinee en de Kaapverdische Eilanden op. Tegen negen uur komt François vertellen dat de rijen buiten zo lang zijn dat de politie de menigte in bedwang moet houden. De tv zendt het concert live uit. Als de schijnwerpers zich op het publiek richten, staan mensen op, beginnen te joelen en als gekken te dansen. De meesten zijn minderjarig. Een indrukwekkend gezicht, die duizenden teenagers te zien bewegen als één man.

Ik loop naar buiten om te zien hoe het met de wachtenden is gesteld. Rond het stadion is het bijna even druk als daarbinnen. Alle winkeltjes zijn open, bij het licht van olielampjes worden colanoten, beignets en frisdranken verkocht.

In de duisternis meen ik mijn naam te horen roepen. Ik sta stil, kijk verbaasd om me heen. Zeker verbeelding. Wie kent mij hier nu, behalve François en Suska? Maar dan hoor ik het opnieuw. Aan de overkant van de straat zwaait iemand naar me. ‘Lieve! C’est Jacques!’ Blijkt het een acteur te zijn die ik enkele dagen geleden in het CCF heb ontmoet. Als ik verder loop, voel ik me met de hele wereld verzoend, niet langer anoniem, een deel van de massa die hier is samengestroomd.

Thuis vragen ze me soms of ik niet eenzaam ben op reis, of bang. Hoe kan je eenzaam of bevreesd zijn in een land waar je na drie dagen al uit de massa wordt gepikt door iemand die de moeite heeft genomen je naam te onthouden? Afrikanen moeten zich beroerd voelen als ze bij ons aankomen – niet langer een identiteit te hebben, verstoken te zijn van elk teken van herkenning. Het is misschien niet zo vreemd dat ze beschutting zoeken bij elkaar tegen de anonimiteit die hen ineens tegemoet walmt.

Een jochie is naast me komen lopen. Hij heeft een minuscuul plastic zakje ijslimonade in de hand waar je kinderen hier vaak mee ziet. Het kost vijfentwintig francs CFA – vijftien cent –, dat valt meestal nog wel te betalen. Ik heb al heel wat bedelende kinderen van me afgeschud en vraag quasi-bars: ‘En, wat moet jij?’ Het jongetje blijft met gedecideerde pas naast me lopen en zegt: ‘Ik wil naar binnen.’

Ik kijk eens naar hem. Voddig broekje, wijd T-shirt, een ventje van niks.

‘Hoe oud ben je helemaal!’

‘Veertien.’ Dat is een leugen – ouder dan tien kan hij niet zijn. Wie weet hoe ver hij heeft gelopen om hier te komen. Weet zijn moeder waar hij is? Vast niet.

‘Voor wie ben je gekomen?’

Hij kijkt naar me op, zijn ogen stralen. ‘Voor Youssou N’Dour.’

Tegen die tijd ben ik verkocht. ‘Hoeveel kost een ticket?’

‘Vijfhonderd francs.’

Hij blijkt tweehonderdvijftig te hebben. Ik geef hem de rest, waarop hij er als een haas vandoor gaat. Ik voel me een beetje belachelijk, als een padvinder die een goede daad heeft gesteld, maar ook tevreden.

In het stadion doen agenten aanvankelijk nog hun best om insluipers te verwijderen en fans bij het podium vandaan te houden, maar allengs verslapt hun aandacht en slagen steeds meer jongetjes erin op het podium te klauteren om hun danskunsten te tonen. De acrobatische toeren die sommigen ten beste geven! Een jongen met poliobeentjes zwiert met behulp van zijn krukken om zijn eigen as als een circusartiest. Er is een dans die de pissende hond heet: je heft je been op, draait het een kwartslag en maakt een schuddende beweging – een hilarisch gezicht.

Vlak bij mij is een groep militairen neergestreken. Ze zitten stokstijf in hun uniformen, alsof de muziek hen koud laat. Maar als een meisje zich heupwiegend voor hen posteert, gooit een van hen haar zijn pet toe, springt op en begint te dansen. Algauw vliegen tientallen petten door de lucht. Ik kijk gebiologeerd toe: net zaten ze daar nog, gevangen in de discipline die bij hun uniform hoort. In enkele seconden is de maskerade van hen afgevallen. Ze blijken even lenige dansers als de anderen – hun stijve uniformen hinderen hen geenszins.

Ik probeer me voor te stellen dat een peloton van het Nederlandse leger zich op een concert ineens aan de kant van het publiek schaart. Het zou niet alleen niet in hun hoofd opkomen, het publiek zou het wellicht ook niet pikken. Maar hier verbaast niemand zich, ik ben de enige die naar de soldaten kijkt. Hun ogen gloeien, ze gooien hun benen in de lucht, vliegen elkaar in de armen, lachen.

Het is aandoenlijk, maar het heeft ook iets verontrustends. Hoe makkelijk zijn ze vergeten dat ze militairen zijn. Met één gebaar in de lucht hebben ze hun functie van zich afgeworpen. Het doet me aan iets denken, maar aan wat precies? Waar ken ik dit van? Het beeld van muitende Zaïrese soldaten flitst door mijn hoofd. Diezelfde extase, diezelfde gloed in de ogen. Wat hier tot vrolijkheid leidt, leidt elders tot bloedbaden.

Het podium wordt verduisterd. Youssou N’Dour komt op, twee brandende fakkels in de handen, en zet zijn liedje over Steve Biko in. De sfeer op de tribunes is elektrisch geladen. François had het de afgelopen dagen vaak over de kracht die van de jongeren hier uitgaat, en de druk die zij door hun massaliteit uitoefenen op de politici. Vannacht onder de donkere hemel in dit stadion is dat plotseling tastbaar. Ik kan de energie van de tienduizenden aanwezigen voelen.

