Boeken van Lieve Joris

De Golf
Terug naar Congo
De melancholieke revolutie
Een kamer in Cairo
Zangeres op Zanzibar
De poorten van Damascus
Mali blues
Dans van de luipaard
Het uur van de rebellen

LIEVE JORIS

DANS VAN DE LUIPAARD

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

De eerste druk verscheen in 2001 bij uitgeverij J.M. Meulenhoff.

Zevende druk, 2006

Copyright © 2006 Lieve Joris en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Sven Torfinn / Hollandse Hoogte

Omslagontwerp Suzan Beijer

Vormgeving binnenwerk Steven Boland

Auteursfoto Herman Selleslags

ISBN 9789045703572

NUR 300

www.augustus.nl

Voor mijn broer Fonny (1950-1998)

DEWIND UIT HET OOSTEN

KINSHASA

Ik heb te lang geaarzeld. Op het tv-scherm in de luchthaven van Zaventem zie ik Kabila’s kindsoldaatjes Kinshasa binnenwandelen. Rubberlaarzen, plastic slippers, stoffige kroesharen – de Kinois juichen, reiken hun water aan. Daar had ik bij moeten zijn, daar had ik tussen moeten staan!

De hele vlucht zit ik me te verbijten. Sinds ik er elf jaar geleden was, wist ik dat ik terug zou gaan. Het was niet afgelopen tussen mij en Congo. Maar ik was bang. De laatste jaren van het Mobutu-tijdperk – de oude luipaard verkeerde in doodstrijd en werd steeds sluwer. Hij betaalde zijn soldaten niet meer, liet ze als hongerige wolven op zijn volk los. Opdat ze zich niet met hem daarboven, maar met elkaar daaronder bezig zouden houden. Reizigers vertelden dat douanebeambten in het vliegtuig je paspoort kwamen ophalen – waarna je aan hen overgeleverd was. Met al je bagage de luchthaven uitkomen was een helse opgave. En dan begon het pas! ‘Als je een bodyguard in dienst neemt, zal het misschien wel lukken…’ Maar hoe moest dat dan in het binnenland?

En toch, mijn vrienden van toen waren er nog steeds. Riva maakte tegenwoordig reclamespotjes. Kis, die vroeger voor een krant werkte, liep inmiddels met een bijbel onder de arm. Kis! We hoorden hem op de Franse wereldomroep Mobutu ongemeen fel aanvallen en hielden ons hart vast. Maar hij werd niet gearresteerd. God had hem beschermd, geloofde hij, en hij werd nog godsvruchtiger. Alpha was overleden aan aids. Lukusa was naar Canada verhuisd en had zijn vrouw en kinderen laten overkomen. Soms belde hij. Zijn kinderen trotseerden als wandelende donzen slaapzakjes de winter in Montreal. Ze waren gelukkig, ze wilden nooit meer terug.

Toen begon de oorlog. Aanvankelijk leek het een uitloper van de oorlog in Rwanda. Tutsi die Hutu opdreven in het oosten van Zaïre – het deed me te veel aan Israël en Libanon denken; in zo’n gordiaanse knoop wilde ik nooit meer verstrikt raken. Kabila verscheen op het toneel. Oprukkende troepen, een interim-regering in een hotel in Goma. Lukusa belde steeds vaker. Hij kende sommige rebellen die elkaar in de Verenigde Staten via een website hadden ontmoet. ‘Zal ik onze minister Mawampanga bellen om een goed woordje voor je te doen?’ Onze minister, terwijl hij veilig in Canada zat! ‘Heb je gehoord dat we Mukendi minister van Transport hebben gemaakt?’ We!

Naarmate de rebellen terrein wonnen en Kabila meer uitspraken deed over zijn visie op de toekomst, taande Lukusa’s enthousiasme. Het revolutionaire jargon van de jaren zestig was het zijne niet. Ook de slachtpartijen die de rebellen tijdens hun opmars in de Hutu-vluchtelingenkampen aanrichtten, verontrustten hem. Zelf was hij intussen benoemd tot Europa-adviseur van het Canadese ministerie van Buitenlandse Zaken – Congo lag niet langer op zijn route. Op een avond belde hij uit New York. Hij raadde me aan te wachten, me niet in de oorlogschaos te storten. Maar ik had genoeg gewacht. Te vaak had ik me de afgelopen jaren een lafaard gevoeld. Mijn vertrek was onontkoombaar geworden.

De luchthaven van N’Djili is gesloten, we landen in Brazzaville, aan de overkant van de Congostroom. In het appartement van mijn Franse vriend Nicolas staat de tv aan. ‘Mobutu is gevlucht, ik kan het nauwelijks geloven!’ roept een jongen. ‘Het is alsof je de bijbel openslaat en God eruit verdwenen is.’ Plunderaars zijn Mobutu’s residentie in het militaire kamp Tshatshi binnengedrongen, ze rukken kristallen luchters uit het plafond, vertrappen zijn portret. ‘Mobutu verkoopt sardines in Togo,’ zingen jongelui op straat. ‘Zijn premier verkoopt water in Brazzaville.’

Hoe kom ik daar? De veerboot vaart niet meer volgens Nicolas. We rijden naar de boulevard langs de stroom, waar nieuwsgierigen naar de overkant staan te turen. Gisteren hoorden ze schoten en stegen er rookpluimen uit het Tshatshi-kamp op, maar vandaag zendt de stad niet langer signalen uit. Wil ik oversteken? Terwijl iedereen daarvandaan vlucht! De taferelen die zich hier hebben afgespeeld! Soldaten trokken midden in de stroom hun uniform uit en gooiden hun wapens in het water. Gisteren meerde een prauw aan met een man in een helblauwe luxefauteuil. Nadat dragers de fauteuil in het zuigende zand aan de waterkant hadden gezet, zakte hij er dodelijk vermoeid weer in neer.

Het is zondag, een landerige dag in de straten van Brazzaville. ‘Vandaag krijg je niks geregeld, vergeet het maar,’ zegt Nicolas. Hij zet me af bij kennissen die ook naar Kinshasa moeten. Sinds vanochtend zitten ze aan de tv gekluisterd, ze hebben plotseling minder haast om te vertrekken. Er is een gepensioneerde generaal van Mobutu op bezoek die gevlucht is, maar zijn familie in Kinshasa heeft achtergelaten. We lopen samen naar een telefooncel om te bellen. De generaal heeft geen geld om een telefoonkaart te kopen en maakt als vanzelfsprekend gebruik van de mijne. Ik hoor hem praten, en dan schreeuwen. Nadat hij heeft neergelegd, zegt hij: ‘Ze zijn mijn huis aan het plunderen.’ Hij is verbaasd, de hele terugweg loopt hij te foeteren. ‘Dus de rebellen plunderen ook!’ Eerder zei hij dat hij zichzelf niets te verwijten had, dat hij binnenkort weer naar Kinshasa zou gaan – daar lijkt hij na dat telefoontje niet meer zo zeker van.

In Hotel Méridien zijn welgestelde vluchtelingen neergestreken. Kinderen rennen door de gangen, vrouwen zitten gelaten in de lounge bij elkaar. Door de stemmig verlichte tuin lopen stoere types in Moschinopakken, gouden kettingen om de hals, druk te praten in hun telecel, zoals de mobiele telefoon van de firma Telecel wordt genoemd. Te oordelen naar hun opgewonden passen zijn de berichten van het thuisfront niet erg gunstig.

Ik neem een taxi naar Nicolas’ flatgebouw. Tour des coopérants – ontwikkelingswerkerstoren –, het stikt er van de Fransen, ik voel me er dubbel ontheemd. Ook Nicolas is er niet gelukkig. Vroeger woonde hij te midden van Afrikanen. ‘Waarom ben je dan verhuisd?’

‘Dringend advies van de ambassade. Met al die privé-legers in de stad…’

‘Hier ook al!’

‘Ja, wist je dat niet? Elke politicus van enige betekenis heeft…’

Maar ik wil het niet weten. Mijn blik dwaalt langs zijn woorden heen naar buiten, waar de nacht valt over Kinshasa.

Het is druk in de haven van Brazzaville. Ambulante handelaartjes, Congolezen die door de gebeurtenissen verrast zijn en terug naar huis willen, buitenlandse journalisten. De eigenaar van de speedboot waarmee Mobutu’s zoon Kongolo enkele dagen geleden naar Brazza vluchtte, heeft in de verwarring die gisteren heerste nog een groep mensen naar Beach Ngobila gebracht, maar inmiddels zijn de poorten van Kinshasa in het slot gevallen, via de reguliere weg kom je er niet meer in. Wilde verhalen doen de ronde over prauwen die je voor vijfhonderd dollar overzetten. Niemand weet waarvandaan die vertrekken en wat je aan de overkant wacht.

In mijn kamer overzie ik mijn bagage: stadskleren, brousse-uitrusting, schoenen, sandalen, boeken, schriften, medicijnen, cadeautjes – licht reizen is nooit mijn sterkste kant geweest. Ik pak de hoogstnoodzakelijke spullen in een koffertje en zet dat apart.

De volgende middag heeft een kennis van Nicolas het weer over de privé-legers in Brazzaville. Deze keer spits ik mijn oren. Ze houden zich in leven door te smokkelen, zegt hij. Een van de militieleiders heeft een haventje bij de vroegere bar-dancing La Main Bleue waar handelaars tegen betaling naar Kinshasa vertrekken. Je zou verbaasd zijn hoe druk het er is. Hij kent er iemand, hij kan zijn chauffeur met me meesturen. We staan in de lobby van een hotel aan de haven. Een Nederlandse journalist knikt – hij gaat met me mee.

Vanaf dat moment gebeurt alles razendsnel. Nadat de chauffeur ons heeft overgedragen aan zijn contactpersoon, grissen jongetjes onze bagage uit onze handen en lopen ermee het smalle pad af, hetzelfde pad waarover mannen met zware lasten op het hoofd omhoogklauteren. Er is geen weg terug, soldaten drijven ons geroutineerd voort, naar beneden, waar vrouwen in felgekleurde panen erop toezien dat hun waren uit de prauwen worden geladen en door dragers naar boven gebracht. Ze lachen ongelovig wanneer ze ons het pad af zien glibberen. Blanken, steken die tegenwoordig ook op deze manier over?

Zodra ik in de prauw zit, valt de onzekerheid van me af. De gemoedelijke drukte in het haventje, het roestbruine water van de Congostroom dat tegen het verweerde hout van ons bootje klotst, de oude man die routineus zijn peddels in het water boort, de echoënde stemmen: dit ken ik, dit is me vertrouwd. Ik ben tussen de tv-beelden doorgeglipt en in het gewone leven daarachter terechtgekomen.

Onze bestuurder heeft haast – over een halfuur is het donker, dan moet hij terug in Brazza zijn. ‘Hebben jullie contacten met de soldaten van de Alliance?’ vraagt hij bezorgd. ‘Contacten? Nee, nee.’ We speuren de oever af. ‘Zolang ze maar niet op ons schieten.’

Maar het strandje waar we aanmeren is verlaten. Pas als we omhoogklimmen, zien we discreet in de schaduw van een boom een auto staan. ‘Taxi?’ We gooien onze tassen in de kofferbak en rijden de stad in.

Mijn Belgische gastheer Guido komt me ophalen in Hotel Intercontinental. Lange, slanke gestalte, gemillimeterd haar, waakzame blik – in een ver verleden was hij militair. Hij pakt mijn koffer en loopt met soepele pas naar de uitgang. Als we buiten zijn, valt hij uit: in de lobby zag hij generaal Kikunda, een boef eersteklas, op zijn dooie gemak met een paar nieuwkomers praten!

Het is donker en ik begrijp waarom ik aan de telefoon een lichte aarzeling in Guido’s stem hoorde: we zijn zowat de enige auto op de weg. ’s Avonds blijven de Kinois liever binnen want er wordt nog steeds geplunderd. Niet alle soldaten van Mobutu’s gevreesde DSP – Division Spéciale Présidentielle – zijn gevlucht, er zijn er die zich hebben aangesloten bij de rebellen en hun de weg wijzen.

Over de verlaten boulevard Lumumba rijden we naar de residentiële wijk Limete. Een schriele bewaker opent de ijzeren poort van het ommuurde huis waar Guido met zijn Congolese vrouw Christine woont. Papa Jacques, hij slaapt in het houten huisje bij de ingang en lijkt me niet het juiste postuur te hebben om plunderaars te lijf te gaan, maar volgens Guido hebben alle nachtwakers plastic fluitjes waarmee ze elkaar waarschuwen in geval van gevaar.

Christine zit op de bank voor de tv. Ze doet de laatste dagen niets anders, bekent ze: het is de enige manier om erachter te komen wat er aan de hand is. In de cité verzamelen juichende mensen zich rond de smeulende lijken van mobutisten die door een brandende autoband om de nek aan hun einde zijn gekomen – een gebruik dat uit Zuid-Afrika is overgewaaid en dat zich over heel Afrika verspreidt. Guido kijkt er verongelijkt naar: ‘De kleintjes worden uit hun huizen gesleurd,’ zegt hij, ‘maar gladde alen als generaal Kikunda ontsnappen.’

Christine brengt me naar mijn kamer, aan het einde van een lange gang die de woonkamer van de slaapvertrekken scheidt. De deur van mijn kamer heeft een flinke knauw gehad: alsof iemand haar met een machete heeft opengekrikt. Voor ik het weet sta ik met een losse klink in mijn hand. ‘Hebben ze hier ook geplunderd?’

‘Nee, nee, dat is nog van de vorige keer,’ zegt Christine, ‘we hebben het maar zo gelaten, je weet nooit wanneer het weer gebeurt.’

Christine komt uit Katanga, net als Kabila, en heeft de opmars van haar ‘broer’ met spanning gevolgd. Ze is de straat opgelopen toen de kadogo’s – kleintjes, zoals de kindsoldaatjes worden genoemd – de stad binnenmarcheerden. De mythische krachten die mensen hun toedichtten! Kogels zouden hen niet kunnen raken, hun rubberlaarzen zouden bestand zijn tegen mijnen, ze zouden uitgerust zijn met apparaten waarmee ze wapens op een grote afstand konden traceren. Christine vond het maar een armzalig zootje. Matrasjes op het hoofd, hier en daar een koffertje; sommigen hadden één slipper aan, anderen alleen één sok. De Kinois riepen, lachten, wilden met hen praten, maar ontdekten tot hun verbazing dat ze niet dezelfde taal spraken. ‘Speak not, speak not,’ zeiden de soldaten.

Zittend voor de tv drink ik mijn eerste Tembo-bier sinds elf jaar en een gevoel van triomf trekt door me heen als ik bedenk dat ik gisteren nog verweesd door Brazzaville liep en nu in een huiskamer in Kinshasa zit. Die nacht val ik in slaap bij de ratelende airconditioning, gelukkig als een kind dat thuis is gekomen en toch ook met de vage onrust die gepaard gaat met de aankomst in een nieuwe, vreemde stad.

