BOEKEN VAN LIEVE JORIS

De Golf

Terug naar Kongo

De melancholieke revolutie

Een kamer in Cairo

Zangeres op Zanzibar

De poorten van Damascus

Mali blues

Dans van de luipaard

LIEVE JORIS

De poorten van
Damascus

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

De eerste druk verscheen in 1993 bij uitgeverij J.M. Meulenhoff.
Veertiende druk, 2008

Copyright © 2500 Lieve Joris en uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagfoto Harry Gruyaert

Omslagontwerp en typografie Suzan Beijer
Foto auteur François Belorgey

ISBN 9789045703626
NUR 300

www.augustus.nl

I

Hala is zwaarder geworden en heeft haar haren naar de lokale mode geblondeerd, maar de manier waarop ze om zich heen kijkt, herken ik met vreugde. De besnorde dirigent van de militaire band in het park – ze stoot me aan en wijst met een veelbetekenend hoofdknikje in zijn richting –, hij verzuipt zowat in zijn jasje met zware epauletten. En dan die pompeuze gebaren! Terwijl de muzikanten niet eens naar hem kijken, die hebben alleen oog voor hun instrument.

‘Waarom zijn er geen violen bij, mama?’

Hala strijkt Asma over de haren. ‘Omdat het marsmuziek is. Kan je je voorstellen dat je met violen de oorlog ingaat? Daar heb je minstens trompetten voor nodig!’

Het is de eerste wandeling die we door Damascus maken en ik voel me aan haar zijde als een halve blinde: zij brengt mij naar vertrouwde plekken en langzaam komen de herinneringen terug. Boven de ingang van de soek hangt een panoramisch schilderij van een lachende Assad met Damascus als een miniatuurstad op de achtergrond. De president loenst een beetje, wat hem een sluwe uitdrukking geeft – niet zo’n flatterend gezicht. De hele stad hangt vol met dit soort afbeeldingen. Jong, oud, met bril, zonder bril, ik heb hem sinds mijn aankomst in allerlei gedaantes gezien. Vanochtend zoefde er zelfs een Mercedes voorbij met Assad-zonneschermen.

‘Ik herinner me niet dat hij vroeger zo alomtegenwoordig was.’

‘Dat idee heeft hij uit Noord-Korea meegebracht,’ zegt Hala met een minzaam lachje, ‘sinds hij daar is geweest, heeft hij het hele land laten volplakken. Alsof wij niet weten hoe hij eruitziet!’

Rond de Omayyaden-moskee is een deel van de soek afgebroken, zogenaamd opdat de president er op feestdagen per auto kan komen bidden, maar iedereen weet wat de werkelijke reden is: als er in Damascus een opstand uitbreekt, moet de oude stad bereikbaar zijn voor tanks.

Hala trekt me mee naar de specerijensoek, waar het geurt naar koffie, kaneel en nootmuskaat. Door de gaten in de golfplaten overkapping valt het licht in vlekken op de kasseien. We blijven staan bij een winkeltje met geneeskrachtige middelen; op een van de houten schappen prijkt een bokaal met gedroogde zeepaardjes. De verkoper heeft er in het Engels bijgeschreven: Animal from the sea to make the man strong at night in the bed.

We lachen en dwalen verder door de smalle straatjes van de oude stad. Hala bekijkt de overlijdensberichten die op lantaarnpalen en muren zijn geplakt, bestudeert de foto’s van de overledenen, rekent uit hoe oud ze waren. Het is een rare afwijking, zegt ze, ze deed het al toen ze klein was.

Opgewonden stemmen waaien uit openstaande ramen de straat op. Asma spitst de oren. ‘Haar favoriete radioprogramma,’ fluistert Hala. Elke week wordt een gedramatiseerde reconstructie van een roemruchte moord uitgezonden.

Waar gaat het deze keer over?’