Het is indrukwekkend om Senegalese muzikanten in hun eigen omgeving te zien optreden. Vooral Baaba Maal ontroert me: een smalle Toucouleur uit de Fouta Toro, de streek rond de rivier de Senegal. Hij heeft een kristallen stem en straalt iets engelachtigs, bijna profetisch uit in zijn wijde helgele boubou. Al versta ik geen woord van wat hij zingt, zijn ballade-achtige liedjes grijpen duidelijk terug op de tradities waaruit hij voortkomt.

François houdt natuurlijk meer van de stadsjongen Youssou N’Dour, die thema’s uit het hele universum oppikt. Onlangs heeft hij hem op een tournee door Afrika gestuurd. Banjul, Bangui, Ouagadougou, al die hoofdsteden zonder wolkenkrabbers – Youssou N’Dour was blij toen hij weer in Dakar was en bekende dat hij zich in Parijs meer op zijn gemak voelde dan in de binnenlanden van Afrika.

Ik raak in gesprek met een Tunesische cineast, wellicht de enige Arabier in het hele stadion, want de Libanezen die hier wonen zijn niet in Afrikaanse cultuur geïnteresseerd – sommigen beweren zelfs bij hoog en laag dat die niet bestaat. Maar de Tunesiër is een groot liefhebber van Afrikaanse muziek, en geeft toe dat die over het algemeen moderner is dan de Arabische. ‘De Arabieren leven in de verkeerde eeuw,’ zegt hij, ‘ze luisteren naar de Egyptische zangeres Oum Kalthoum, ze huilen nog om hun verleden.’

Omar Pene, die de nacht afsluit, klinkt veel rauwer en harder dan de anderen. Hij is de stem van de desperate generatie, van de straatschoffies in de sloppenwijk Pikine. Terwijl hij zingt, begint aan de kim de ochtend al te gloren.

Op zo’n concert wordt overigens geen druppel alcohol gedronken. Ook de muzikanten zijn volgens François helemaal clean.

21 juni – Adama is in Dakar! Dat ontdekte ik toen ik hem vanochtend probeerde te bellen in de Casamance, het zuiden van Senegal. Ik was van plan hem daar op te zoeken, want gisteren vertelde François me ineens dat hij zaterdag naar Frankrijk vertrekt. Terwijl ik drie weken blijf! Typisch François, om dat niet eerder te zeggen.

Adama is net terug uit het ziekenhuis. Ik ben meteen naar hem toegegaan. Van de energieke man die mij in 1987 als gids door de Casamance reed, is weinig over. In zijn kamer in het huis van zijn broer hangt een ziekenhuislucht. Een bed, een tafel met oude kranten en een plastic zak vol medicijnen. Veel antibiotica, zie ik. Daar zijn ze hier gek op, er zijn er die zelfs regelmatig een preventieve kuur nemen.

Adama tilt zijn hemd op en laat me een jaap van jewelste zien op zijn rug. Vorig jaar kreeg hij last van hernia. Een operatie van niks, beweerden de specialisten in Dakar. Aanvankelijk leek ze redelijk geslaagd, maar tijdens de massage die hij daarna kreeg, ging de wond open en begon te zweren. De chirurg adviseerde een nieuwe operatie. Deze keer werd hij alleen plaatselijk verdoofd. Terwijl ze de wond dichtnaaiden, schoot een vreselijke pijn door hem heen: de verdoving was uitgewerkt. Na de tweede operatie hield de pijn aan. Het duurde enige tijd voor ze de oorzaak ontdekten: er was een verband in zijn rug achtergebleven.

Sinds de derde operatie voelt Adama zich erg zwak. Bij elke ingreep is de wond groter geworden, de snede dieper. Hij is doodsbang dat ze opnieuw gaat zweren. Hij ligt op bed terwijl hij me dit alles vertelt; hij kan niet lang zitten of staan. Zijn ziektegeschiedenis beheerst zijn hele leven. Ik moet röntgenfoto’s bekijken, hij toont me ziekenhuisrekeningen en neemt de inhoud van de zak medicijnen met me door.

De weeë lucht in de kamer grijpt me naar de keel, maar ik verbijt me: het leven dat Adama sinds een jaar leidt, moet ik toch een paar uur met hem kunnen delen? Het drukt me terneer hem zo te zien. In de Casamance was hij een kleine koning op zijn erf te midden van zijn twee vrouwen en tweeëntwintig kinderen. Hij behoort tot het Diolavolk, dat zich lange tijd wist te verdedigen tegen de invloeden van de Fransen en dat tal van animistische tradities in ere houdt. De jonge Diola worden ingewijd in het heilige bos. ‘Maar het afgelopen jaar was de operatiekamer mijn heilige bos,’ zegt Adama bitter, ‘drie keer trok ik me daarin terug en telkens kwam ik er beroerder uit.’

Hij lijkt zowel fysiek als psychisch gebroken. Donkere gedachten over de teloorgang van alles spoken door zijn hoofd. Als jongeman lag hij na een zwaar ongeluk een jaar lang verlamd in het ziekenhuis. Dat was in 1956, vier jaar voor de onafhankelijkheid. Wat een comfort bood een ziekenhuis in die tijd! Vrienden brachten hem druiven en chocolade, een struise Russische verpleegster droeg hem in haar armen van de ene kamer naar de andere en leerde hem opnieuw lopen, stap voor stap. Toen hij uit het ziekenhuis kwam, was hij weer helemaal de oude. Het afgelopen jaar moest hij elke dienst van het ziekenhuispersoneel afdwingen met geld en als zijn familie niet voor hem had gekookt, had hij niet eens te eten gehad.