’s Ochtends is de hemel bewolkt, de lucht lauw en drukkend – het droge seizoen is in aantocht. De boy is weer komen opdagen. Hij heeft de hele stad doorkruist en meldt dat iedereen opnieuw aan het werk is. In het belendende huis is het staatsbedrijf CMZ, Compagnie Maritime Zaïroise, gevestigd. Daar zit een vijftiental mannen te praten en te niksen; er klinkt gekraak en gepiep van walkietalkies en de fonie – de radioverbinding met het binnenland. De parkeerplaats staat vol verroeste autowrakken, achter de beduimelde ramen liggen stapels dossiers die nooit lijken te worden geraadpleegd.

Volgens Guido heeft de directeur de laatste vrachtboot van het bedrijf verkocht en het geld in zijn eigen zak gestopt. Ooit dreigde het gebouw ontruimd te worden omdat hij ook dat van de hand had gedaan. Guido vertelt het op vlakke toon – iedereen is dit soort zaken normaal gaan vinden, alle staatsbedrijven zijn de afgelopen jaren systematisch uitgekleed. Zelfs de oorlogsbelasting die geheven werd om de strijd tegen de rebellen te bekostigen, bleef onderweg hangen. Ooit heette deze buurt quartier industriel, omdat er veel bedrijfjes waren, maar die werden een voor een gesloten. Religieuze congregaties en sektes trokken in de lege pakhuizen, zodat het tegenwoordig quartier spirituel heet.

Na enige aarzeling besluit Christine naar haar stoffenwinkel in het centrum van de stad te gaan. Ezels, pousse-pousseurs die handkarren voor zich uit duwen, toeterende busjes en auto’s – ze laveert er met haar kaduke autootje behendig doorheen. ‘Yo! Jij! Uit de weg!’ Ze gebaart naar een buschauffeur dat ze hem de oren gaat afsnijden, zoals de rebellen tijdens hun opmars hebben gedaan met dieven en ongedisciplineerden, en stuurt er een waterval van verwijten achteraan. Als ze mijn geschrokken gezicht ziet, schiet ze in de lach. ‘Ja, ja, Kabila moet hier nog een hoop oren afsnijden!’

Twee militairen staan langs de kant van de weg te liften. ‘Kijk, daar heb je ze, de speak not.’ Ze komen uit het oosten, de meesten spreken Swahili, net als Christine. ‘Ik heb ook Lingala moeten leren, nu is het de beurt aan de Kinois om ónze taal te leren,’ zegt ze kordaat. Het enige dat haar verontrust is dat er zoveel Tutsi-soldaten tussen zitten. ‘Die moet Kabila zo vlug mogelijk terugsturen naar Rwanda, want Tutsi zijn niet te vertrouwen, die willen altijd de baas zijn.’

Ze zegt het terloops, alsof ze niet gewend is op dit gebied tegengesproken te worden, en ik slik mijn commentaar in. Ik denk aan een tv-interview met minister van Ontwikkelingssamenwerking Pronk dat ik net voor mijn vertrek uit Nederland zag. Geestdriftig sprak hij over de nieuwe wind die door het gebied van de Grote Meren woei: over de koloniale grenzen heen reikten de Oegandese president Museveni, de Rwandese vice-president Kagame en de Congolese president-in-spe Kabila elkaar de hand. Ze zouden hun problemen samen aanpakken, één front vormen, ook economisch, waardoor ze hun onderhandelingspositie tegenover het Westen aanmerkelijk zouden versterken. Ik had hem graag willen geloven, maar het wantrouwen over de rol van Rwanda en Oeganda dat ik de maanden daarvoor onder Zaïrezen in België en Frankrijk had bespeurd, belette me zo optimistisch te zijn.

Christine is een straat ingedraaid die door de laatste regens van het seizoen is veranderd in een modderpoel met spiegelende plassen. Ik huiver. ‘Kom je daar doorheen?’

‘Welja!’ Ze geeft gas en duikt in volle vaart op een plas af. Het water golft tegen de ramen op, een fractie van een seconde is het of we kopjeonder gaan, maar Christine duikt alweer in een volgende plas.

In haar winkel aan de avenue du Commerce zitten twee bediendes op hoge krukken te midden van rollen stof die aangetast zijn door de tijd; in de etalage staan schoenen en damestasjes die Christine voor iemand probeert te verkopen. De zaken gaan slecht, niemand heeft geld, klanten komen gewoontegetrouw binnen, bekijken de stoffen, informeren naar de prijs en gaan weer naar buiten – soms verkoopt ze een hele dag niets. Mbongo ezali te, er is geen geld, na een paar dagen al zoemt die zin, die ik overal hoor, als een vervelende vlieg om mijn hoofd.

Maar haar winkel is ook een uitkijkpost, een plek van waaruit ze de markt in de gaten houdt. De Libanese handelaars zijn aardiger geworden, zal ze merken. Ze werden beschermd door de mobutisten en gedroegen zich op den duur even gemeen. Sinds de rebellen zijn gekomen, houden ze zich gedeisd. Ze proberen te achterhalen of er met de nieuwe meesters te coöpereren valt.

En dan zijn er de verhalen die hier uit alle delen van de stad samenvloeien, een kapitaal aan nieuwtjes en geruchten dat Christine met klasse beheert. Ik zal regelmatig bij haar binnenwippen, blij een anker te hebben in deze stad. Wanneer ik door de galerij aan kom lopen, roept Christine me al toe: ‘Quoi de neuf?’ Ze zetelt hoog achter haar toonbank, telecel bij de hand, in de hoek een spiegeltje waarin ze discreet haar mooie, volle gezicht, haar lichtjes uitgesneden paan, haar gouden oorringen kan bekijken. Ze is tien jaar jonger dan ik en is me algauw vertrouwd als een zusje.

’s Avonds vertelt Christine wat ze die dag allemaal heeft gehoord. De Rwandezen halen de huizen van mobutisten leeg en zetten auto’s en bank-stellen als oorlogsbuit op het vliegtuig naar de Rwandese hoofdstad Kigali. Mobutu’s zoon Nzanga heeft zijn secretaresse een fax gestuurd met de boodschap dat ze zijn inboedel onder het personeel mag verdelen. In het Tshatshi-kamp zijn ze op een ondergrondse gevangenis gestuit. Driehonderd mensen zouden er opgesloten zitten. Niemand kan erbij, want er liggen mijnen omheen. ‘Daar zal een westerse mijnopruimingsdienst aan te pas moeten komen,’ zegt Christine. Enkele dagen later is de gevangenis op wonderbaarlijke wijze geopend en zitten er niet driehonderd, maar zeven gevangenen in. Ze hebben lange baarden, sommigen zijn blind en behaard als apen, en een van hen is een generaal van wie iedereen dacht dat hij was omgekomen bij een vliegtuigongeluk.

Ik weet aanvankelijk niet goed wat ik aan moet met die verhalen, maar het adagium in Kinshasa is: wat gisteren een gerucht was, kan morgen nieuws zijn. Zoals het bericht dat in het huis van de gevluchte generaal Baramoto fetisjen zijn gevonden. We zien zijn villa met zwembad uitvoerig op tv. ‘Terwijl zijn volk honger leed,’ meldt de commentator met een grafstem. Soldaten van Kabila’s AFDL – Alliance des Forces Démocratiques pour la Libération du Congo – tonen de gris-gris die hem hielpen zijn macht te bestendigen en zijn vijanden op een afstand te houden: akelige slangen en padden op sterk water, een heel rek vol. Later horen we dat soldaten met een van zijn auto’s die ze bij die gelegenheid hadden gestolen, een dodelijk ongeluk hebben gehad. Want die gris-gris zijn natuurlijk niet in één klap uitgewerkt.

In de lobby van Hotel Intercontinental – l’Inter zoals de Kinois zeggen – groeten twee mannen in onberispelijke pakken elkaar door hun slapen tegen elkaar te drukken, eerst links, dan rechts, dan nog een keer, alsof ze elkaar zijdelingse kopstootjes geven. Algauw zie ik dat iedereen het hier doet en zal ik de begroeting ook elders in de stad opmerken. Het is een gebruik dat uit het oosten is overgewaaid, net als de Swahili aanspreektitel mzee, die aanvankelijk gereserveerd lijkt voor Kabila, maar al vlug wordt iedere respectabele papa zo genoemd.

De wind komt uit het oosten en wie hem op wil snuiven moet in Hotel Inter zijn, want daar zijn de nieuwkomers neergestreken. Het is een van die schokvrije vestingen die landen in oorlog altijd weer produceren, een omgeving waar de illusie van harmonie behouden blijft. Tot vorige week was het de vrijplaats van mobutisten, die nog dansten onder de zilveren bollen van discotheek l’Atmosphère toen de rebellen al bij het vliegveld waren. Vanwege de dreigende onveiligheid in de stad hadden hele gezinnen hun intrek in het hotel genomen. Er waren er die ’s middags incheckten en ’s avonds halsoverkop naar Brazzaville vertrokken. Ze tuimelden de lift uit met halfopen koffers waar de pluchen beertjes uitstaken.

Sommigen vonden dat ze zichzelf niets te verwijten hadden en bleven. Nu hun huizen worden geplunderd en zelfs ingenomen door AFDL-dignitarissen, zijn ze bang geworden. Ze houden zich schuil in hun suites en sturen hun kinderen op verkenning uit.

Op een dag zie ik Bondo, een baron van het Mobutu-regime met wie ik in 1985 naar de Evenaarsprovincie reisde, door de gang lopen. Hij is verouderd, maar vooral vermagerd, en haast zich van de ene ingang van het hotel naar de andere, op de voet gevolgd door een medewerker met een telecel aan zijn oor. Hij is blijkbaar op zoek naar zijn chauffeur en is zo uit zijn doen dat het niet in me opkomt naar hem toe te gaan. Mensen die hem herkennen, kijken hem na, verbaasd. De beste manier om een mobutist dezer dagen aan het schrikken te maken, is hem de vraag te stellen: ‘Wat, jij nog steeds hier?’

Op de straat voor het hotel staan drommen mensen die de nieuwkomers willen ontmoeten. Sommigen hebben een telecel en smeken een bekende die binnen is de strenge portiers bij de ingang om te praten, anderen hopen iemand tegen het lijf te lopen die hen meetroont. Ondertussen vergapen ze zich aan de auto’s die af en aan rijden en proberen een glimp op te vangen van de inzittenden. Want al zijn het geen kadogo’s met rubberlaarzen die bestand zijn tegen mijnen, ze zijn omgeven door dezelfde magische aureool.

Bewust van hun imago lopen de nieuwkomers door de koele gangen van het hotel, langs de boetieks met dure merkkleding: Juliana Lumumba, dochter van de premier die in 1961, zes maanden na de onafhankelijkheid, werd vermoord; Justine Kasavubu, wier vader door Mobutu aan de kant werd gezet; Bizima Karaha, de veelbesproken en weinig geliefde interim-minister van Buitenlandse Zaken, een Tutsi uit het oosten over wie iedereen fluistert dat hij Rwandees is; de kleine, immer opgewonden Kakudji, een neef van Kabila die tot voor kort in Luik woonde, gouverneur van Katanga is, maar liever in de buurt van de machthebbers in de hoofdstad vertoeft; Mawampanga, Lukusa’s kennis met de website, immer ongekamd en gekleed in een batikhemd. Het is moeilijk te achterhalen wat deze mensen gemeen hebben, behalve dat ze een appeltje te schillen hadden met Mobutu. Nu deze via Togo naar Marokko is uitgeweken, is dat een wel erg iele band geworden.

Op een avond wandelt Aubert Mukendi het hotel binnen. Hij is net met het vliegtuig uit Lubumbashi gekomen en draagt een hoed, ook zo’n mode die uit het oosten is overgewaaid. We kennen elkaar uit Parijs, waar hij zich terugtrok nadat hij in 1992 voor de tweede keer het Mobutu-regime ontvlucht was. Hij is een oude strijdmakker van Kabila, maar ook medeoprichter van de UDPS, de oppositiepartij van zijn stamgenoot Etienne Tshisekedi, die in de kranten figureert als Kinshasa’s favoriete premier, maar door de nieuwkomers vooralsnog genegeerd wordt. Ik heb Mukendi de afgelopen maanden vanuit de verte gevolgd. Zijn aankomst in het rebellenhoofdkwartier Goma, zijn benoeming tot interim-minister van Transport. Hij is niet veranderd, merk ik, hij praat nog steeds even bedachtzaam, hij kijkt nog steeds op dezelfde ietwat verstrooide manier om zich heen.

Tijdens onze ontbijtafspraak de volgende ochtend verdringen hongerige kadogo’s elkaar bij de lange tafels van het selfservice-buffet. Cornflakes, omelet, kip, kersenjam, croissants – ze stapelen het allemaal op elkaar, waarna ze zich naar hun tafeltjes spoeden en zich, onhandig manoeuvrerend met mes en vork, een weg door hun overvolle bord beginnen te snijden. In een mum van tijd zien de lange tafels eruit als een slagveld. Mukendi zit er met een afwezige glimlach naar te kijken. ‘Wat wil je, niemand heeft hun de filosofie van het buffet bijgebracht.’ Later zal de AFDL een speciale zaal toegewezen krijgen, waar een aanmerkelijk kariger ontbijt wordt geserveerd.

Mensen komen Mukendi begroeten, willen met hem praten, maar hij kijkt bezorgd op zijn horloge: hij zou liever in zijn hotelkamer zijn, want Kabila heeft hem gevraagd naar Kinshasa te komen en zou hem kunnen bellen. Ik loop met hem mee. Uren zitten we te wachten; wat hij ook probeert, hij krijgt Kabila niet te pakken. ‘Enfin, ze weten me tenminste te vinden,’ zegt hij uiteindelijk. Ik blijf de hele dag bij hem en warm me aan zijn verhalen. Gezien zijn leeftijd zou hij mijn vader kunnen zijn, maar hij praat als een grootvader, in de beeldende taal die oudere Luba uit de Kasai eigen is.

Enkele maanden geleden was hij in een interview nog vol begrip voor het kleine, overbevolkte Rwanda en pleitte hij voor poreuze grenzen tussen het immense Congo en zijn oosterbuur, maar als de dag vordert en zijn pogingen Kabila aan de lijn te krijgen op niets uitlopen, bekent hij dat hij zich zorgen maakt. De Tutsi willen te veel macht, hij heeft er al vaak tegen geprotesteerd. Telkens als hij met Kabila wilde praten, moest hij zich tot hen richten, waarna ze in het Kinyarwanda overlegden voor hij antwoord kreeg. En nu Kabila in de hoofdstad is aangekomen, is hij helemaal niet meer bereikbaar. ‘Kabila is een gevangene,’ zegt hij, ‘en gevangenen zie je gewoonlijk niet.’