Hala luistert. Het is een affaire die een jaar of tien geleden heel wat stof deed opwaaien. Op de universiteit van Damascus werd een studente vermoord. Om de paniek die uitbrak de kop in te drukken werd een willekeurige jongeman gearresteerd en opgehangen. ‘Het is moeilijk om in dit land de waarheid over een misdaad boven water te krijgen,’ zucht ze. Jaren geleden was een stadje in het noorden in rep en roer na een reeks verkrachtingen van jonge meisjes. De dader bekende er vijftien, maar de meeste meisjes schaamden zich om toe te geven wat er was gebeurd. Het was een gesloten stadje – de ouders van een verkracht meisje zijn in staat haar te vermoorden omdat ze niet langer maagd is. Niemand durfde erover te schrijven uit angst onrust te zaaien.

Al pratende zijn we verder gelopen, maar nu trekt Asma ongedurig aan Hal a’s arm. ‘Waar gaan we naar toe, mama?’

‘Nergens, we lopen zomaar wat.’

‘Maar waarnaar toe?’ Asma begrijpt het niet. Het is hoogzomer, de zon brandt ongenadig, ze wil naar huis. Als we eindelijk toestemmen, maakt ze een vreugdedansje.

Ze wonen in een volksbuurt waar de straten geen naam hebben, de huizen geen nummer. Hun huis is van de straat gescheiden door een muurtje, maar de overbuurvrouw van twee-hoog kijkt zó de voorkamer binnen. Ze zit de hele dag bij het raam, een wit doekje om het hoofd. Als zij er niet is, neemt haar zoon het over. Ze zien wie er door de straat loopt, wie er bij de groenteman naar binnen gaat, wanneer iemand het huis verlaat, wie wanneer thuiskomt. Ze zien Asma voetballen met haar vriendjes en later op de ijzeren poort bonken, een zakje bizr, gezouten zonnebloempitten, in de hand.

Waarom we niet op de binnenplaats in de aangename schaduw van de vijgeboom gaan zitten, begrijp ik niet. Tot ik op een middag de was ophang. Ook de buren aan de achterkant loeren door hun ramen. Ze trekken hun hoofd niet eens terug als ik hen in de gaten krijg.

Hala had me over dit huis geschreven. Dat het groter was dan het vorige, dat er plaats voor me was. Ik had me er heel wat van voorgesteld en was enigszins teleurgesteld toen ik mijn koffers over de drempel tilde. Een smal gangetje, een zitkamer met een geruit bankstel, een slaapkamer, een keukentje met een granieten aanrecht. Hoog op de slaapkamerkast een plastic bloemstuk, verpakt in cellofaan. De grote Shanghai-klok in de gang stond stil.

Maar Hala, ontdek ik al gauw, is hier gelukkig. Van drie dingen heeft ze altijd gedroomd: een badkamer, een telefoon en een wasmachine. Ze heeft er hard voor moeten vechten, maar ze heeft ze alle drie gekregen. Voor eenzelfde woning zou ze inmiddels het tienvoudige betalen.

Later zie ik hoe zorgzaam ze deze kamers eigenlijk heeft ingericht. De kleur blauw van het bankstel komt terug in de gebloemde gordijnen, en overal tref ik sporen aan van haar gevecht tegen plaatsgebrek. De huwelijkscadeaus die in haar vroegere huis onder het bed stonden, liggen nu boven op de klerenkast. Het opklaptafeltje in de gang reist door het hele huis, van het keukentje – waar we ’s middags eten – naar de voorkamer – waar we eten als de tv aanstaat. Het is Hala’s schrijftafel, Asma’s speel- en huiswerktafel.

Zodra we binnen zijn, gooit Hala haar kleren op bed en verdwijnt in de badkamer. Het kale hok met een boiler, een kraantje en een plastic kom wordt een Turks bad vol stoom en schuim. Zittend op een stoeltje zeept ze zich in en giet water over zich heen. Ze wast de warmte van de wandeling van zich af, het vuil van de straten. Gewikkeld in een badhanddoek komt ze eruit, lachend, voldaan, de stoom als een wolk achter zich aan. ‘Op de eerste dag schiep God de wereld,’ zegt ze, ‘op de tweede dag het bad.’ Ze trekt een nachtpon aan, een gewoonte die me eerst bevreemdt, maar die ik vlug zal overnemen.