Adama was vroeger erg anti-Frans. Toen generaal De Gaulle in 1958 een speech hield waarin hij de Senegalezen verzocht het contact met Frankrijk niet te verbreken, stonden Adama en zijn vrienden op de eerste rij met borden die ‘Non!’ schreeuwden. De Gaulle richtte zich persoonlijk tot hen: ‘Jullie daar met jullie borden, jullie kunnen morgen de onafhankelijkheid krijgen!’

‘Weet je dat ik ’s nachts soms wakker lig als ik daaraan denk?’ zegt Adama. ‘Ik zou willen dat we De Gaulle meer respect hadden betoond, dat we hem hadden laten uitpraten.’ In 1980 kwam president Senghor naar de Casamance. Een oude man vroeg hem hoe lang de onafhankelijkheid nog zou duren. Senghor lachte niet, herinnert Adama zich, hij keek bezorgd.

Terwijl we op het bed zitten, komen allerlei mensen hem bezoeken. Een neef vertelt over een explosie die begin dit jaar plaatsvond in de fabriek waar hij werkt. Vierhonderd mensen kwamen om door de giftige ammoniakgassen. Arbeiders? vraag ik. Niet alleen, zegt hij, ook toestromende nieuwsgierigen vielen dood als muggen, en vrouwen en kinderen die bij de ingang van de fabriek eten verkochten.

Als zijn neef weg is, beklaagt Adama zich: sommige bezoekers denken dat ze hem opbeuren door te vertellen over rampen die hun zijn overkomen. Er zijn er die hem verslag komen doen van kwalen waar zijn eigen ziekte bij verbleekt.

Over het muziekfestival heb ik maar niets gezegd. Daar leek hij me niet echt voor in de stemming. Ik vraag me trouwens af of hij muzikanten als Youssou N’Dour kent; hij is van een andere generatie, houdt meer van traditionele muziek.

Verwarrende gedachten in de taxi op weg naar huis. Hoe de wervelende wereld waarin François zich beweegt te verbinden met de sombere geschiedenis van Adama? Vroeger maakte die verwarring me altijd desperaat, nu weet ik dat ik op een dag de samenhang zal zien. Als ik maar lang genoeg blijf.

22 juni – Met François op de motor naar het strand. Onderweg worden we aangehouden door de politie. ‘Putain de merde,’ vloekt François. We dragen geen van beiden een helm. François laat zijn kaart van het corps diplomatique zien. De agent werpt er een achteloze blik op en trekt zijn boekje. Zesduizend francs wil hij. Ik ben benieuwd hoe François zich hieruit zal redden. Hij spreekt behoorlijk Wolof en begint allerlei dingen te zeggen waar de agent erg om moet lachen. Even later stopt de man zijn boekje in zijn zak, geeft François een klap op de schouder en laat ons gaan!

‘Hoe heb je dat klaargespeeld?’

‘Oh, dat was niet zo moeilijk. Er zijn in het Wolof enkele uitdrukkingen, als je die kent zijn mensen zo onder de indruk dat je met alles wegkomt.’

Later vertaalt hij er een paar voor me: Het leven is niet makkelijk. We zitten allemaal in hetzelfde schuitje. De aap cultiveert zijn land niet opdat de gorilla oogst.

23 juni – Naar de opening van een nieuwe club, de Waw. Een soort grand café, spaarzaam gemeubileerd met ijzeren tafeltjes en stoelen, een lange bar, hightechlampen. Gemengde clientèle, veel gilets met Afrikaanse motieven, ontworpen door lokale designers. Ik pik weer aardig wat argotwoorden op, maar boy en nice beklijven. ‘Comment ça va? En forme? Nice, boy.’

De hele avond het gevoel dat er iets helemaal niet klopt. Ze doen hier net of ze in Frankrijk zijn! Het woord mimicry schiet weer door mijn hoofd. Ik heb heimwee naar de eigenzinnigheid van de Zaïrezen. De Belgen zijn er in ieder geval niet in geslaagd hun ziel te roven. Maar ik wantrouw mijn eigen scepsis ook. Waarom zouden ze hier geen cafés mogen hebben zoals in Europa? Wat wil ik dan? Alsof de Zaïrezen er met hun eigenzinnigheid niet veel slechter aan toe zijn. En toch – de valsheid van deze avond blijft aan me knagen.

Een van de kelners is een zoon van Mamadou, de huisbediende van François. Hij begint een ingewikkeld gesprek, vraagt of het waar is dat er in Frankrijk zoveel racisme heerst. Iedereen gaat er trouwens van uit dat elke blanke die hier rondloopt uit Frankrijk komt. Als ik zeg dat ik in Amsterdam woon, wil hij weten of het daar beter is, polst voorzichtig of ik hem geen baantje kan bezorgen. Ik help hem vlug uit de droom. Schrik van mezelf, merk dat ik helemaal geen geduld heb met mensen die niet weten hoe het er bij ons inmiddels voor staat.

Misschien heb ik gewoon genoeg van Dakar. Behoefte om te zien wat er achter die Franse façade gebeurt.

St.Louis, 25 juni – Vanochtend om halfzes met de motor over het strand naar St.Louis. Hoeveel kilometer is dat in vogelvlucht, tweehonderd? We doen er een uur of drie over. Het is fris, we dragen helmen en windjacks. Bagage achterop, want als François teruggaat naar Dakar, zal ik verder reizen naar Podor, een dorpje aan de Senegal.