Vanwege zijn verleden zou hij kunnen bemiddelen tussen Kabila en Tshisekedi, tussen het oosten en het westen, maar hij weet niet of hij daarin zal slagen. Hij bevindt zich tussen twee prauwen, met het ene been in de ene, met het andere in de andere. Als de prauwen uit elkaar gaan, zou hij wel eens in het water kunnen vallen. Het verhaal van mijn overtocht uit Brazzaville interesseert hem. ‘Waar kwam je precies aan? Het kan geen kwaad in tijden van nood een vluchtroute te hebben.’

Tegen de avond zit zijn kamer vol familieleden. Ze komen Mukendi verwelkomen, maar ook inlichten over wat er in de stad aan de hand is, hoe er in de cité over de nieuwkomers wordt gedacht. Het regent klachten en dat zal de daaropvolgende weken alleen maar erger worden, want de soldaten uit het oosten schieten bij het minste of geringste en slaan erop met de stok – praktijken die een golf van paniek door Kinshasa doen gaan. De soldaten van Mobutu plunderden en stalen, maar schieten… nee. Ook stokslagen zijn sinds het vertrek van de Belgen afgeschaft en roepen bittere herinneringen op.

‘Een oude papa,’ zegt Mukendi’s broer, ‘ik zag het met mijn eigen ogen. Ze dwongen hem op zijn knieën en vroegen hem hoe oud hij was. Waarop hij zesenvijftig stokslagen kreeg, op zijn buik!’

‘Als je in een dorp arriveert waar iedereen op één been danst, moet je ook op één been dansen,’ zegt zijn zuster. ‘Pas later leer je mensen op twee benen te dansen.’

Een nichtje vertelt dat een AFDL-functionaris op tv heeft verkondigd dat vrouwen zich zedig moeten kleden om de soldaten niet in verleiding te brengen. Sindsdien houden kadogo’s overal in de stad meisjes aan en scheuren leggings en strakke jurken met bajonetten aan flarden. ‘Weye pale, kaa chini!’ Jij daar, op de grond! Als je hen niet begrijpt, schreeuwen ze eens zo hard. Ze gaan ervan uit dat iedereen Swahili spreekt. Lingala – dat is de taal van Mobutu, de taal van de plunderaars.

Mukendi luistert, vergoelijkt, legt uit. ‘Het is de wet van de traagheid,’ zegt hij, ‘maandenlang hebben de kadogo’s moeten schieten op alles wat bewoog, ze hebben niet geleerd zich te gedragen in tijden van vrede.’

‘We zijn geen apen,’ zegt zijn zuster bitter, ‘en zelfs als we dat waren – ook apen hebben hun gewoontes.’

De eerste weken in Kinshasa leef ik van uur tot uur. Al mijn angsten over deze reis worden bewaarheid: ik ben te traag, ik heb het juiste ritme niet voor deze stad waar alles tegelijk gebeurt. Soms heb ik even het gevoel dat het goed gaat, maar dan sta ik weer op de boulevard van de Dertigste Juni in de brandende zon te wachten op een collectieve taxi – een vogel die uit het nest is gevallen. Ik word bekeken: blanken hebben hier auto’s. Ook naar mijn jeans kijken mensen, of verbeeld ik me dat maar? ’s Nachts droom ik in eindeloze variaties steeds weer hetzelfde: ik ben in Amsterdam, op weg naar vrienden, maar ik weet niet meer waar ze wonen, ik raak telkens de weg kwijt.

Christine staat elke ochtend voor haar kleerkast te piekeren wat ze aan moet. Een losse jurk, een paan – broeken zijn uit den boze. Ik heb weinig keuze, want mijn bagage is nog steeds in Brazzaville en de haven wil maar niet opengaan; er zijn te veel DSP-soldaten naar de overkant gevlucht, die van de gelegenheid gebruik zouden kunnen maken om terug te komen. Soms denk ik: ik ga mijn spullen halen, met een prauw, via de bekende route. Maar mensen waarschuwen me dat ik de goden niet moet verzoeken.

Elke avond tegen zessen slaat mijn hart over: hoe kom ik thuis? Op de kop van de boulevard vertrekken de taxi’s naar de buitenwijken van de stad. ‘Kingasani! Matete!’ Iedereen is gehaast, niemand houdt van het donker dezer dagen, ook de taxichauffeurs niet. ‘Limete?’ Een jongen rent voor me uit en wijst me de weg, roept iets naar een aankomende taxi, loopt terug. Ik schuif naast twee dikke mamans met een onoverzichtelijke hoeveelheid tassen op schoot naar binnen. Net als de chauffeur de motor start, verschijnt het verhitte gezicht van de jongen in het open raam. Hij schreeuwt tegen me, opgewonden, agressief. Zijn ogen zijn bloeddoorlopen. Drugs, schiet het door me heen – instinctief grijp ik naar de knop om het raam te sluiten. Waarop hij de deur opentrekt en me bijna uit de rijdende auto sleurt!

De chauffeur is gestopt. ‘Je moet hem iets geven,’ sust de maman naast me.

Trillend haal ik een biljet uit mijn tas. De mensen zijn hier hard geworden. Zo’n spektakel maken, voor tienduizend zaïres – acht dollarcent! Maar als we wegrijden en ik een luide ‘Oef!’ slaak, schieten mijn medepassagiers in de lach en ontspint zich een geanimeerd gesprek. Iedereen blaast stoom af, vertelt zijn belevenissen van die dag. De man voorin werkt in de haven waar het luxejacht Kamaniola ligt aangemeerd waarmee Mobutu over de Congostroom voer toen de Kinois hem het leven steeds zuurder maakten. Hij is vandaag aan boord geweest. In het ruim staan wel vijftien kisten vol kleren en schoenen van Mobutu en zijn vrouw Bobi.

‘Zijn die nog niet gestolen?’

‘Nee, nee, niemand durft eraan te komen!’

‘Wat, wordt de boot bewaakt door de AFDL? Hoe kunnen mensen er dan op?’

De man draait zich om. ‘Niemand raakt die spullen aan omdat ze behekst zijn. Wist je niet dat Mobutu een duivel is die eigenlijk allang dood is?’ De anderen knikken instemmend – dat hebben ze wel eens eerder gehoord.

Op een avond mis ik de laatste taxi op de kop van de boulevard. Nu moet ik een omweg maken via Victoire, het verkeersknooppunt in de cité Matonge. Het centrum van de stad is al in diepe rust gedompeld, maar bij de rotonde Victoire is het even druk als overdag. Terwijl ik me tegen de mensenstroom in voortspoed naar de taxistandplaats, vecht ik tegen de opkomende nostalgie. Hier reed ik vroeger rond achter op de motor van François. Ergens in het labyrint van straatjes verderop aten we gegrilde kip, verpakt in bruin papier, waarna we naar een concert van Victoria Eleison gingen, of dansten onder de bungelende lampjes in een openluchtcafé. Hoe vertrouwd was deze stad me destijds, vol plaatsen en mensen die me dierbaar waren. De jongen die zijn kop door het open raam van François’ auto stak, de wind door zijn haren liet strijken en verzuchtte: ‘Oh, nu weet ik hoe het voelt de hond van een blanke te zijn!’ – ik zal hem nooit vergeten. We dachten toen nog dat Mobutu het niet lang meer zou maken, dat het land niet dieper kon zinken, dat de Zaïrezen genoeg hadden geleden.

Op de rotonde blokkeert een gehavende jeep het verkeer. Achterop zit een achttal kindsoldaatjes. Mensen blijven staan langs de kant van de weg en kijken toe, alert. Het is niet de eerste keer dat ik dit zie: de Kinois observeren de nieuwkomers; elk incident heeft talloze getuigen. Pas als de jeep verder rijdt, lopen ze door.

Nauwelijks heb ik me in een rammelende taxi gewurmd, of de chauffeur stopt bij een benzinestation. Had hij niet eerder kunnen tanken? Hij vraagt ons vooruit te betalen – met dat geld rekent hij af. Uit het niets is een man opgedoken die drie houten doosjes door het open raam voor me houdt. Souvenirs, welja, ook dat nog. Zeshonderdduizend zaïres vraagt hij. Ik maak een afwerend gebaar. Zijn prijs suist omlaag. Dan buigt hij zich voorover en zegt: ‘Madame, ik heb geen geld om mijn vervoer naar huis te betalen.’ Nu pas kijk ik naar hem en mijn hart breekt. De koortsige blik van een man die de hele dag niet heeft gegeten. Een broodmagere papa, vader van wie weet hoeveel kinderen. Hoe lang zou hij al met die doosjes aan het leuren zijn? Een enorme troosteloosheid overvalt me. Wat is hier in mijn afwezigheid gebeurd, wat heeft Mobutu van deze mensen gemaakt?

Thuis tref ik Christine in een al even sombere stemming. De nieuwe regering is bekendgemaakt; Bizima Karaha is tot minister van Buitenlandse Zaken benoemd. Een vroegere minister van Buitenlandse Zaken zou hem hebben verweten een Rwandees te zijn, waarop Karaha zou hebben gezegd: ‘En jij dan, die beweert een Congolees te zijn, wat heb jij voor je land gedaan?’ De hele dag heeft die zin door haar hoofd gespeeld. ‘Misschien moeten we de Rwandezen maar een tijdje laten regeren,’ zegt ze weifelend, ‘laat hen maar orde scheppen, het is inderdaad helemaal uit de hand gelopen.’

De telecel gaat en ik hoor haar allengs paniekeriger praten terwijl ze door de kamer ijsbeert. Als het gesprek is afgelopen, heeft ze tranen in de ogen. Dat was het broertje van een vriendin die naar Londen is gevlucht, zegt ze. Hij past op haar huis, dat vorige week werd geplunderd door een soldaat van Mobutu. De jongen kende de dader en verwittigde de AFDL, die enkele kadogo’s stuurde met wie hij naar het huis van de dief toog. De vrouw van de soldaat huilde, zei dat ze niet wist waar haar man was, probeerde hen om de tuin te leiden. De kadogo’s werden boos en riepen dat ze niet tweeduizend kilometer hadden gelopen om zich bij aankomst voor de gek te laten houden. De vrouw sloeg in paniek op de vlucht. Een van de kadogo’s die de achtervolging inzette, struikelde, viel, krabbelde overeind en schoot haar dood!

‘Het broertje van mijn vriendin is nog geen twintig, hij is totaal overstuur. Hij voelt zich schuldig: hij wilde alleen de spullen van zijn zuster terugkrijgen en nu is er door zijn toedoen een vrouw gedood!’ Verslagen ploft Christine neer op de bank. ‘Wij kennen dit niet, wij hebben respect voor het leven, de soldaten van Mobutu hebben nooit zoiets gedaan!’ Van de weeromstuit is ze boos op Mobutu, wiens leger zo verzwakt was dat een vreemde mogendheid met gewelddadige gewoontes dit land moeiteloos kon innemen.

Bij de ingang van het omroepgebouw La voix du peuple, achter de grote ijzeren poort die bewaakt wordt door soldaten, ligt een stapel verregende uniformen. De soldaatjes draaien mijn paspoort om en om. Frans begrijpen ze niet en ook met Engels kom ik niet verder, maar als ik Zizi’s naam en het woord ‘rendez-vous’ blijf herhalen, laten ze me uiteindelijk passeren. Uit mijn ooghoeken zie ik op de parkeerplaats een Cadillac staan met stukgeschoten wielen. En is de dikke man die achter het hek loopt te ijsberen niet generaal Kikunda? Dus het gerucht klopt – Guido zal tevreden zijn. Toen hij hem op de avond van mijn aankomst in Hotel Inter zag praten met een paar nieuwkomers, dacht hij dat Kikunda zijn zaakjes weer mooi voor elkaar had; diezelfde nieuwkomers hebben hem bij de kraag gevat en overgebracht naar het hotel op het omroepterrein, waar baronnen van het Mobutu-regime gevangen worden gehouden.

Ik loop verder in de richting van de omroeptoren, mijn toegangspasje in de hand geklemd. Twee kadogo’s liggen op hun rug in het gras te roken naast een halfopen koffer met vrouwenkleren waar een kapotte spiegel uitsteekt. Doorlopen, je ziet hier wel meer rare dingen. Op de avenue des Trois Z, in de chique residentiële wijk aan de Congostroom, ligt een uniform in het gras. Niemand die eraan denkt het weg te halen, zelfs de bewoners niet, die er toch elke dag langsrijden met hun mooie auto’s. Zou een vluchtende soldaat daaruit zijn gestapt? En in zijn ondergoed verder zijn gelopen? Die vraag hield me een hele tijd bezig. Tot iemand me vertelde dat de soldaten van Mobutu onder hun tenue altijd burgerkleren droegen.

De trappen op, door de glazen deuren naar binnen, de marmeren hal in. ‘Le grand tam-tam d’Afrique’ doopte Mobutu deze toren van negentien etages. Bij de enige lift die het nog doet, wachten mensen. Een slanke man met grijzend haar, een keurig gestreken hemd, een bruine envelop onder de arm. ‘Zizi?’ We vallen elkaar in de armen. ‘Je bent grijs geworden.’ ‘Ja, wat dacht je!’ Maar zijn gezicht met de brede jukbeenderen en de zachte, lichtbruine ogen is niet veranderd.

‘Je hebt geluk me te treffen, want ik ben hier nauwelijks de laatste tijd.’ Hij trekt me mee. ‘Kom, we gaan lopen, dit wordt niks.’

Het trappenhuis is pikdonker. Zizi pakt me bij de hand, houdt met de andere de leuning vast en blijft praten, zodat we in de duisternis niet tegen iemand op lopen. ‘Waar hadden we zo’n hoog gebouw voor nodig, we hebben er alleen maar last van.’ Het was een eenmalig cadeau van Mobutu, zonder reserveonderdelen. Een van de vier liften werd vanaf het begin gekannibaliseerd: daar haalden ze onderdelen uit als een andere stuk was. Door de jaren heen hebben ze zich naar de grillen van het gebouw geschikt – dit dwalen door het duistere trappenhuis is een bekend ritueel. Ook onze tegenliggers praten, de lucht is gevuld met waarschuwingen en begroetingen. Soms zwaait op een van de etages de klapdeur naar het trapportaal open en valt een flauwe lichtstraal op een gestalte, een gezicht.

Zizi’s hand is koel en vertrouwd in de mijne. ‘Was het niet moeilijk om binnen te komen?’

‘Nee, nee… Wat spreek jij eigenlijk met de soldaatjes bij de ingang?’