Asma ligt op de bank in de voorkamer naar een tekenfilmpje te kijken, het zakje bizr op schoot. Wij luisteren op het grote bed in de slaapkamer naar de laatste cassette van de Libanese zangeres Fayruz. Soms valt op de binnenplaats met een zachte plof een vijg uit de boom, of klinkt er kindergeh uil bij de buren.

Het is een buurt die veertig jaar geleden nog aan de rand van Damascus lag en zich inmiddels genoeglijk tegen de stad heeft aangeschurkt. Een dorp is het, al komen de bewoners overal vandaan en horen ze geenszins bij elkaar. Vorig jaar ontplofte een gasfles in een huis enkele straten verderop. Het gebeurde midden in de nacht, vrouwen snelden in peignoir naar buiten. Vijf doden. Het huis is inmiddels opgeknapt, maar niemand loopt er voorbij zonder aan die nacht te denken. Door zo’n drama krijgt de buurt in weerwil van zichzelf geschiedenis. Die middag vertelt Hala me over een ander voorval dat de buren niet makkelijk zullen vergeten.

Ze was hoogzwanger van Asma toen ze hier kwam wonen. Haar tante, die vroeger verpleegster was, had aangeboden haar te helpen, maar het werd zo’n moeilijke bevalling dat Hala bang was dat zij erin zou blijven. ‘Zal ik het ziekenhuis bellen? Wil je toch liever daarnaar toe?’ hijgde haar tante halverwege. Alsof dat nog kon! Haar zuster Zahra rukte onhandig aan haar benen – dagen later zou ze het nog voelen.

Hala had Ahmed gevraagd erbij te blijven, maar die vond het zo’n gruwelijk schouwspel dat hij naar de voorkamer vluchtte en uiteindelijk zelfs het huis verliet. Het was een ongemakkelijke periode in hun relatie. Typisch Ahmed, de mond vol van hemelbestormende ideeën, maar met dat wezentje in huis wist hij geen raad. Hij wilde het ’s nachts tussen hen in nemen. Zo’n klein lijfje, zulke kleine vingertjes, Hala was bang dat hij het in zijn slaap dood zou drukken.

Na een week wilde hij al met het kind naar de markt. Daar is het nog veel te klein voor, protesteerde Hala, maar hij wikkelde Asma in een dekentje en ging op weg. Een uur later bracht hij haar terug: er was niets aan, klaagde hij, het kind keek niet eens om zich heen, het had de hele tijd geslapen!

Maar er waren ook andere momenten. Hala had gehoord dat zuigelingen meteen konden zwemmen als je ze in het water gooide. Zouden ze het proberen? Het was een opwindende gedachte. Ze zetten een kuip met water onder de vijgeboom en lieten haar erin glijden. Het was een aandoenlijk gezicht, dat spartelende wurmpje in die kuip, maar als ze haar er niet uit hadden gehaald, zou ze zeker verdronken zijn.

Asma was een maand oud toen er op een middag werci aangebeld. Hala was nog niet helemaal hersteld van de bevalling, ze voelde zich koortsig en vermoeid. Ze had net schapepoten opgezet, Ahmeds lievelingsgerecht. Ze deed het poortje open en stond tegenover een zwerm mannen met het geweer in de aanslag. ‘Waar is je man?’ Ze duwden haar opzij en stormden naar binnen. Het waren er wel dertig, ze vulden het hele huis en haalden alles overhoop. Hala liep ontredderd van de ene kamer naar de andere. Wat zochten ze? ‘We zijn geen moslimbroeders,’ zei ze. Ze wist dat de mukhabarat, de veiligheidsdienst, sinds enkele weken jacht op hen maakte.

‘Daar zijn we niet naar op zoek,’ snauwden de mannen haar toe, ‘jullie zijn marxisten.’ Ze stopten alle papieren, brieven en kranten die ze vonden in zakken, waarna een deel van hen vertrok. Zes agenten bleven achter. Ze zouden op Ahmed wachten, zeiden ze grimmig.