In het licht van de koplamp zien we honderden krabben rennen voor hun leven. Een griezelig gezicht. Het doet me denken aan de beginscène van Werner Herzogs film over Bokassa, waarin een legioen roze krabben een spoorweg oversteekt, beschenen door het mistige licht van een trein die op het punt staat over hen heen te rijden. Ook wij vermorzelen er heel wat.

We passeren aangespoelde dolfijnen en reuzenschildpadden. Volgens François zijn het slachtoffers van de Koreaanse en Japanse vissersboten die voor de kust van Senegal varen: ze raken verstrikt in de netten en worden overboord gegooid. Telkens als hij er een eentje ziet, stopt hij voor een nadere inspectie. Ik vind het luguber, wil eerst niet kijken, maar François spot met mijn weekhartigheid.

De dolfijnen hebben vlijmscherpe tanden en zijn opgezwollen van de hitte. Rond de kadavers krioelt het van de krabben, die kuilen graven om ook op de onderkant aan te vallen. Als een reuzenschildpad aanspoelt, snellen de dorpelingen toe om die van haar schild te ontdoen. ‘Zie je,’ zegt François, ‘zelfs op het strand is hier leven. Niet zoals in Frankrijk, waar een aangespoelde vis meteen wordt verwijderd en het strand aangeharkt.’

In de buurt van vissersdorpjes moeten we oppassen, want de draden van de netten die vanaf de kust op ooghoogte zijn gespannen, zijn onzichtbaar. Soms laten de vissers ze zakken als ze ons zien naderen, soms bukken we en rijden eronder-door.

Imposant hoe alle inwoners van zo’n dorpje betrokken zijn bij het gevecht met de zee. Lange rijen jongemannen trekken in het licht van de opkomende zon de zware netten uit het water. Ze hebben blote voeten, hun kleren zijn gescheurd. Paarden en wagens staan gereed om de vissen op te laden, vrouwen met manden onder de arm lopen heen en weer. De oude mannen van het dorp wandelen er waakzaam omheen, luisterend naar transistorradio’s.

Telkens als we stoppen, worden we omzwermd door nieuwsgierigen. Twee blanken op een motor! François haalt zijn Wolof weer op, krijgt iedereen aan het lachen. Aan het einde van de rit zien we in de verte het puntje van de Langue de Barbarie, een landtong met roze flamingo’s.

In het hotel ontdek ik dat mijn jeans en gympies vol olievlekken zitten. ‘Die krijg je er nooit meer uit,’ zegt François plagerig. Maar mijn humeur kan niet meer stuk.

Ik was al eerder in St.Louis. Het is de eerste Franse vestiging in Afrika, gebouwd op een eiland. Aan de overkant van de Faidherbe-brug rijzen okerkleurige handelshuizen langs het water op. Delen van Coup de Torchon, een van mijn lievelings-films, spelen zich hier af. Philippe Noiret als koloniale politieman die op drift raakt en eigen rechter begint te spelen. Het oude thema van de blanke in confrontatie met het donkere continent. François werkte tijdens de filmopnamen in het CCF in St.Louis en speelt een bescheiden rolletje als Franse agent.

In de airconditioned bar van Hôtel de la Poste hangt nog iets van de sfeer van vroeger, maar de stad eromheen ademt een grote postkoloniale triestheid: veel huizen zijn totaal uitgewoond en er is weinig beweging op straat.

François vindt dit allemaal schitterend. Te bedenken dat hier ooit een Renault-dealer gevestigd was, en dat de Senegalezen in zijn vroegere showroom inmiddels op de grond leven. De ironie! Hij is erg gehecht aan St.Louis, droomt ervan hier een huis te kopen waar hij zich later kan terugtrekken, want hij moet er niet aan denken zijn oude dag in Frankrijk te slijten.

St.Louis is ook de stad van zijn grote vriend Cheikh, die indertijd werkte in de garage waar François zijn landrover, motor en plastic mehari-jeep stalde. François bood Cheikh na verloop van tijd zijn eigen garage aan, waar deze een ateliertje vestigde. Elke middag als François thuiskwam van zijn werk, bracht hij uren door met Cheikh en zijn hulpjes. Het werd een vriendschap voor het leven. Jaren later reisde François met de motor uit Zaïre naar St.Louis, waar hij hoorde dat Cheikh in een fabriek werkte. Toen hij het fabrieksterrein kwam opgereden, rende Cheikh naar hem toe en vielen ze elkaar voor de verbaasde ogen van de arbeiders huilend in de armen.

Sinds hij weer in Senegal werkt, laat François zijn motor tijdens zijn vakanties in Frankrijk achter bij Cheikh. Als hij hier een huis koopt, zou hij willen dat Cheikh met zijn familie beneden komt wonen.

In Podor, tweehonderd kilometer oostwaarts langs de Senegal, woont een tweede personage dat belangrijk voor François is geworden: de oude Demba, die hij zijn spirituele vader noemt. Demba heeft een groot deel van zijn leven voor de blanken in Podor gewerkt. Op zijn achtste al was hij panca: hij wuifde de blanken verkoeling toe door aan een touwtje te trekken dat een stoffen overkapping boven hun hoofd op en neer deed bewegen. Later werd hij kok van de commandant de cercle, de Franse districtsbestuurder, vervolgens chauffeur van de Gezondheidsdienst en bestuurder van de motorboot voor zieken die over de stroom voer. Toen François hem ontmoette was hij een gepensioneerde notable.

’s Middags gaan we zwemmen. De zee is wild, de stroming zo sterk dat ik steeds verder wegdrijf van het strand. Telkens als ik terug probeer te zwemmen, trekken hoge golven me opnieuw de zee in. Ik raak even in paniek – heb grote moeite om het strand te bereiken. In de verte zie ik François met krachtige slagen van me weg zwemmen.