‘Swahili, maar er zijn er ook die alleen Kinyarwanda spreken.’

Zizi duwt de klapdeur naar de vijfde etage open, haalt de sleutel van zijn kamer tevoorschijn. ‘Alle directeuren zijn geschorst, maar mijn sleutel heb ik nog.’ Aan het einde van de gang staat een groepje collega’s bij elkaar. Ze kijken op als ze ons horen naderen, praten dan gerustgesteld weer verder. ‘De AFDL heeft een lijst gevonden van journalisten die werden betaald door de inlichtingendienst,’ zegt Zizi. ‘Je begrijpt, iedereen maakt zich zorgen.’

De ramen van zijn kamer zijn dof, de plafondpanelen komen naar beneden, maar verder heerst er de sobere orde die ik van Zizi ken. Een bureau met stapeltjes documenten, een lage kast met schuifdeuren, een zithoek met groene banken. Hij weet welke fauteuil het minst doorgezeten is, die is voor zijn gasten.

Elf jaar hebben we elkaar niet gezien, maar ik heb hem nooit uit het oog verloren. In het begin schreef hij me soms – dichtbeschreven vellen in een klein, regelmatig handschrift, altijd ernstig en filosofisch, zoals hij praatte. Eén keer hadden François en ik hem ertoe weten te bewegen met ons uit te gaan. Discotheek Mayaza – het snapshot dat een fotograaf van ons maakte, legde op schrijnende wijze Zizi’s onwennigheid bloot. Ik had nooit eerder een Zaïrees ontmoet die niet kon dansen.

Hij was opgeleid om priester te worden, in internaten ver weg van de bewoonde wereld. Net voor zijn intrede had hij zich bedacht. Jarenlang leefde hij als een asceet, vrouwen vonden hem een gemankeerde priester. Op zijn negenentwintigste ging hij voor het eerst met een meisje naar bed; hij had haar aangesproken bij de kassa van de Bon Marché. Uiteindelijk zou hij trouwen en vader worden, maar zijn contemplatieve geest zou hij behouden. De manier waarop hij over zijn vrouw en kinderen praatte – het was alsof hij nauwelijks deel had aan hun leven, alsof hij hen observeerde. Ik zag hem als een man die alleen was, in een omgeving waar individualisme taboe is. Hij had een schrijver kunnen zijn, maar in een land als Zaïre koos je je bestemming niet, die werd voor je gekozen.

Later hoorde ik over hem via vrienden. In 1991 begeleidde hij de pers tijdens de turbulente Nationale Conferentie die Mobutu’s einde leek in te luiden, maar die gevolgd werd door jarenlang onderhandelen. Hij werd adviseur van de minister van Informatie. Nee, nee, hij was niet veranderd, verzekerden onze vrienden me, hij was nog steeds dezelfde, en toen zijn minister ambassadeur werd in Frankrijk, werd Zizi weer gewoon directeur van de audiovisuele afdeling van de omroep.

Zizi is even de gang opgelopen en komt terug, handenwrijvend, druk, duidelijk blij met dit onverwachte bezoek. ‘Wat hier de afgelopen weken is gebeurd, het is zo snel gegaan, we hadden geen idee! Ik die net verhuisd was naar een buurt vlak bij het Tshatshi-kamp – we dachten dat ons laatste uur geslagen had!’ Hij struikelt bijna over zijn woorden. De dagen na de bevrijding trokken zijn buren de rijke wijken in en kwamen verbijsterd terug. Ze waren in het huis van een adviseur van Mobutu geweest. De weelde waarin die had geleefd – het leek wel een Amerikaanse film! Een koelkamer vol ingevroren eten, een kamer vol flessen Evian. Bij Mobutu’s zoon Kongolo – beter bekend als Saddam Hussein – werden stapels voetbaltickets gevonden, die hij vóór elke wedstrijd confisqueerde en doorverkocht. ‘Die kleine Saddam oefende hier een ware terreur uit, het was een echte maffioso. Hij stal een hele rits Mercedessen van het laatste model bij een dealer en reed er met zijn gevolg mee over de boulevard, op klaarlichte dag, met alle lichten aan. Wanneer hij een meisje zag dat hem beviel, liet hij haar oppikken door zijn bodyguards. Mobutu wist dat zijn zoon zo was, het kwam hem goed uit, op die manier kon hij zijn volk terroriseren.’

Het gutst eruit, alsof hij zelf nog nauwelijks bekomen is van de schok dat het allemaal over is. Hij zit tegenover me, ellebogen op tafel, zijn kin steunend op zijn verstrengelde handen. ‘Het systeem was totaal verrot, de rebellen zijn binnengegleden als een mes door de boter. Niemand heeft weerstand geboden, integendeel, de generaals van Mobutu die naar het oosten werden gestuurd om oorlog te voeren, verkochten hun wapens aan de rebellen omdat ze er zelf niet meer in geloofden. In plaats van het leger aan te voeren, kochten ze plantages, fokten ze koeien! Maar de rebellen gedragen zich alsof…’

Hij kijkt me onderzoekend aan. ‘Ben je in het Inter geweest, heb je ze gezien, de mannen van de AFDL?’ Ik knik. ‘Ik weigerde eerst te gaan, maar een vriend nam me mee. Tot mijn verbazing kwam ik er verschillende mensen tegen die ik kende. Een van hen was sinds enige tijd verdwenen – iedereen dacht dat hij op reis was. Bleek hij in Lubumbashi bij de rebellen te hebben gezeten!’ Met een ander had Zizi in Parijs gestudeerd. Het type eeuwige student – hij verloor zijn studiebeurs omdat hij niet slaagde en werd toen maar opposant om in Frankrijk te kunnen blijven. ‘Er liep ook een van mijn vroegere studenten uit Lubumbashi rond. Hij klopte me op de schouder en zei dat hij binnenkort in zijn nieuwe functie bij het ministerie van Informatie mijn advies nodig zou hebben. Wat denkt hij, dat ik hem advies zal geven terwijl ikzelf geschorst ben?’

De nieuwkomers beschouwen hem als een van hen, omdat hij geboren is in Lubumbashi en daar jarenlang heeft gewerkt, maar hij voelt zich niet op zijn gemak in hun midden. Hij begrijpt hen wel, het oosten is door Mobutu altijd uitgebuit, Kinshasa is voor hen de hoofdstad van de corruptie. Maar ze zijn allerminst bescheiden in hun triomf, terwijl hun reputatie op niets is gebaseerd want Kabila’s leger heeft nauwelijks gevochten. ‘En toch spreekt iedereen elkaar aan met directeur en président, alsof ze het al helemaal voor elkaar hebben!’ En dan de mensen die om hen heen draaien, die gekomen zijn om hen te vleien – hij betrapte zichzelf op de vervelende neiging hen te bestuderen als insecten.

‘Er is nog iets…’ hij aarzelt, tekent verstrooid met zijn wijsvinger de randen van de bruine envelop na die hij op tafel heeft gelegd, ‘ik haat het om dit te zeggen, je weet dat ik geen tribalist ben, maar in de korte tijd dat ik er was, zag ik minstens vijf Tutsi…’

‘Jij ook al! Wat heb je tegen hen, wat hebben ze je misdaan?’

‘Niets, absoluut niets, wij hebben samen gestudeerd, wij hebben hen altijd als Zaïrezen gezien. Ze hebben zelf voor verwarring gezorgd door na de genocide in 1994 naar Rwanda te gaan. Zijzelf bleken zich al die tijd Rwandees te hebben gevoeld. Die gezichten van vroeger terug te zien… Anderen hebben hier gestudeerd als Rwandees en beweren nu met een stalen gezicht Congolees te zijn!’

‘Wat als ze iets goeds brengen, ben je dan ook tegen hen?’

Een droevige glimlach glijdt over zijn gezicht. ‘Niemand kan mij tegen mijn wil gelukkig maken.’

Hij is bang, bekent hij, dat de rebellen alle posten onder elkaar zullen verdelen, dat ze alleen technocraten uit de diaspora willen rekruteren.

‘Zij hebben misschien enig recht van spreken,’ zeg ik voorzichtig, ‘zij hebben Mobutu verdreven. Wat jullie in zeven jaar vreedzaam onderhandelen niet klaarspeelden, hebben zij in zeven maanden opgelost.’

‘Dat zeggen ze, ja. Maar het regime van Mobutu was corrupt, zo corrupt dat het zichzelf kapot heeft gemaakt. En hoe kunnen ze zeggen dat wij niets hebben gedaan! Mobutu durfde zich op den duur nauwelijks meer in Kinshasa te vertonen, wij dwongen hem in een boot over de Congostroom te varen, wij hebben hem naar zijn evenaarsdorp Gbadolite verbannen!’

Hij heeft de deur opengelaten, nu en dan steekt iemand vragend zijn hoofd naar binnen. Zizi wuift hen met een handgebaar weg. ‘Kom,’ zegt hij, ‘we gaan in de fauteuils zitten, dat praat makkelijker. Ik doe mijn deur dicht, ik doe net of ik er niet ben.’

Ik loop naar het raam, kijk uit over de stad die onder de melkwitte, zware hemel van het droge seizoen ligt te puffen. De ramen zijn vermoedelijk ooit getint geweest; de tijd heeft ze wazig gemaakt, waardoor alles daar beneden erbij ligt als een verbleekte foto. In de verte het militaire kamp Kokolo: kleine huisjes met nog kleinere bewoners die dezer dagen hun adem inhouden want de soldaten van Mobutu die hun uniform niet hebben ingeleverd, zijn naar een heropvoedingskamp in Kitona gestuurd, wat een stroom van alarmerende berichten door de stad doet gaan. Ze zouden toegeblaft worden in het Swahili, een taal die ze niet verstaan. Ze worden vernederd, op hun buik geslagen en een epidemie van bloeddiarree zou talloze slachtoffers hebben geëist. De kranten noemen het een vernietigingskamp. De wet van de traagheid, waar Mukendi het over had, geldt niet alleen voor de rebellen, maar ook voor de Kinois. Hoe verrot de situatie ook was, mensen waren eraan gewend; ze weten niet welke kant ze op moeten nu het oude systeem aan diggelen is gegaan, ze reageren op de nieuwelingen met een paniek die grenst aan hysterie.

Zizi is naast me komen staan, de handen in zijn zakken. De kraag van zijn hemd is versleten van het vele wassen, zie ik.

‘Je bent gespannen.’

Hij zucht. ‘Ja. Niet dat ik bang ben voor mezelf, ik red me wel. Desnoods hou ik ermee op. Dertig jaar – ik heb lang genoeg gewerkt. Maar die anderen… je kan het hun misschien kwalijk nemen dat ze een zwak hadden voor villa’s en snelle auto’s, maar het zijn goede professionals. Als de nieuwkomers hun nu iets konden leren, maar dat betwijfel ik…’

Hij slaat zijn arm om mijn schouder, leidt me naar de goede fauteuil. ‘En jij, wat heb jij al die tijd gedaan?’

Ik vertel hem over Mali, waar ik de afgelopen jaren vaak was en waarnaar ik sinds mijn aankomst in Kinshasa tot mijn eigen verbazing heimwee heb. Terwijl ik daar vaak treurde over de onmogelijkheid om naar Zaïre te gaan! Het stoort me, ik vecht ertegen, maar het is sterker dan ikzelf. Altijd weer komt het beeld naar boven van de kleine Tanti, die op een lome middag op het erf in Bamako lag te luisteren naar een griot op de radio. Hij zong de roemrijke geschiedenis van koning Soundiata, die in de dertiende eeuw heerste over een land dat de huidige grenzen van Mali overschreed. Zou die geschiedenis de Malinezen misschien behoed hebben voor de verschrikkelijke strijd waaraan Congo, dat in de prekoloniale tijd bestond uit een oneindig aantal ministaatjes, na de onafhankelijkheid ten prooi viel?

‘De Malinezen lijken me zoveel wijzer opeens,’ zeg ik. ‘Toen de vredesakkoorden met de Toeareg in het noorden werden getekend, organiseerde de Malinese president een happening waarbij de wapens die ze jarenlang hadden gebruikt om elkaar te bevechten in een flakkerend vreugdevuur werden verbrand. Terwijl hier…’

‘Je hebt gelijk,’ zegt Zizi. Hij merkte het vroeger in zijn studentenhuis in Parijs ook: de West-Afrikanen waren zich meer bewust van hun geschiedenis dan de Congolezen. Hun griots gaven die van generatie op generatie door – in Congo bestond dat soort continuïteit niet. ‘Bovendien waren ze harder voor zichzelf, opofferingsgezinder dan wij. Je voelde dat ze uit landen kwamen waar je een zaadje in de kurkdroge aarde stak en maar moest afwachten of het zou regenen. Terwijl wij, met al onze rijkdom boven en onder de grond… God heeft ons verwend tot ons eigen ongeluk, want daardoor zijn we gemakzuchtig geworden, bang om te lijden. Kijk maar naar onze soldaten: zodra ze honger hebben, begaan ze dommigheden.’

‘Maar jij bent anders,’ zeg ik, ‘iets heeft je behoed voor die gemakzucht. Wat is dat eigenlijk?’

‘Oh, als ik dat moet vertellen… het is een heel leven, een wereld die totaal is weggevaagd.’

‘Daarom juist.’ Flarden van zijn geschiedenis ken ik wel, maar ik zou hem opnieuw over vroeger willen horen vertellen.

Zizi lacht. ‘Het begon al bij mijn vader natuurlijk…’

Die werkte in de koloniale tijd in Lubumbashi, het toenmalige Elisabethville, voor de machtige spoorwegmaatschappij die verantwoordelijk was voor het transport van koper, uranium en kobalt. Hij was een évolué met een huis van twee verdiepingen, drie kinderen en een vrouw die behalve een fiets ook een Singer-naaimachine bezat. In 1947 – Zizi was net zeven geworden – werd hun fris opgeschilderde huis aan de Belgische prins Karel als modelwoning getoond.

Vanaf zijn twaalfde wilde Zizi priester worden, want priesters waren de enigen die met blanken aan tafel mochten eten. Omdat paters vonden dat zwarten altijd een zweem van heidendom behielden, ontrukten ze kinderen heel jong al aan het ouderlijk milieu. Het kleinseminarie van Mwera lag op honderddertig kilometer van Elisabethville in een volledig afgesloten, romantische wereld waar alles benedictijns was. ’s Ochtends om vijf uur werden de leerlingen gewekt en zagen ze de zon opkomen boven eindeloze bedauwde weiden met koeien en schapen. Ze werkten op de boerderij waar kaas, ham en gerookt spek werden gemaakt en leerden jagen: ze begonnen met olifanten en eindigden met vogels. Het harmonium dat ze van het Museum van Tervuren kregen als dank voor het vangen van insecten, bleek hol vanbinnen: er zaten jachtgeweren in.