Een halfuur later staat hij druipend voor me. ‘Jij had het benauwd, hè?’ Hij houdt ervan te zwemmen als de zee zo woest is. In Frankrijk krijg je daar de kans niet voor, ze hangen meteen de rode vlag uit. Europa is één groot bejaardenhuis, hij voelt er zich bemoederd, elk risico wordt er uit het leven gebannen. Hij maakt zelf wel uit wanneer de zee voor hem te wild is.

‘Hier, pak aan.’ Hij tast in de zakken van zijn zwembroek en gooit me een handvol schelpdiertjes toe. ‘Eet op, dit is je lunch.’ Hij breekt er een open en reikt het me aan. Het diertje maakt stuiptrekkende bewegingen. Ik trek een vies gezicht. ‘Ik moet er niet aan denken, zeg.’

‘Doe niet zo flauw. Als je ze opgediend kreeg op een schaal met ijs, met een glaasje witte wijn erbij, zou je ze wel lusten.’

Hij heeft natuurlijk gelijk. Ik wil me niet laten kennen, open aarzelend een schelpje. Brr… Het smaakt zout. Zand knarst tussen mijn tanden.

‘Waar heb je die vandaan?’

‘Opgedolven uit het zand.’ Hij tast opnieuw in zijn zakken. ‘Ik heb er nog een heleboel.’ Hij wijst zeewaarts. ‘En daar zijn er nog veel meer!’ Maar ik geloof dat ik liever uitgelachen word door François dan dat ik nog zo’n zanderig beestje levend en wel in mijn mond stop.

26 juni – Ten afscheid neemt François me mee naar het visserskwartier van St.Louis, dat op de Langue de Barbarie ligt, ingeklemd tussen een arm van de Senegal en de zee. In mijn eentje zou ik me nooit in de smalle straatjes wagen. Een blanke valt er uit de toon, ze weten dat je daar niets te zoeken hebt. Maar François kent dat soort schroom niet, hij gaat recht op de dingen af.

Het ruikt er naar gedroogde vis en alles beweegt er op het ritme van de visvangst. Mannen zitten voor de deur van hun huis netten te verstellen, achter houten schotten worden boten gebouwd. We proberen door de kieren in de omheining te kijken, maar een bewaker jaagt ons weg. De prauwen zijn bestemd voor een competitie; de omvang en het model worden angstvallig voor de tegenpartij verborgen gehouden.

Op het strand duwen tientallen jongemannen beschilderde prauwen de zee op. Het is zwaar werk, maar even later dansen de bootjes hoog op de golven. De vissers staan rechtop en stralen een enorme kracht uit.

Langs de waterkant liggen mannen uit te rusten onder houten afdaken. Ze dammen, drinken thee of slapen. Kinderen blazen zeepbellen door een gespleten stukje hout. François krijgt een steen in zijn nek gegooid. ‘Eh!’ Gealarmeerd draait hij zich om, maar de dader is al verdwenen.

Toen hij in St.Louis werkte, gaf hij ooit midden in deze wijk een filmvoorstelling over het leven onder water. ‘De vissers zijn heel bijgelovig, ze denken dat het daaronder vol boze geesten zit. Je had ze moeten zien, ze konden hun ogen niet geloven!’

Na zijn vertrek werd dat soort voorstellingen nog een tijdje voortgezet, maar op een dag raakte de projector vermoedelijk stuk en vond niemand het de moeite hem te repareren. Het gaat vaak zo, zucht hij.

‘En in Zaïre, heb je daar iets achtergelaten, denk je?’ Het is een vraag waar ik al dagen mee rondloop. Vier jaar Kinshasa, vier jaar Lubumbashi – zoveel enthousiasme, zoveel projecten, zoveel vriendschappen, en wat is ervan overgebleven? Alle CCF’s in Zaïre zijn inmiddels gesloten. De spoorlijn waarover eens de train culturel reed, werd de route waarlangs duizenden dodelijk verschrikte Baluba op de vlucht sloegen voor de etnische rellen in de Shaba. Het hart van dit continent staat in brand en heeft ons naar de rand gedreven.

‘Ik weet het niet. Het is niet het soort dingen waar je in de eerste plaats aan denkt als je aan het werk bent.’ Hoeveel persoonlijke bezittingen liet hij bij zijn vertrek uit Lubumbashi niet achter. Traditionele kunstwerken die hij had gekregen tijdens zijn reizen met de train culturel, boeken, een collectie videobanden van documentaires die zijn vader hem door de jaren heen had gestuurd. Hij wilde dat het daar bleef, dat de mensen met wie hij gewerkt had er gebruik van zouden maken. Eén souvenir nam hij mee: een houten miniatuur-train culturel die een Zaïrees voor hem maakte, een vrolijk beschilderd ding met zwarte poppetjes die verwachtingsvol naar buiten kijken.

Enkele maanden na zijn vertrek vielen muitende soldaten het CCF van Lubumbashi binnen. Ze stalen niet alleen alle boeken en apparatuur, maar sloopten het hele gebouw, tot de deuren, de toiletpotten en de lichtknoppen toe. Ook de train culturel werd vernield. ‘En toch, als ik morgen terug kon, zou ik het doen.’ Hij kijkt me aan. ‘Zullen we samen gaan?’ Daar geven we elkaar de hand op.

François vertrekt zoals gewoonlijk in een wolk van haast en chaos. Cheikh brengt hem naar het station vanwaaruit de taxi-brousse naar Dakar rijdt. Het is zo laat dat François een hele taxi voor zichzelf moet huren. Vannacht vliegt hij naar Parijs en hij moet nog inpakken.