Soms wandelden ze tot aan de spoorweg en keken tersluiks naar de reizigers bij het stationnetje die in hun eigen taal praatten, wat hun vreemd en onwerkelijk voorkwam. Zijzelf spraken Latijn, zelfs wanneer ze bridgeden of pingpongden; paters zagen erop toe dat ze geen fouten maakten. Zij waren uitverkoren. Ze leerden tennissen om zich later ook te kunnen bewegen onder de elite die ze zouden evangeliseren.

Nu en dan kwam een Belgische gewestbeambte langs die met zijn assistenten in de streek op inspectietocht was. Ze verplaatsten zich per fiets, droegen korte broeken en hadden blaren op hun benen van de hitte. Ze aten in de tuin en de seminaristen mochten mee-eten. Zizi luisterde naar hun verhalen en bewonderde hen in stilte. Hij kende België alleen van fotoboeken: prachtige kathedralen, het park van Tervuren, het paleis van Laken. Al die luxe hadden deze blanken achtergelaten om onder de brandende tropenzon te werken. Ze spraken lokale talen, onderhandelden met dorpschefs, praatten over de katoenteelt, over de honger in een bepaalde streek. Hij voelde hun gedrevenheid; ze hielden van hun werk, waren bereid er ontberingen voor te doorstaan. Het was een van de redenen waarom luxe nooit belangrijk voor hem zou zijn.

Het grootseminarie lag in Moba, in het oosten van het land. Drie jaar filosofie, drie jaar theologie. Binnen de muren van het internaat heersten absolute rust en regelmaat, maar daarbuiten werd het steeds woeliger. Congo was onafhankelijk geworden, Lumumba was vermoord, Katanga had zich afgescheiden en Zizi’s ouders waren door de VN geëvacueerd naar de Kasai. Maar zelfs daar sloegen mensen elkaar de kop in. De veilige cocon waarin hij had geleefd, begon te barsten – haat en verscheurdheid sijpelden naar binnen. De seminaristen hadden altijd een hechte gemeenschap gevormd, nu vielen ze uiteen in verschillende etnische groepen en waren tijdens discussies dikwijls hard voor elkaar.

Zizi was een Luba uit de Kasai die opgegroeid was in Katanga, hij wist niet goed waar hij bij hoorde. Zijn wereld was tot dan toe ongeschonden geweest, God was goed, maar nu zag hij de beperkingen van de mens. Verhalen over verschrikkelijke wreedheden bereikten hem. Soldaten die vrouwen de buik openreten – hoe kon God dit toelaten? En hoe kon hijzelf in deze beschermde omgeving blijven en doen alsof dit hem niet aanging?

Alles was zo politiek geworden dat de bisschop overwoog de seminaristen naar België te sturen, maar Zizi weigerde. Ze dachten dat hij een geloofscrisis doormaakte en adviseerden hem een week in retraite te gaan. Hij bleef een jaar weg, waarna hij een studie in de Romaanse filologie begon aan de universiteit van Lubumbashi.

Nu hij zich weer vrij onder zijn landgenoten bewoog, besefte hij pas wat zijn scholing had aangericht: om een goede priester te worden, mocht hij niet langer zwart zijn. Hij was een mundele ndombe, een zwarte blanke, geworden. De négritude van Léopold Senghor, die in heel Franstalig Afrika furore maakte, zei hem niets – hij was cultureel volledig ontworteld. Zijn vader, die inmiddels weer in zijn geboortedorp in de Kasai woonde, verzuchtte vaak: ‘Maar jongen toch, mijn blanke vrienden begrijpen mij beter dan jij!’ Wanneer Zizi hem bezocht en cadeaus meebracht, smeekte zijn vader hem die in de auto te laten liggen tot het donker was – het was beter dat de dorpelingen ze niet zagen. Toch danste de dorpschef de volgende dag uitbundig rond met de deken die hij voor zijn moeder had meegebracht. Die had zijn vader hem gegeven, opdat de chef hem geen kwaad zou doen.

Er waren in die tijd zo weinig kaders in Congo dat zelfs studenten adviseurs van ministers werden. Zizi wilde naar België gaan om een proefschrift over Baudelaire te maken, maar het ministerie van Informatie stuurde hem naar Frankrijk om een opleiding tot tv-regisseur te volgen. In 1969 kwam Mobutu op bezoek in Parijs en mochten alle studenten op de Champs-Elysées vijf pakken met vest uitzoeken. Twee daarvan stuurde Zizi naar huis.

Na zijn terugkeer begon hij meteen te werken bij de tv. De leiding was zeer soepel, hij deed eigenlijk wat hij wilde. Als hij besloot de natuurparken te verkennen, trok hij er met een cameraploeg op uit en filmde het ene park na het andere.

Zizi heeft in zichzelf gekeerd zitten praten. Nu kijkt hij me aan, alsof hij ontwaakt. ‘Mobutu was nog niet de man die hij later geworden is,’ zegt hij, ‘hij was bezig zijn macht te bestendigen, want hij wilde opnieuw verkozen worden. Zijn gekte is pas begonnen rond 1974, toen mannen als Sékou Touré, de president van Guinee, hem vertelden dat hij een genie was dat aan het hoofd stond van een groot revolutionair land. Daarvóór kwam hij tijdens reizen altijd bij ons zitten om te horen wat wij van iets vonden, ineens was hij het die alles dicteerde. Nadat hij in België op het paleis van Laken was ontvangen, trok hij door het hele land en zei: “Jullie moeten trots zijn, want ik heb in een gouden bed geslapen en koningen en presidenten getutoyeerd in jullie naam.”

Mobutu had niet gestudeerd, wat hem frustreerde, maar hij omringde zich met intellectuelen; er zijn er die vanaf het begin voor hem hebben gewerkt. Ze hadden villa’s nodig en dus maakten ze hem het hof en gaven hem in alles gelijk. Op tv kwam hij tevoorschijn uit de wolken, wij moesten hem “gids” en “farao van de moderne tijd” noemen, en overal in het land werden dansende brigades gevormd die liedjes voor hem zongen. Moeten we hem vijf jaar geven? Nee! Tien jaar? Nee! Honderd jaar? Ja!’

‘En jij, heb jij nooit hogerop gewild?’

Zizi aarzelt, dan zegt hij: ‘Heel even misschien. Ik dacht dat ik van binnenuit… maar nee, ik zag wat er met de anderen gebeurde. Zodra een minister goed was en men in de cité over hem begon te zingen, fluisterden Mobutu’s spionnen hem dat in het oor en moest hij weg. En degenen die bleven…’ Weer pauzeert hij, alsof hij hun gezichten voor de geest probeert te halen. ‘Weet je hoe het ging? Roemenië schonk een serie vrachtwagens aan Zaïre. Mobutu gaf deze cadeau aan een groep parlementariërs om ze in hun geboortestreek te gebruiken. Maar wat deden ze? Ze verkochten ze. Want de bantoefilosofie is: als je tien miljoen hebt, is vijf miljoen voor de familie.

Zolang regeringsfunctionarissen niet begrijpen dat zij hun hand niet in de staatskas mogen steken, komen we in dit land niet vooruit. Hoge ambtenaren zouden hun familieleden op een afstand moeten houden, want die raden hun meteen aan gris-gris te gebruiken om aan de macht te blijven. Sommige ministers leverden zich uiteindelijk helemaal over aan hun voorouders. En Mobutu zelf, hoeveel geld heeft die niet besteed aan maraboets!

Steeds megalomaner werd hij. De veiligheidsdiensten kregen meer macht en elke twee jaar werd een zogenaamde coup verijdeld en werden hoge officieren neergeschoten. Hij regionaliseerde het leger, op den duur waren zestig van de tachtig generaals Ngbandi, net als hij! Hij pleitte ervoor dat iedereen zich los zou maken van zijn stam, maar zelf deed hij precies het tegenovergestelde. Ngbandi-vrouwen raakten erg in trek, mannen wilden met hen trouwen pour faire avancer leur dossier, zoals het heette.’

Een collega van Zizi, een aantrekkelijke tv-presentator, werd opgemerkt door een jongere zuster van Mobutu’s vrouw. Ze moest en zou hem hebben. Niet veel later werd hij gepromoveerd tot journalist op de présidence en begonnen zij een verhouding. Het probleem was dat ze allebei getrouwd waren. ‘Wat dacht je dat er gebeurde? Zijn ouders reisden naar Kinshasa en zeiden dat hij onmiddellijk moest scheiden!’ Dat deed hij. Niet veel later werd hij minister.

‘Maar tegenwoordig wil niemand meer Ngbandi zijn,’ lacht Zizi, ‘op dit moment moet je Lubakat zijn, zoals Kabila! Of Tetela, zoals Lumumba.’ Hij ziet het om zich heen: Lubakat die vroeger mobutist waren, wenden zich nu tot de AFDL om andere mobutisten te verklikken. ‘Dus wat krijgen we? Op de plaats waar een technicus hoort te zitten, wordt een apparatsjik van de AFDL gezet die informatie verzamelt over wie de goeden en de slechten zijn. Dat hebben we al een keer meegemaakt. De mannen van Mobutu’s MPR deden precies hetzelfde.’

Hij staart door het wazige raam naar buiten. ‘En dan die slogans waarmee ze gekomen zijn… Communisme, socialisme, het hecht zich niet aan de huid van een Afrikaan. Kijk maar naar de landen om ons heen, al die doctrines, gips is het: zodra de leider verandert, verdwijnt zijn leer.’

De Congolezen hebben niet het gevoel dat ze hun problemen zelf kunnen oplossen, zegt hij, ze hebben altijd een messias nodig, een homme providentiel. Hij merkte het vroeger als hij voor de tv door het binnenland reisde: mensen klampten hem aan in de hoop dat hij in de hoofdstad een goed woordje voor hen zou doen. ‘Dezelfde mamans die vroeger voor Mobutu dansten, zag ik enkele dagen geleden in het stadion tijdens Kabila’s inwijding tot president weer dansen, deze keer voor hem.’

Zizi is opgestaan. ‘Zeg, heb je gezien hoe laat het is!’ Het is stil geworden op de gang en ook de rest van het gebouw lijkt verlaten. Zizi loopt naar zijn bureau, rommelt in zijn la. ‘Waar heb ik mijn pinda’s gelaten…’ Er zitten ratten in zijn kamer, telkens als hij langskomt legt hij wat gif, vermengd met pinda’s, op een kartonnetje in de hoek.

De figuurtjes in het Kokolo-kamp lijken door de vallende duisternis nog kleiner geworden; achter de huisjes stijgen rookpluimen op van houtskoolvuurtjes. Op straat is het druk: het uur waarop de collectieve taxi’s naar de buitenwijken racen, is aangebroken. ‘Ja, kijk nog maar even goed uit het raam,’ zegt Zizi. ‘Misschien is het de laatste keer dat je me hier aantreft.’ Hij klinkt opgewekt, alsof hij zichzelf moed wil inspreken. Maar enkele weken later zal hij benoemd worden tot directeur van de Franstalige radioprogramma’s en komt de hele machinerie die nu verschrikt tot stilstand is gekomen, weer op gang. Juliana Lumumba wordt zijn directe chef – hij kan het goed met haar vinden.

Ik zal hier vaak komen. Net als Christines winkel is La voix du peuple een uitkijkpost; in Zizi’s kamer worden de angstaanjagende geruchten die soms in de stad circuleren, tot hun juiste proporties teruggebracht. Met mijn zaklamp schuifel ik naar de vijfde verdieping – Zizi’s deur staat altijd open. Zo gespannen als die eerste keer zal ik hem nooit meer zien, hij wordt weer net zo rustig als vroeger. Hij draagt altijd eendere kleren, keurig gewassen en gestreken, maar opgevreten door de tijd. Vermoeide kleren, zoals ze ze hier noemen.

Ik ben niet de enige, zal ik merken, voor wie Zizi een moreel kompas is. De cameraman die met Kabila op dienstreis is geweest, een reporter die in de Kasai werkt, een jongere collega die in de clinch ligt met een apparatsjik op de negentiende etage – ze komen allemaal hun verhaal doen. Zizi luistert, sust. De nieuwe kabinetschef van de minister van Informatie, een drogist uit Goma die geen benul heeft van administratieve zaken, ontsteekt op een dag in woede over alle personen in dit gebouw die zich chef noemen en documenten in die hoedanigheid ondertekenen. Hij is kabinetschef en dus hoofd van alle diensten, vindt hij. Als hij ondanks zijn waarschuwingen op een brief stuit die door de personeelschef is ondertekend, laat hij de man, een oude papa, roepen en hem een stel stokslagen toedienen. De man schreeuwt het uit, overal vandaan komen mensen toegesneld. Het verbijsterende nieuws verlaat de directiekamer en baant zich door het verduisterde trappenhuis een weg naar beneden. Via de klapdeuren kringelt het de gangen op, waar mensen algauw in groepjes bij elkaar staan te fluisteren, te lachen en te jammeren. Tegen de tijd dat het al die kilometers over vermoeide tapijten, langs kamertjes met wazige ramen, stoffige dossiers en kartonnetjes met rattengif heeft afgelegd en tot in de kieren van het gebouw is doorgedrongen, zijn er talloze versies van in omloop, de ene nog bloemrijker dan de andere, zodat het verdacht veel op een gerucht is gaan lijken. Waarna het op waardige wijze zijn tocht door de stad kan aanvatten.

Een landgenoot geeft me een deux-chevaux te leen, een vrolijk speeltje met een dak van zeil, en levert er een chauffeur bij, waardoor mijn leven in Kinshasa ingrijpend verandert. Voor dag en dauw maakt José zijn opwachting, lapt de autoramen, stoft de zittingen, rommelt onder de motorkap. Elke ochtend zijn de bougies vies. ‘Het lijkt wel of een onzichtbare ’s nachts met deze auto rijdt,’ zegt hij. ‘Als je oren in de tweede wereld had, zou je hem kunnen horen.’ Terwijl hij de bougies schoonmaakt, neemt hij met papa Jacques de gebeurtenissen van de afgelopen nacht door. Ze zijn allebei klein en tenger en hebben dezelfde snelle manier van praten, zodat door het open raam in alle vroegte al het aangename gekwetter opstijgt van een dag die op gang is gekomen.

De fonie in het belendende pand begint te sputteren en Guido rijdt de poort uit, niet zonder eerst door het eetkamerraam de boulevard te hebben afgespied, want Toyota-jeeps zijn erg in trek bij militairen en hij zou de eerste niet zijn die zijn auto kwijtraakte. En dan is er de eeuwige dreiging van studenten die auto’s, vrachtwagens en bussen aanhouden om naar de campus, een manifestatie of een begrafenis te gaan. Plotseling komen ze van alle kanten aangestormd en storten zich lachend, dreigend, overmoedig op alles wat beweegt. Luid juichend verplaatsen ze zich in de verkozen richting, hangend aan voertuigen die zich tergend langzaam en laag bij de grond voortslepen en waar voorin, door het minuscule stukje raam dat de belagers hebben vrijgelaten, het benauwde gezicht opduikt van de bestuurder.