Als hij weg is, schiet het even door me heen: Nu ben ik hier alleen. Maar veel tijd om daarover na te denken heb ik niet, want ik moet op zoek naar een auto die mij naar Podor zal brengen. Ik heb geluk. In Hôtel de la Poste ontmoet ik dokter Diack, die in het Medisch Centrum in Podor werkt en morgenochtend om zes uur afreist.

Podor, 27 juni – Dokter Diack heeft een Renault 12 die praat! We rijden het binnenland van Afrika in, begeleid door een metalen stem: ‘Phares allumés. Attachez vos ceintures, s’il vous plaît.’ Hij heeft hem overgenomen van een Europeaan, wat volgens hem het beste is, want Europeanen onderhouden hun auto’s veel beter dan Afrikanen.

Dokter Diack is opgegroeid in Dakar. Hij vreesde aanvankelijk dat hij nooit zou wennen aan Podor, maar het is tot zijn verbazing vlugger gegaan dan hij dacht. Zijn vrienden vinden het onbegrijpelijk dat hij het daar uithoudt, dat hij mensen vindt met wie hij kan praten. Maar hij lacht hen uit: het leven in Dakar is heus niet zoveel interessanter dan dat in Podor.

Ooit trad de Senegal elk jaar ver buiten haar oevers en was het hier overdadig groen, maar de laatste decennia rukt de woestijn uit het noorden op. Dit is de Sahel, het regenseizoen is al begonnen, maar er is nog geen druppel water gevallen. Sinds de droogte is er een enorme volksverhuizing richting Frankrijk op gang gekomen. Om de emigratie te stoppen, hebben ontwikkelingsorganisaties uit de hele wereld zich op de Fouta Toro gestort.

De weg naar Podor is geasfalteerd en verkeert in heel wat betere staat dan de wegen die ik in Afrika gewend ben. Hier en daar zie ik rijst- en gierstvelden. Maar wat het meest opvalt zijn de tractoren en andersoortige werktuigen die ontmand in het landschap staan, soms een heel kerkhof bij elkaar. Hebben we dan nog steeds niets geleerd?

De ontwikkelingsspecialist van de Nederlandse ambassade in Dakar vertelde me over een project op het verderop gelegen schiereiland Kaskas. Toen de Nederlanders voorstelden een veerboot aan te leggen waarmee mensen zich aan een kabel naar de overkant konden trekken, waren de Senegalezen verontwaardigd: Wat dachten ze wel, dat zij slaven waren! Maar de Nederlanders zetten door. Als het water hoog staat, duurt het wel twintig minuten voor je aan de overkant bent, maar alles is beter dan de motorbootjes die op andere plaatsen heen en weer varen en die om de haverklap stuk zijn of zonder benzine zitten.

Podor heeft enkele geasfalteerde wegen die uitkomen op een labyrint van stoffige straatjes. Langs een van die straatjes ligt het woonerf van Demba: een lemen huis, gebouwd rond een binnenplaats met ossen, geiten en kippen. Te midden daarvan staat, als een trofee, een oude Deux Chevaux.

We treffen Demba in zijn zitkamer, een lange smalle man in een lichtblauwe boubou, een geborduurd kalotje op het hoofd. Hij heeft een wit baardje en levendige, zachte ogen. Hij verwachtte me – François heeft hem telefonisch verwittigd. Zijn vrouw ligt op bed met een astma-aanval en dokter Diack wordt meteen aan het werk gezet.

Ik kijk steels om me heen. Achter Demba rijst een indrukwekkende verzameling ingelijste familiefoto’s en portretten van maraboets op. Het interieur van zijn huis steekt magertjes af bij de statige figuren aan de muur. In de hoek staat een grote ijskast, onder het bed ligt een stoffig allegaartje van potten en pannen, plastic zakken en oude Nescafé-blikjes.

François heeft me gewaarschuwd dat Demba zal proberen me als een buitenlandse gast te behandelen. Zelf verzet hij zich daar altijd tegen; hij slaapt onder het rieten afdak op het erf en eet samen met de anderen uit een grote schaal. Maar als Demba zegt dat ik op de missie van de Belgische pater kan overnachten, protesteer ik niet. François zou me uitlachen, maar hij kan me wat!

Demba stuurt zijn kleinzoon Kao met me mee. Het is inmiddels een uur of elf en een vervaarlijke wind blaast door de straten. De missie is gevestigd in een oud handelshuis aan de kade. Een prachtig gebouw, blauwe deuren in een gele gevel, een binnenplaats met bomen.

Mijn kamer ziet uit op de rivier. Ooit cultiveerden de Toucouleur het land aan beide oevers en lieten de nomadische Peul er hun dieren grazen. Sinds de rivier de grens werd tussen Senegal en Mauretanië, ligt zij als een open wond in het landschap.

Suska’s Mauretaanse boutiquier wiens hoofd op een stok door de straten van Dakar werd gedragen – hoe abstract klonk dat verhaal toen ze het me vertelde. Hier krijgt het ineens betekenis. Het conflict tussen Senegal en Mauretanië escaleerde vier jaar geleden na een incident in Diawara, een dorpje stroomopwaarts. Twee Senegalese boeren die hun land aan de Mauretaanse kant van de rivier bewerkten, werden vermoord door Moorse nomaden die hun dieren op datzelfde land lieten grazen.

De Belgische pater staat op het punt naar Dakar te vertrekken. Hij wijst me de weg in het keukentje. Bier in de ijskast, Nescafé, poedermelk en suiker in het blauwe aanrechtkastje. Alle missieposten in Afrika lijken op elkaar: schone lakens op het bed, een wasbak, tafel en stoel – de soberheid die ik ken van mijn kostschooltijd en die in deze omgeving luxe wordt.