De eerste keer dat ik zo’n overval gadesla, sta ik perplex, maar in Kinshasa is iedereen eraan gewend – automobilisten leveren zich er met de dood in het hart aan over. Wie een gijzeling in de verte waarneemt, maakt meteen rechtsomkeert en grijpt naar zijn telecel om zijn vrienden te waarschuwen. Soms krijgt Guido ’s ochtends zo’n telefoontje en gaat hij pas de deur uit als het gevaar is geweken. In mijn autootje is gelukkig niemand geïnteresseerd, ze zien meteen dat het niet bestand is tegen geweld, roepen ‘Krekel!’ of ‘Louis de Funès!’ en laten ons lacherig passeren.

Christine heeft zelden haast, want de zaken willen niet op gang komen. Ze probeert een opdracht te krijgen om stoffen te leveren aan de présidence, maar slaagt er niet in verder dan de secretaresse te komen. Sinds Kabila president is geworden, is haar Katangese bewustzijn opgebloeid. Een van de nieuwe ministers komt uit háár cité in Lubumbashi, ze is hem meteen met een stel vriendinnen gaan feliciteren. Niet dat het bezoek haar goed is bekomen. De minister is in het huis van een mobutist getrokken, een protserige villa met immense leren banken, kamer-breed tapijt en geruisloze airconditioning. Zijn vrouw komt uit een dorp, ze weet niet hoe ze in zo’n huis moet wonen, ze weet niet hoe ze moet ontvangen.

Gezeten in een wolk van goudkleurige kussens probeerde de gastvrouw krampachtig een conversatie op gang te houden. Bier had ze niet in huis, maar in de voorraadkamer van de vorige bewoner had ze blijkbaar kisten met sinaasappelsap aangetroffen, want dat was er in overvloed. Alleen wist ze niet hoe ze een pak moest openmaken, zodat het sap op het tapijt gutste. ‘En dacht je dat ze het schoonmaakte?’ Christine griezelt. ‘Ik moet er niet aan denken hoe dat tapijt er binnenkort uitziet.’ Na afloop fluisterde Christine tegen een bekende van de familie dat ze de ministersvrouw wel van advies zou willen dienen. ‘Maar ze gedroeg zich alsof ze het al helemaal had gemaakt. Ik vrees dat daar geen goede raad meer aan besteed is.’

Ik moet lachen om haar verhaal. De Kinois mogen kritiek hebben op het mondaine leven dat Mobutu en de zijnen leidden, de rebellen maken het naar hun gevoel wel iets te bont. De manier waarop Kabila zijn inwijdingsspeech voorlas, met een hand in zijn zak – dat moet hij toch echt afleren. En had niemand hem kunnen vertellen dat hij zijn hand moest opsteken tijdens de eedaflegging? Onlangs veegde hij op tv met de rug van zijn hand het zweet van zijn voorhoofd – dat doet een president toch niet! En wat hij soms aanheeft: laatst stapte hij uit het vliegtuig in een witte broek met een hemd eroverheen, het leek wel een pyjama! En die slippers aan zijn voeten, zou hij soms jicht hebben? Hij moet hoognodig een couturier in de arm nemen. En zo nonchalant als hij de trappen van een vliegtuig afloopt, zelfs de kinderen maken er opmerkingen over. Nee, dan Mobutu, die wist tenminste hoe hij zich moest presenteren!

Zelf mag Christine alles zeggen, ze mag een van Kabila’s minder verlichte medewerkers een Neanderthaler noemen, maar oh wee als Guido of ik…

We zitten met zijn drieën tv te kijken als Kabila’s neef Kakudji – over wie het verhaal gaat dat hij in België bordenwasser was – zegt dat de macht in het land als volgt is verdeeld: bovenaan staat de president, dan komt de AFDL en als laatste de regering.

‘Wel, wel, de bordenwasser heeft gesproken,’ zeg ik.

‘Blijf van mijn broer af!’ snibt Christine.

‘Nou ja, wat hij zegt klinkt niet anders dan wat Mobutu…’ begint Guido.

‘Jij altijd met je vergelijkingen met Mobutu. Wie heeft Mobutu al die jaren in het zadel gehouden: jullie westerlingen!’

‘Maar Christine,’ protesteer ik, ‘als Kakudji iets fout doet, mogen we dat toch zeggen?’

Haar ogen vlammen: ‘Oh, jij en je broer!’ Want op zo’n moment zijn Guido en ik ineens familie geworden – alsof onze meningen worden bepaald door het feit dat we Belg zijn.

Ik begrijp haar niet. Ze is zo werelds, ze heeft gereisd, ze voelt vlug aan waar het in een andere cultuur om gaat. Ze heeft in België gewoond, spreekt Frans, Engels en zelfs een beetje Vlaams. Vaak brengt ze me aan het lachen – na één ontmoeting heeft ze iemand in de smiezen en kan ze hem feilloos nadoen. ‘Kust mijn kloeten, ik goa noar de voetbal,’ zegt ze haar Vlaamse zwager na als ze ergens genoeg van heeft.

‘Je maakt jezelf kleiner dan je bent,’ zeg ik, ‘je bent zoveel meer dan een Katangese.’

‘Ach, wat weet jij van Katanga.’

Aanvankelijk kibbelen we er lustig op los en zie ik het bijna als een spel, maar allengs worden onze meningsverschillen scherper, onze discussies pijnlijker. Telkens weer stuit ik op een deur die dicht is en waarachter haar Katangese schuilkelder zich moet bevinden. Wat verbergt ze daar, waar schuilt ze voor? Ik kom er niet achter. Kabila is háár president, lijkt het wel. Háár equipe heeft gewonnen en ze moet er alles aan doen om dat zo te houden. Want, zoals een van haar vriendinnen zegt: Als de Katangezen niet oppassen, riskeren ze de macht weer te verliezen. Maar hoezo hebben de Katangezen de macht?

Ik heb altijd weer spijt van onze aanvaringen, want de volgende ochtend lopen we elkaar mokkend voorbij in de gang en het onweer blijft soms dagen hangen. Ik neem me voor niet meer over politiek te praten, maar hoe kan dat in een stad als deze? Op CNN zien we oppositieleider Tshisekedi, de grote verliezer van deze oorlog, die door de lokale tv wordt doodgezwegen. Sinds enkele dagen heeft hij huisarrest. Hij steekt zijn hoofd uit boven de poort van zijn huis, roept dat hij tegen de dictatuur is en maakt een overwinningsteken naar zijn sympathisanten die zich op straat hebben verzameld. Christine snuift: ‘Goed dat ze die hebben uitgeschakeld.’

‘Waarom?’

‘Jij kent de Luba niet. Die trekken altijd alle macht naar zich toe.’

‘Dat zeg je over de Tutsi ook.’

‘Ja, precies, daarin lijken ze op elkaar.’

Niet veel later houden de Katangezen een demonstratie tegen Tshisekedi, die breed wordt uitgemeten op het journaal. Ik zit er met verbazing naar te kijken. Mobutu was in mijn tijd nog de unificateur, die van de Zaïrezen één volk had gemaakt; pas later zou hij zijn gevaarlijkste opponenten, de Katangezen en de Kasaïens, tegen elkaar opzetten – blijkbaar niet zonder succes.

‘Ik begrijp niet dat Kabila dit toelaat,’ zeg ik, ‘er is toch een verbod op demonstraties? Dit is pure provocatie.’

‘Provocatie! En wat dacht je dat de Luba in Lubumbashi deden nadat Tshisekedi door de Nationale Conferentie tot premier was gekozen?’

‘Wat dan?’

‘Ze bonden honden in de cité dassen om met de namen van Katangese politici. Midden in de nacht trokken ze er met toeterende auto’s op uit, strooiden suiker en bier op straat ten teken dat voor hen een tijd van overvloed was aangebroken en juichten: “Nu is het onze beurt!” Luba kwamen die dagen mijn winkel binnengelopen en zeiden: “Van nu af aan moeten alle Zaïrezen Tshiluba leren.”’

‘Dat is hetzelfde als wat een Katangese buurman bij een Ngbandikennis deed toen de soldaten van Kabila de stad binnenwandelden: hij bonkte op haar deur en schreeuwde dat de mensen uit de Evenaarsprovincie binnenkort niet meer zo rustig zouden slapen, dat zijn tijd nu gekomen was.’

‘Daar zal zij het dan wel naar gemaakt hebben.’

‘Maar dat is toch geen reden om haar met gelijke munt te betalen!’

Vanaf die dag noemt Christine me een Luba. Omdat ik de Luba zo nodig moet verdedigen, maar ook omdat ik net zo’n grote bek heb als zij. Ik incasseer de benaming met heimelijk plezier, dankbaar dat ze me de Congolese begrippenwereld heeft binnengehaald. Zolang ze maar niet ‘jij en je broer’ of ‘jullie westerlingen’ zegt.

Tshisekedi is aan de kant gezet, maar zijn stamgenoot Aubert Mukendi is na vier dagen wachten in Hotel Inter eindelijk tot Kabila doorgedrongen en benoemd tot diens kabinetschef. Hij neemt niet langer zelf de telefoon op, maar in zijn suite kan ik, net als zijn familie, zonder enig protocol binnenlopen.

Op een zondagochtend tref ik hem in een hemd met een vuile kraag op zijn bed, een asbak vol peuken op het nachtkastje. Ze hebben hem om zes uur al wakker gemaakt, hij heeft niet eens tijd gehad om zich te wassen, laat staan te ontbijten. Juliana Lumumba komt langs om te vertellen dat de festiviteiten van de Dertigste Juni – de dag van de onafhankelijkheid – hoognodig moeten worden voorbereid, een vroegere mobutist wil weten waarom hij het land niet uit mag en in de antichambre zit een steeds aanzwellende groep wachtenden. Ze staren stil voor zich uit, als bij een begrafenis. In de loop van de ochtend worden ze zo talrijk dat ze naar de gang en het balkon moeten uitwijken.

De meesten zijn Luba – vrienden, handelaars, vroegere ambassadeurs – die het liefst praten over de verschrikkingen van de Mobutu-tijd, als om hun blazoen te zuiveren. Iedereen wil iets van hem: voorspraak bij deze of gene, een baantje op de présidence, een project waardoor ze hun zaken weer kunnen opstarten. De cv’s op Mukendi’s werktafel stapelen zich op; er zijn er die hem in ruil voor voorspraak alvast een percentage van hun salaris aanbieden. ‘Ik ben geen arbeidsbureau!’ klaagt Mukendi als ze weg zijn. ‘Ik ben kabinetschef – ik word verondersteld Kabila te helpen nadenken!’

Hij heeft een kaart van het hart van Afrika waarop alle oude koninkrijken figureren en laat me zien dat het Luba-rijk binnen de grenzen van het huidige Congo de grootste plaats innam. Zonder de Luba kan je in dit land geen verkiezingen winnen, zegt hij, maar Mobutu was bang voor hen en heeft hen altijd klein gehouden. Daar is nu gelukkig een einde aan gekomen. Een boot op de rivier de Kasai, een cargovliegtuig met bouwmaterialen naar de diamantstad Mbuji Mayi, een treinverbinding van Ilebo naar Kinshasa – ik hoor Mukendi fantaseren en het is aangenaam even mee te deinen op de stroom en te vergeten dat we ons in een zwaar gehavende natie bevinden. Congo wordt een legoland, huisjes worden neergezet, rails gelegd, bootjes tuffen over het water, overal komt elektriciteit. Ik denk aan Christine die droomt dat Lubumbashi de hoofdstad van Congo gaat worden en vraag me af waar de Tetela, de stamgenoten van Lumumba, over dromen.

Aan het eind van de dag blijft Mukendi onveranderlijk achter met zijn familie, die steeds groter wordt. Uit stoffige hoeken duiken neefjes op die hij nooit eerder zag en die met stamboom en al aan hem worden voorgesteld. ’s Avonds hebben ze geen geld om naar huis te gaan en zie ik Mukendi in zijn broekzak tasten. ‘Ze denken dat ik een extra kamer heb waar het geld tot het plafond ligt opgestapeld,’ protesteert hij. Zo begint het doorgaans. Wanneer Mobutu naar Gbadolite reisde, stroomden mensen van heinde en verre toe, zodat hij eens verzuchtte: ‘Nooit geweten dat ik zoveel familie had!’

In de gaanderij van de Galeries Présidentielles leurt een jongen met tweedehands damesschoenen. Hij heeft een plastic zak vol en volgt de secretaresses die op weg zijn naar de kantoren op de hogere etages, tot aan de lift. Het zijn merkschoenen – zouden ze uit de geplunderde villa van een mobutist komen? Of is de verkoper een commissionair die ze voor een aan lagerwal geraakte mobutiste verkoopt? Alles is mogelijk in deze stad waar de oude orde zo grondig verstoord is. Vrouwen die zich enkele weken geleden nog door een chauffeur in het laatste model Mercedes lieten vervoeren, zijn te voet langs de boulevard gesignaleerd. De vlindercollecties achter glas die op de boulevard worden verkocht, zijn gestolen uit het museum. Op de avenue des Trois Z heeft een ambulante verkoper een Perzisch tapijt in de aanbieding; ook de herkomst van zijn wafelijzer – nieuw, nog in de doos – is niet moeilijk te raden.

Op een van de etages van dit winkelcentrum hield Bondo kantoor. Zijn mannen renden vooruit om de lift te blokkeren als hij zijn opwachting maakte, een licht verstoorde uitdrukking op het gezicht, onveranderlijk gekleed in een felgekleurde, glanzende abacost – het colbert van maoïstische snit dat Mobutu-getrouwen droegen. Als jongeman had hij met een fiets vol koopwaar over stoffige evenaarspaden van dorp naar dorp gepeddeld; zijn vriendschap met de president leidde hem een wereld binnen waarin hij zich niet altijd op zijn gemak voelde. Hij keek nooit om zich heen als hij zich verplaatste – een man die besloten had zijn onvolkomenheden te verbergen achter een stoïcijnse blik.

De reis die ik in 1985 met hem maakte, bracht ons van Mobutu’s Gbadolite naar Bondo’s geboortedorpje Yolo. We vlogen over het tropisch regenwoud, reden in Mercedes-jeeps door dorpjes zonder elektriciteit en werden onveranderlijk opgewacht in villa’s door bediendes die trolleys met whisky, buitenlandse bieren en wijnen naar ons toe reden. We aten aap en krokodil met zilveren bestek en luisterden naar liedjes waarin Mobutu werd bezongen.

Tijdens die buitenissige reis ving ik een glimp op van het leven dat de elite in de Mobutu-tijd leidde. Het was een wereld die gedoemd was te verdwijnen – daar was ik me ook toen al van bewust. Bondo had zijn rijkdom te danken aan de zaïrianisation – de zaïrisering – van 1973, waardoor veel buitenlandse bezittingen in handen kwamen van Mobutu’s vertrouwelingen. De president had hem houtbedrijven, koffie- en cacaoplantages cadeau gedaan en Bondo had met buitenlandse ontwikkelingsgelden nog een paar fabrieken gebouwd.

In de plaatsen waar hij neerstreek gedroeg hij zich als een pasja. Tijdens wandelingen liet hij zich vergezellen door een bediende die een parasol boven zijn hoofd hield en hij gaf af op de luie zwarten die voor hun hutten zaten te niksen. Een Belgische dame beheerde zijn huizen; ze bracht ze voor zijn aankomst in gereedheid en sloot ze weer af als hij vertrok, nadat ze het servies en bestek zorgvuldig had geteld.

En te midden van dat alles ontmoette ik Kivilu, Bondo’s secretaris en economisch adviseur. Aanvankelijk veronderstelde ik dat ook hij een mobutist was, maar hij ontpopte zich als een geanimeerd gesprekspartner die geen blad voor de mond nam en precies kon uitleggen wat er aan het mobutisme schortte. Hij had vroeger op het ministerie van Economische Zaken gewerkt en onderzoek gedaan naar de overlevingskansen van een fabriek die Bondo in de Evenaarsprovincie wilde bouwen. Alle grondstoffen moesten worden aangevoerd en Kivilu had een negatief advies gegeven, maar om politieke redenen was de fabriek toch gebouwd. Bondo was hem op het ministerie komen bedanken en had hem een baan aangeboden.

Kivilu verwarde me: wat deed een pientere econoom in die absurde wereld van geld en verspilling? Tot hij me toevertrouwde dat hij droomde van een diplomatieke carrière; hij verkeerde in mobutistische kringen in de hoop op een dag uitgezonden te worden.

Zodra ik de centrale gaanderij van de Galeries Présidentielles verlaat, kom ik terecht in de grauwe spelonken van het gebouw. De plunderende soldaten die er in het begin van de jaren negentig doorheen raasden, hebben het een klap toegediend die het nooit te boven is gekomen. De meeste winkels en kantoren staan leeg, achter groezelige ramen hoopt het vuil zich op.

De houten deur naar Bondo’s kantoorvleugel geeft mee. In het halletje zit een portier met zijn hoofd op tafel te dommelen. Ik vraag naar Kivilu – misschien kan de man me iets vertellen over diens huidige verblijfplaats? Zonder me aan te kijken wijst hij naar de duistere gang achter zich. ‘Laatste deur links.’ In de gang hangt een geur van vocht, het bruine tapijt golft onder mijn voeten en ook hier komen de plafondpanelen naar beneden. Dan sta ik zowaar tegenover Kivilu.

‘Ik had niet verwacht je te vinden,’ zeg ik, ‘ik dacht altijd dat jij diplomaat wilde worden.’

Kivilu lacht. ‘Heb je onze diplomaten de laatste jaren wel eens bekeken? Onze ambassadeur in Polen sliep in Warschau onder een brug, die in Japan heeft zijn eigen ambassade verkocht om te overleven. Je begrijpt dat die ambitie is overgewaaid.’ Zelf is hij niet verbaasd me te zien – hij wist dat ik op een dag terug zou komen.

Hij draagt niet langer een abacost, maar heeft iets van het formele dat bij die dracht hoorde behouden. Het gescheurde gordijn dat is dichtgeschoven tegen de felle middagzon, de stapels vergeelde dossiers op de vensterbank – het is duidelijk dat in deze kamer stil en onopvallend wordt geleefd. Ik wijs naar de muur. ‘Hing daar vroeger niet een portret van Mobutu?’ Kivilu volgt mijn blik. ‘Dat heb ik weggehaald toen Lubumbashi in handen van de rebellen viel.’ De secretaresse heeft hem gevraagd alle herinneringen aan Mobutu uit Bondo’s kantoor te verwijderen.

‘Wat heb je ermee gedaan?’

‘Verbrand natuurlijk.’

‘Dus je werkt nog steeds voor Bondo?’

‘Voorzover er werk is, ja. Iedereen gaat zijn eigen gang, Bondo laat het tegenwoordig een beetje aan ons over.’ Hij houdt zich nog steeds bezig met die vermaledijde fabriek in de Evenaarsprovincie. Net heeft hij een delegatie Spaanse zakenlui ontvangen die op zoek zijn naar projecten, misschien dat die…

‘Ik zag Bondo in het Inter,’ zeg ik.

‘En?’

‘Hij is vermagerd. Hij zag er moe uit.’

‘Hij slaapt niet goed. Wat wil je, dit zijn bewogen tijden voor hem. Hij durft nauwelijks de straat op, want hij is gewend geëscorteerd te worden door militairen en die zal hij van de AFDL niet krijgen!’ Toen de rebellen al in Kenge – een driehonderdtal kilometers van Kinshasa – waren, riep Bondo nog dat de soldaten van de DSP hun een lesje zouden leren. Niet veel later werd zijn villa in Gbadolite door diezelfde DSP geplunderd.

‘Weet je dat de AFDL Bondo uit de handen van plunderaars heeft gered, dat zij hem naar het Inter hebben gebracht?’ Ze waren hem iets schuldig, want toen Mobutu vorig jaar na de Rwandese inval in het oosten een haatcampagne tegen de Tutsi begon, loodste Bondo een prominente Tutsi die parlementariër was geweest en lid van het Centraal Comité, het land uit. Sinds de komst van de rebellen heeft Bondo regelmatig contact met de secretaris-generaal van de AFDL. Enkele dagen geleden zei die tegen hem: ‘Tot nog toe heeft u altijd voor uzelf gewerkt, nu zult u voor uw land moeten werken.’ ‘Wat denk je dat hij daarmee bedoelt: voor uzelf werken?’ zegt Kivilu. ‘Stelen natuurlijk! Want dat heeft Bondo altijd gedaan.’

‘Zo hard oordeelde je vroeger niet over hem.’

‘Het is sinds jij hier was allemaal nog veel erger geworden.’ In het begin van zijn carrière stond Bondo dicht bij de president, maar gaandeweg zagen ze elkaar minder. Bondo kreeg nog steeds geld van Mobutu, maar met zijn bedrijven ging het slecht, vooral sinds zijn zonen zich ermee bemoeiden. Zij raadden hem aan de Belg die een van Bondo’s houtbedrijven beheerde, te ontslaan en richtten zich vervolgens niet langer op export – waardoor ze deviezen hadden kunnen genereren om nieuwe machines te kopen – maar beperkten zich tot de lokale markt. Met het geld dat ze verdienden, gaven ze feesten in Hotel Inter. Het magazijn van het houtbedrijf had onuitputtelijk geleken, maar telkens als Bondo’s zonen op bezoek kwamen, lieten ze reserveonderdelen inpakken en naar Kinshasa overvliegen – in enkele jaren kleedden ze het bedrijf helemaal uit.

Ondertussen deed hun vader wat alle baronnen van het regime deden. Als een huis dat iemand anders had gebouwd, hem beviel, confisqueerde hij het gewoon. Hij was een notoire wanbetaler. Wanneer een blanke die een expertise voor hem had verricht, zijn geld kwam halen, belde Bondo in zijn bijzijn naar de officier van justitie en gebood hem een of andere buitenlander die hij had laten arresteren nog een tijdje vast te houden. Waarna de expert zijn financiële eisen wijselijk inslikte en zijn bezoek deed voorkomen als een visite de courtoisie. Een blanke die Bondo dwarszat, kreeg vierentwintig uur de tijd om zijn biezen te pakken.

En toch bleven blanken voor hem werken en waren zij eigenlijk de enigen die Bondo vertrouwde. Zij adviseerden hem welk model Rolls-Royce hij moest kopen, op hen deed hij een beroep als er in een van zijn bedrijven te veel werd gestolen. ‘We moeten daar iemand neerzetten,’ zei hij dan. Zijn medewerkers wisten dat hij daarmee geen zwarte bedoelde, maar een blanke.

‘Bondo zit vol complexen,’ zegt Kivilu, ‘dat compenseerde hij door mensen te bedreigen. Intimidatie, dat was de tactiek van alle baronnen van het Mobutu-regime.’ Op dit moment heten al zijn bezittingen biens mal acquis, onrechtmatig verkregen goederen. Hij heeft onafzienbare schulden aan de staat, vanwege de leningen van ontwikkelingsbanken die hij heeft besteed aan Mercedessen en andere luxegoederen. Ook zijn privé-schuldeisers voelen zich sterk, ze spannen het ene proces na het andere tegen hem aan. Een architect aan wie Bondo drieduizend dollar verschuldigd is, diende een klacht tegen hem in. Kivilu vergezelde hem naar het parket. Bondo in het kamertje van de officier van justitie, opgeroepen en wel – wie had dat ooit durven dromen!

Enkele dagen geleden belde Bondo naar de manager van een petroleummaatschappij om een afspraak te maken. De man was kortaf. Kende hij Bondo en wilde hij hem een lesje leren, of wist hij niet wie hij was? Vroeger zou Bondo op dreigende toon hebben gezegd: ‘U realiseert zich toch wel met wie u spreekt!’ Dat hoeft hij nu niet meer te proberen. Uiteindelijk raadde de man hem aan een brief te schrijven. Bondo, een brief schrijven!

Bondo’s huis in de chique wijk Mont Fleuri wordt bewoond door een kolonel van de AFDL, wat Kivilu normaal vindt, want eigenlijk is het staatsbezit. Bondo doet verwoede pogingen de villa terug te krijgen, maar Kivilu houdt hem voor dat hij dat wel kan vergeten. Hij zou er zich trouwens niet langer veilig voelen, want de hele heuvel wordt bewoond door AFDL-militairen. Kivilu raadt hem aan zijn gedrag te veranderen, niet langer te proberen mensen om te kopen. ‘Misschien lukt het bij één persoon – elk regime heeft zijn zwakke schakels – maar dit systeem zal niet hetzelfde zijn als het vorige, ze zullen hem straffen als ze het ontdekken.’

Een jongeman met een modieus brilletje komt binnen, reikt Kivilu een map aan en vraagt hem die aan zijn vader te geven. Kivilu maakt een afwerend gebaar. ‘Ik heb liever dat je hem die zelf geeft.’ Als de jongen de deur achter zich heeft dichtgetrokken, zegt hij: ‘Dat was een zoon van Bondo. Hij heeft zijn vader jarenlang bestolen, maar nu vraagt die hem rekenschap.’ Hij weet wat er in de map zit: eigendomscontracten van huizen die Bondo’s zoon had verdonkeremaand.

Kivilu is opgestaan. ‘Zullen we een eindje gaan rijden?’

‘Waar naartoe?’

‘Zomaar, de stad uit, nu het weer kan.’

Op de gang komen we een andere medewerker van Bondo tegen. We staan even bij elkaar en laten de gebeurtenissen van de afgelopen weken de revue passeren. Ze zijn geen van beiden verbaasd over de wijze waarop de nieuwkomers de Kinois aan hun wil proberen te onderwerpen. ‘Wij dachten dat de afrekening gewelddadiger zou zijn,’ bekent de medewerker, ‘wijzelf zouden er harder tegenaan zijn gegaan.’ Het is voor het eerst dat ik de fouten van het nieuwe regime hoor bagatelliseren – en dat in een milieu van mobutisten! Komt het omdat zij aan de binnenkant zaten, omdat zij wisten hoe de elite zich aan haar privileges vastklampte, verwachtten zij dat die hun met evenveel kracht zouden worden ontnomen? Ook hun optimisme aangaande de intenties van de nieuwkomers verbaast me. Ze lijken hen al aanvaard te hebben, wat ze ook brengen.

Via Limete rijden we in Kivilu’s autootje de stad uit. Die ochtend waren tientallen mannen aan het werk op de brede groenstrook tussen de boulevard en ons huis. Ik dacht dat ze het onkruid wiedden in de tuintjes met groente, papaja- en bananenbomen, maar nu zie ik dat ze de fruitbomen hebben omgehakt, de maïshalmen gesnoeid, het hoge gras op de middenberm met machetes gekortwiekt. Op de boulevard, die doorgaans stinkt naar uitlaatgassen, hangt de prikkelende geur van een gekapt bos.

‘Verderop is het nog kaler,’ zegt Kivilu, ‘Kabila’s escortes willen vrij zicht hebben als ze hun chef naar het vliegveld brengen. Het is een rebel-lenreflex. Wie uit het bos komt, is bang op een dag vanuit datzelfde bos te worden belaagd. Het schijnt dat de Rode Khmer in Phnom-Penh precies hetzelfde deed.’ Elders in de stad zijn de straten waar AFDL-dignitarissen wonen door kadogo’s afgezet met takken en lege bierkratten. In lommerrijke residentiële wijken zijn plekken ontstaan waar soldaten leven als in de brousse – openluchtmuseumpjes die de Kinois onbedoeld een inkijkje geven in het bestaan dat de rebellen de afgelopen maanden hebben geleid.

Kivilu voelt zich voor het eerst sinds lange tijd weer veilig in Kinshasa. Er zijn wegen waarover hij niet durfde te rijden uit angst autopech te krijgen, want dat was het moment waarop de soldaten van Mobutu toesloegen. En hij had nog een auto, maar de kleine man uit de cité was helemaal onbeschermd: de soldaten stonden hem op te wachten bij de winkel om het radiootje dat hij net had gekocht, af te pakken. Ze vroegen niet eens naar zijn papieren – ze haalden gewoon zijn zakken leeg. Als hij het ongeluk had geld bij zich te hebben, wilden ze de rekening van het geld zien, want wie weet had hij het gestolen. Waarop ze het in hun eigen zak stopten.

‘Weet je dat ik zelfs mijn wapens heb ingeleverd?’

‘Wapens? Waar had je die voor nodig?’

‘Oh, ik had een pistool en een kalasjnikov. Tegen dieven.’