Ik kijk door het raam en denk aan Kisangani, die andere stad aan de stroom. Zal de neiging om alles met Zaïre te vergelijken ooit overgaan? Het is een ziekte, zegt François – ook hij heeft er last van. Maar hij lijkt zich inmiddels toch met Senegal verzoend te hebben. Hoeveel Afrikaanse landen moet ik aandoen om het beeld van Zaïre uit te wissen?

Op de terugweg naar het huis van Demba passeer ik een plek waar kinderen zwemmen. Dat gespartel in het water, dat heldere gelach – Dakar ligt opeens ver achter me. Het weldadige effect van het binnenland is al te voelen.

Demba zit op me te wachten voor het middageten. Een meisje legt een plastic kleed op de grond en dekt voor twee. Een mandje met Frans brood, papieren servetjes. ‘Zorg ervoor dat hij geen Frans eten voor je maakt!’ klinkt François’ stem in mijn oor. Maar een mengeling van lafheid en nieuwsgierigheid weerhoudt me ervan iets te zeggen. We eten sla met vinaigrette, steak met frieten. Als het meisje Coca-Cola uit de ijskast haalt, wil ik even protesteren, maar ik hou mijn mond – ze hebben het vast speciaal voor mij gekocht.

Tijdens het eten praat Demba honderduit over het Podor van zijn jonge jaren, een stad vol welvaart en bedrijvigheid. Gedurende het regenseizoen was de stroming van de rivier zo sterk dat de bomen langs de oever uit de grond werden gerukt. Ze peddelden met prauwen op plaatsen waar nu honderd kilometer per uur wordt gereden. Als het water zich terugtrok, zaaiden ze gierst die groeide zonder dat ze ernaar om hoefden te kijken. Podor was een opleidingscentrum voor tirailleurs, Afrikaanse infanteristen in dienst van het koloniale leger. Tezamen met de Franse ambtenaren en handelaars gaven die het stadje een internationaal cachet.

Demba kijkt niet met onverdeeld enthousiasme terug op de kolonisatie, maar het moet hem toch van het hart dat de zaken in die tijd beter geregeld waren. ‘Je kon tenminste carrière maken. Als je twee jaar ergens werkte en je deed je best, werd je gepromoveerd, maar tegenwoordig… Alleen als je familie bent van de minister, kom je hogerop. Daarom wil iedereen in dit land in de politiek: het is de ideale manier om je zakken te vullen.’

Na zijn pensioen werd hij vrijwilliger van het Rode Kruis. De Deux Chevaux op zijn erf deed dienst als ambulance. Vroeger was het Rode Kruis er voor de armen, zegt hij, maar de laatste keer dat een vliegtuig met medicijnen in St.Louis landde, werd de lading door een vrouwelijke verantwoordelijke van het Rode Kruis omgeleid naar een dorpje in de buurt, waar haar man politicus was.

In de zijkamer luistert een stel meisjes naar muziek. Soms staat een van hen op om te dansen. Ik zie dat de pissende hond ook tot Podor is doorgedrongen. Demba volgt mijn blik. ‘Dat zijn mijn kleinkinderen,’ zegt hij. ‘Mijn dochter in Dakar heeft hen hier achtergelaten om mij het bloed onder de nagels vandaan te halen.’ Hij haalt misprijzend zijn neus op. ‘De jeugd van tegenwoordig – ze denken aan niets anders dan muziek. Alle kinderen die na de onafhankelijkheid zijn geboren, hebben zaagsel in hun hoofd.’

Als het hoofdgerecht is afgeruimd, kijkt hij me verwachtingsvol aan. ‘Fromage?’ Kaas! Waar heeft hij die vandaan gehaald? Hij krijgt weleens een stukje van de pater, zegt hij, voor wie hij op zijn beurt af en toe een taart bakt.

Ik kan me voorstellen dat die luierende kleinkinderen hem, die al op zijn achtste begon te werken, een doorn in het oog zijn, maar bedenk dat zij waarschijnlijk evenmin een boodschap hebben aan zijn verhalen over het glorieuze verleden waarin handelaren uit Grenoble en Marseille een hoofdrol spelen.

Na het eten val ik in de kamer die Demba me toewijst te midden van muziek en straatgeluiden in slaap. Als ik wakker word is mijn hele lichaam bedekt met zweetdruppeltjes. Buiten is het donker. Op het erf is een groep mensen samengestroomd. Ze kijken naar de tv die op een tafeltje in de openlucht staat. Demba zit op een rieten mat met zijn rug naar het gebeuren te bidden.

Ineens gaat er protest op onder de kijkers. Het beeld is weggevallen! Demba’s zoon Amadou staat op, draait aan de antenne die naast het tv-toestel in de grond is geplant, maar het blijft sneeuwen op het scherm. Ze zitten nog enige tijd bij elkaar, maar dan druipt de een na de ander ontmoedigd af. Amadou kijkt in mijn richting. ‘Dat was een typisch televisieavondje in Podor.’

Kao brengt me terug naar de missie. Hij is een jaar of zestien en ik begrijp hem niet altijd even goed als hij praat. Het Frans dat hier na de kolonisatie in zwang is geraakt kent zijn eigen regels. Ik loop met onzekere passen door de duisternis, maar Kao stapt flink door en groet mensen die voor mij niet meer dan schimmen zijn. Het is drukker op straat dan overdag. In het licht van een straatlantaarn spelen kinderen in het zand. Ze roepen ‘toubab! blanke!’ en rennen naar me toe om me de hand te schudden. Ik voel een hele hoop zanderige handjes tegelijk in de mijne.