Net als Zizi heeft Kivilu behoefte over Mobutu te praten, merk ik als we verder rijden, om de Grote Man die zo plotseling is verdwenen, in perspectief te plaatsen. Hij ontmoette hem voor het eerst in 1969, toen de president een bezoek bracht aan de universiteit van Lubumbashi, waar Kivilu economie studeerde. De organisatoren wachtten de president op bij het vliegveld; hij stapte gewoon in de studentenbus en gaf Kivilu – die penningmeester was – een cheque waarmee deze de bouw van verschillende universiteitsgebouwen zou financieren. Mobutu had net een Afrikaanse topconferentie in Ethiopië bezocht en vertelde tijdens de receptie dat hij te laat was gearriveerd op de openingsbijeenkomst. Toen hij binnenkwam, was iedereen opgeveerd en had hij een staande ovatie gekregen. Haile Selassie, Nyerere – terwijl hij door de middengang naar voren schreed in een halo van geklap, wist hij de gezichten van de groten van Afrika op zich gericht. ‘Op dat moment,’ zei Mobutu, ‘voelde ik de geur van de leider uit me komen.’

Mobutu had sinds zijn staatsgreep in 1965 beweerd dat hij slechts vijf jaar aan de macht wilde blijven, maar die avond zei Kivilu tegen zijn vrienden: ‘Die blijft langer, die heeft de smaak te pakken.’ Later ontmoette hij de president regelmatig. Op een keer kwam Mobutu in Gbadolite zomaar binnenvallen, waarop Bondo verschrikt naar zijn kamer vluchtte. ‘Hij kleedt zich aan,’ zei Kivilu. ‘Oh, was hij dan naakt?’ gekscheerde Mobutu. Toen Bondo opgedirkt tevoorschijn kwam, verweet Mobutu hem dat hij geen goede buurman was omdat hij zich zo protocollair gedroeg. Kivilu vroeg hem wat hij wilde drinken. ‘Dat weet mijn kolonel,’ zei Mobutu. Die bracht hem een bruin drankje in een kalebas. ‘Zeker een afrodisiacum,’ zegt Kivilu, ‘die werden door Chinese specialisten voor hem bereid.’ Mobutu werd dronken en zei dat hij later bij de hemelpoort stiekem naar binnen zou proberen te glippen, maar dat Petrus hem wellicht bij de kraag zou vatten en zeggen: ‘Jij daar, wacht eens even, jij hebt een dossier très lourd.’

‘Het enige dat Mobutu op den duur nog wilde was aan de macht blijven,’ zegt Kivilu, ‘en daar moest alles voor wijken. Hij sloeg zijn ministers soms in het openbaar. Ze lieten hem begaan, omdat ze afhankelijk van hem waren.’ De West-Afrikaanse maraboets die Mobutu raad gaven en hem fetisjen bezorgden, logeerden doorgaans bij Bondo, die van de gelegenheid gebruikmaakte om hen ook even te consulteren.

‘Kwam Bondo nog wel eens in Yolo?’

‘Steeds minder – de weg was te slecht. Maar hij was een vliegveld in Yolo aan het bouwen.’ Kivilu kijkt me van terzijde aan en lacht. ‘In plaats van wegen te repareren, kochten de mobutisten jeeps. Toen ze ook met hun jeeps nergens meer konden geraken, begonnen ze airstrips aan te leggen. Helikopters, dat was de laatste mode, als het nog even had geduurd, had iedere zichzelf respecterende mobutist een helikopter gehad!’

In 1988 vloog Kivilu in Bondo’s gevolg naar Europa om de verjaardag te vieren van Mobutu’s vrouw Bobi en haar tweelingzus Kossia, met wie Mobutu ook een verhouding had. Kossia vierde haar verjaardag in Portugal, Bobi en Mobutu verbleven in zijn residentie aan de Franse Côte d’Azur. Helikopters met gasten en orkestleden vlogen van het ene feest naar het andere. ‘Tegelijkertijd vroeg Mobutu hulp aan Frankrijk en kreeg die ook, al wisten de Fransen precies wat er aan de hand was, want ze kwamen allemaal opdraven op het feest.’

We zijn de luchthaven van N’Djili gepasseerd en rijden inmiddels over een verlaten snelweg. Langs de kant staat een auto met kapotgeschoten banden; op de voorruit zit een bordje: A vendre. Voir Mobutu. Benauwd kijk ik om me heen. ‘Weet je zeker dat het hier veilig is?’ Kivilu grijnst. ‘Ja, alleen weten de anderen dat nog niet!’ Eén auto komen we tegen, die pech heeft. De bestuurder zwaait met zijn armen, roept ‘Au secours!’, maar Kivilu vertrouwt het niet en rijdt door. Ooit werd hij op deze weg klemgereden. Vier gewapende mannen in burger stormden uit hun auto. Kivilu stapte uit, deed alsof hij hun revolvers niet zag en zei op barse toon dat ze niet zomaar op hem mochten inrijden. ‘Hoezo niet? Hoe heet je?’ Hij verzon een bekende naam uit de Evenaarsprovincie, waarop de mannen terugdeinsden en zich verontschuldigden. ‘In die tijd wilde iedereen uit de Evenaarsprovincie komen, en nu niemand meer!’

In de verte staat een gepantserd voertuig op de middenberm. Aan de zijkant bungelt een zielig wit vlaggetje. De commandant moet door de rebellen uit zijn koepel zijn geschoten. Kivilu mindert vaart. ‘Hier had ik over gehoord,’ zegt hij, ‘ik wilde het niet geloven, ik wilde het zien.’ Nadat we het voertuig gepasseerd zijn, maakt hij rechtsomkeert en rijden we terug naar de stad.

‘We zijn uit de tunnel,’ zegt hij opgelucht, ‘de rest zien we wel.’

‘Hoe kijken mensen in je omgeving eigenlijk tegen je aan nu alles achter de rug is? Uiteindelijk heb jij meegewerkt aan het instandhouden van Mobutu’s bewind.’

Kivilu verstart, maar herstelt zich snel. ‘Iedereen wist dat je als econoom alleen werk kon vinden bij mensen van het regime, want die hadden alles in handen.’ Even lijkt hij te luisteren naar de echo van zijn woorden, dan zegt hij beslist: ‘Nee, ik geloof niet dat iemand het me kwalijk neemt. Vergeet niet, ik was niet de enige.’

Later die middag gaan we op bezoek bij Bondo in Hotel Inter. Hij woont drie etages boven Mukendi. In de kitchenette staat een bediende te koken, schoolschriften van de kleinkinderen slingeren door de kamer en op de bank ligt een zoon van Bondo zappend voor de tv met een vriend te telefoneren terwijl zijn moeder zijn voeten masseert. Bondo zit aan tafel, net zo verslagen als de gepensioneerde generaal die ik in Brazzaville ontmoette. De situatie is verschrikkelijk, zegt hij. ‘Vooral die plunderingen. Ze hebben al onze kleren gestolen! De ministers doen maar wat, er is niet eens een parlement dat hen controleert.’ Gepijnigd kijkt hij me aan. ‘Zouden de Verenigde Naties niet kunnen ingrijpen?’ Dat híj over een parlement moet praten! En over plunderingen – alsof die in de Mobutu-tijd niet plaatsvonden! Alleen had hij toen nog lijfwachten die hem beschermden. Hij begrijpt niet wat er gebeurd is, hij gaat ervan uit dat de privileges uit het verleden hem toekwamen, dat híj degene is die bestolen is. ‘Ik ben bereid de AFDL bij te staan met advies,’ zegt hij, ‘ze zullen toch mensen met ervaring nodig hebben!’

Mama Bondo komt bij ons zitten. Haar ogen staan hol. Ze wil naar huis, zegt ze met een dun stemmetje, ze zit maar te wachten, ze is sinds hun overhaaste vertrek uit Mont Fleuri de deur nog niet uit geweest.

De telecel gaat. Bondo luistert, fronst zijn wenkbrauwen, zegt bars: ‘Je suis en réunion!’ en verbreekt de verbinding. Waarna hij moeite heeft zijn klagende toon van daarnet terug te vinden.

Zwijgend staan Kivilu en ik na afloop tegenover elkaar in de lift. ‘Bondo zou alles niet zo persoonlijk moeten opvatten,’ zucht Kivilu als we naar de parkeerplaats lopen, ‘hij zou zich moeten realiseren dat er onafhankelijk van hem een beweging op gang is gekomen die onmogelijk te stoppen is. Maar ja, hij is een echte dinosaurus en daarin verschillen dinosaurussen juist van andere dieren: ze veranderen niet, ze kunnen zich niet aanpassen aan nieuwe omstandigheden.’

Ik kan Kis niet vinden. Iedereen met wie ik over hem praat, krijgt een zorgelijke uitdrukking op het gezicht. ‘Kis, nee, die zien we niet vaak meer de laatste tijd…’ Waarop ze me onderzoekend aankijken: ‘Heb je gehoord…?’ ‘Ja, ja,’ zeg ik, ‘zelfs in Europa weten we dat Kis aan het bidden is geslagen.’ De krant waarvoor hij destijds zijn veelgelezen column Les commérages de Kis schreef, is opgehouden te bestaan. Het laatste dat iemand van hem las was een religieus blaadje dat hij in eigen beheer had uitgegeven en in zijn eentje volgeschreven. Zizi ziet hem wel eens, maar weet niet meer waar Kis woont sinds hij gescheiden is van zijn vrouw. Soms komt hij langs met vragen over bijbelteksten. Als hij weggaat, realiseert Zizi zich dat ze alleen over God hebben gepraat, dat hij vergeten is te polsen hoe het met Kis zelf is gesteld. Terwijl het duidelijk niet goed met hem gaat.

‘Ik maak me zorgen om hem,’ bekent Zizi op een middag. ‘Kis heeft zich altijd aangetrokken gevoeld tot het marginale, het onevenwichtige. Daarom was zijn column over de onderbuik van Kinshasa destijds zo’n succes: je voelde dat hij er zelf niet beter aan toe was dan de mensen over wie hij schreef. Hij heeft een grote sensibiliteit, maar op dit moment is die gevaarlijk. Het is alsof er een veer is geknapt, hij staat met zijn rug tegen de muur en schreeuwt het uit: Alles moet anders, nu meteen. Religie is voor hem als een verdoving, hij denkt dat bidden genoeg is. Je moet bidden én werken, zeg ik hem altijd, net als de monniken in de Middeleeuwen, je moet de politiek niet aan de slechteriken overlaten.’

Ik blijf hem zoeken, want Kinshasa zonder Kis is Kinshasa niet. Met hem zaten we vroeger tot diep in de nacht op terrasjes in Matonge, met hem ging ik op bezoek bij kunstenaars over wie hij een lovend stukje had geschreven en die hem iets schuldig waren. Soms was het slachtoffer afwezig en leidde Kis me rond in diens atelier. Ik schaamde me in zijn plaats, vooral als de kunstenaar wel thuis was, geen geld had en vroeg of we een andere keer terug konden komen. Maar Kis was zich van geen kwaad bewust: ze wisten waar ze aan begonnen als hij hen benaderde met het voorstel over hen te schrijven.

Ik laat een boodschap voor hem achter in het Frans Cultureel Centrum waar we elkaar destijds vaak troffen en krijg verschillende briefjes vol cryptische bijbelteksten terug. Uiteindelijk spreken we af in het huis waar zijn vader met zijn zoveelste vrouw en een hele rits kinderen woont. Kis staat buiten op me te wachten, een bijbel onder de arm. Hij komt hier alleen om te slapen, zegt hij als hij gehaast in de auto stapt, want zijn familie maakt overdag zo’n heidens kabaal dat hij er gek van wordt. ’s Ochtends om zes uur gaat hij de deur uit en begint zijn pelgrimstocht door de stad. Eerst naar Victoire om de koppen van de kranten te lezen die op straat liggen uitgestald. Zijn revue de presse doen, zoals hij het noemt. Hij is niet de enige, er zijn genoeg Kinois die geen geld hebben om een krant te kopen; ze geven commentaar op alles wat ze lezen en vertellen wat ze verder allemaal nog weten. De krantenverkoper is tevreden: ze zorgen voor een oploopje, ze trekken klanten aan. Als hij daarmee klaar is, is hij aardig op de hoogte van de temperatuur in de stad. Dan is het tijd om naar de parlementaires debout te gaan, een soort Speaker’s Corner waar heftig wordt gedebatteerd over de laatste politieke ontwikkelingen. ‘God waakt over me,’ zegt hij, ‘want ik vertrek meestal zonder geld en eten, maar ik vind altijd wel iemand die me een lift, een maaltijd en zelfs een biertje geeft. Kijk maar, vandaag heeft hij jou naar me toe gezonden.’

‘Je bent mager geworden,’ zeg ik, ‘ik zou je op straat niet herkend hebben.’

‘God heeft me gezuiverd, want ik was twintig kilo te zwaar. Het was vet van het ongeloof, van het slechte geld dat ik verdiende.’ Hij praat met een galmende, geëxalteerde stem, alsof hij niet alleen José en mij, maar een hele kerk toespreekt. Na tien minuten ben ik helemaal van streek en ik merk dat José naast me ook zenuwachtig achter het stuur zit. Terwijl hij al zijn aandacht bij het verkeer moet houden, want we zijn de drukke boulevard van de Dertigste Juni opgereden, die door de soldaten van de AFDL wordt gebruikt om rijles te nemen. Soms stoppen ze zo abrupt dat je bijna tegen hen oprijdt. Wee je gebeente als dat gebeurt – je krijgt als burger altijd de schuld.

De Kinois moeten deze soldaten niet, oreert Kis, ze weigeren te betalen in bars, ze roepen dat de barman de rekening maar naar Kabila moet sturen. ‘De AFDL-soldaten stinken naar bloed,’ zegt hij, ‘ze hebben het leven gebanaliseerd, ze doden op elke straathoek. God zal hen straffen, want hij is rechtvaardig. Kijk maar naar wat hij met Mobutu heeft gedaan. Ik heb het allemaal voorspeld, niemand wilde me geloven, maar het is uitgekomen. En het is nog niet afgelopen: God volgt Mobutu tot in Marokko, hij zal het niet lang maken, let op mijn woorden. En Kabila wacht precies hetzelfde lot.’

‘Schreeuw niet zo, Kis, straks rijdt José nog ergens tegenaan.’

‘Sorry, ik heb geluidsboxen in mijn longen. Maar wees niet bang, de Heer is mijn lijfwacht, in mijn buurt kan jullie niets gebeuren.’ Daarna houdt hij zich even gedeisd, maar begint van de weeromstuit met zijn vingers tegen de rugleuning van mijn stoel te trommelen. José en ik kijken elkaar aan. ‘Met die vriend van jou moet je niet op de markt gaan staan,’ zal hij aan het einde van de dag zeggen, ‘die wordt zó opgepakt!’

Zizi had me gewaarschuwd: onze columnist is een pastor geworden die aan het Paulus-syndroom lijdt: hij móet prediken. Ik vreesde het ergste, maar het is nog erger dan ik had verwacht. Kis draagt een gebloemd synthetisch hemd dat stijf staat van het vuil en hij transpireert verschrikkelijk; het wit van zijn ogen is geel, hij ziet eruit alsof hij gedrogeerd is.