‘Gelukkig is de wind gaan liggen,’ merk ik opgelucht op.

‘Wij hebben anders niets tegen de wind,’ zegt Kao, ‘vooral niet als hij uit het westen komt. Want de westenwind blaast tv-beelden onze kant op.’

Ik schiet in de lach, denkend dat hij een grapje maakt, maar hij meent het. Als de wind goed staat, is er een gerede kans dat ze de hele avond beelden krijgen.

In de missie is het doodstil. Het bier in de ijskast is lauw. Ik open het raam, hoor de bomen aan de kade ruisen, en dan, achter de bomen, aan de overkant van de rivier, een vrouw die een liedje zingt. Het klinkt triest, of meen ik dat maar?

28 juni – Gisteren, net voor het vertrek van de pater, maakte een meisje de tafel op het overdekte terras schoon. Vanochtend ligt er een flinke laag stof op. Ook mijn eigen tafel en stoel zijn bedekt met een filmpje zand. Venijnig spul. Daar valt niet tegenop te poetsen.

Maar de hemel is strakblauw en het zand dat gisteravond de sterren verduisterde, is uit de lucht. Ik maak een wandeling langs de kaai. Boven de hoofdingang van de missie hangt een bordje met de tekst Maison de l’amitié; rechts is een kleinere deur die toegang geeft tot de Bibliothèque, links de Salle de lecture. De Senegalezen zijn overwegend moslim – missieposten worden wellicht alleen getolereerd als ze culturele en humanitaire activiteiten ontplooien. Het huis van de zusters verderop is dicht; de twee Nederlandse zusters zijn met vakantie.

De handelshuizen langs de kade zijn omzoomd met oude caïlcédratbomen: takken als gespreide armen, knoestige stammen vol littekens, want de schors van de caïlcédrat wordt gebruikt als medicijn. Met een beetje fantasie kan ik me voorstellen hoe het er hier uitzag toen de kleine Demba nog als panca werkte en handelaars hun kamelen en ezels in de schaduw van de caïlcédrats parkeerden terwijl boten, hoogbeladen met goederen, aanlegden.

Maar de handelshuizen hebben hun beste tijd gehad, het stuc is in grote onregelmatige plakken van de gevels gevallen en zwartgeblakerde binnenplaatsen met rondscharrelende beesten gapen me vanuit de deuropeningen aan. Aan de kade ligt een boot te roesten. Kinderen spelen verstoppertje in het ruim, duiken vanaf de reling het water in. François zou dit allemaal natuurlijk génial vinden.

Ik sla de hoek om, passeer een affiche van de fanclub van Baaba Maal, die hier geboren is. Mijn intuïtieve voorliefde voor hem werd gisteren bekrachtigd door een klein voorval ten huize van Demba. Morrend had Demba de muziek uit de kamer van zijn kleinkinderen aangehoord, maar plotseling lichtten zijn ogen op en verscheen er een glimlach om zijn mond: dat liedje kende hij uit zijn kinderjaren, zei hij ontroerd. Het was Baaba Maal die zong.

Bij de apotheker hangt dokter Diack over de toonbank met de vrouwelijke bediende te praten. Hij heeft zijn dienstauto bij zich en biedt aan me naar het huis van Demba te brengen, maar ik wandel liever.

Mannen lopen in wapperende boubous door de straten, zwarte paraplu’s tegen de zon in de hand. Onder een boom zit een groepje kinderen te blèren als geitjes, begeleid door een baardige man die een stokje in de hand heeft waarmee hij er flink op los mept. De gevreesde koranles van de maraboet.

Een vrouw passeert, gehuld in een wolk van parfum. Waar ken ik die geur toch van? Vermoedelijk uit de Casamance. Plakkerig spul is het, samengesteld uit parfum en wortels van planten die langs de rivier groeien. Thiouraye. Je brandt het als wierook in smeulende as in een brandertje.

Demba is net terug uit de moskee. Op straat zou ik hem niet herkend hebben: hij draagt een zonnebril en ziet eruit als een Chinees met zijn puntige rieten hoed. Hij heeft wat melk voor me bewaard van de koe die net gekalfd heeft en heeft twee fotoalbums klaargelegd waarin we de hele ochtend zullen bladeren.

Hij was geliefd bij zijn werkgevers, ze wilden hem allemaal meenemen naar Europa als ze met vakantie gingen. Aanvankelijk aarzelde hij: hij was bang dat het hem daar zo zou bevallen dat hij er zou blijven en dat wilde hij zijn oude moeder niet aandoen. In 1961 liet hij zich eindelijk overhalen: hij had inmiddels negen kinderen, het gevaar dat hij niet terug zou komen, was geweken.

Met zijn laatste Franse werkgever nam hij de boot naar Marseille. Leunend over de reling zag hij vliegende vissen uit het water opschieten. Als de boot zinkt, eten die me op, dacht hij. Hij was liever met het vliegtuig gegaan, dan had hij niet hoeven zien wie hem op zou eten als hij neerstortte.

Hij reisde van Parijs naar Wenen om zijn voormalige werkgever, een Tsjechische dokter, op te zoeken. In de trein kwam hij één zwarte tegen, die naar hem knipoogde. In Wenen dacht iedereen dat hij gevlucht was uit Kongo, waar het toen burgeroorlog was. Mensen stonden stil op straat als hij passeerde. Ik kan me voorstellen waarom: hij ziet er imposant uit in zijn donkerblauwe boubou, een meterslange witte tulband om het hoofd gewonden. Hier hangt hij in een kabelbaan in de Oostenrijkse bergen, daar zit hij bij het zwembad, geflankeerd door een dame in bikini.