De geur van schapepoten trok door het hele huis. Ahmed kon elk moment thuiskomen. Hoe moest ze hem waarschuwen? Ze hoopte maar dat hij iets gehoord had. Of dat hij de ongewone bedrijvigheid in het straatje zou opmerken. Buiten werd blijkbaar ook gepost: de agenten waren druk in de weer met walkie-talkies.

Het kind was gaan huilen. Ze nam het op, probeerde het te sussen en begon zelf te huilen. Daar ging de bel. Het was een vriend van Ahmed. Heel even zag ze zijn verbijsterde gezicht, daarna werd hij beetgepakt en afgevoerd. Iedereen die die dag aanbelde, werd gearresteerd.

Maar Ahmed kwam niet. Toen de mannen aanstalten maakten om in de voorkamer te overnachten, trok ze zich terug in de slaapkamer. Angstig lag ze in het grote bed. Uren had ze gehuild en nu gloeiden haar wangen van de koorts. In het halfdonker zag ze Ahmeds geruite pyjama die hij die ochtend achteloos over de spijlen van Asma’s bedje had gegooid. De deur ging open, een gestalte sloop naar binnen. Hij liep naar het bedje en pakte de pyjama. Haar hart bonkte in haar keel: Ahmed was toch gekomen! ‘Je moet weg!’ fluisterde ze. ‘Het huis zit vol mukhabarat, ze zijn naar je op zoek!’

Maar toen ze wakker werd, lag ze alleen in bed en was het huis gevuld met het gekraak van walkie-talkies en vreemde mannenstemmen. Ahmed was de vorige middag aan het begin van de straat opgepakt. Later zou ze horen dat hij die eerste nacht vreselijk gefolterd was – en tijdens het folteren had zijn geest haar in een ijldroom bezocht.

De mannen bleven. Ze verwachtten blijkbaar nog andere bezoekers. De eerste die voor de deur stond, was haar moeder. De buren hadden haar gebeld dat er in Hala’s huis iets vreemds aan de hand was. De agenten dwongen haar te blijven. Ze sliep op een bank op de binnenplaats, kookte voor de mukhabarat en stuurde hen om boodschappen. Asma huilde elke nacht en spuugde honderd keer achter elkaar haar fopspeen uit.

Op een avond belde een dronken vriend aan. Toen hij oog in oog stond met de mukhabarat begon hij te gillen; hij scheurde zijn hemd aan stukken en schreeuwde dat hij een van hen was. Ze sleurden hem naar binnen en riepen hun chef. Hij werkte inderdaad voor de mukhabarat, wat hen niet belette hem te arresteren.

Allengs werd het stiller. Hala vermoedde dat de razzia zich over de hele stad had verspreid. Wellicht was iedereen inmiddels gewaarschuwd, ondergedoken of opgepakt. De agenten bleken te wachten op een kopstuk van de communistische splinterbeweging waartoe Ahmed behoorde, maar die kwam niet, zodat zij na veertien dagen afdropen.

De avond is gevallen, het ‘Allahu akbar’ van de muezzin in de nabijgelegen moskee heeft net geklonken en in de hele buurt lijkt de tv op hetzelfde kanaal te staan. Hoeveel uren liggen we op dit bed? Hala praat en praat, ze zegt dat ze in jaren niet meer zo gepraat heeft. Iedereen heeft hier dezelfde problemen, waarom zou je er elkaar mee lastig vallen? Maar nu ze eenmaal begonnen is, is ze niet meer te stoppen.

De tekenfilmpjes zijn allang afgelopen, Asma heeft al haar poppen uit de kast gehaald en een spuitje met water gegeven, en nog steeds liggen wij op bed. Opstandig staat ze voor ons: ‘Mama, ik heb vandaag nog helemaal niks gezegd! Als jij de hele dag met haar praat, met wie moet ik dan praten?’

Hala neemt haar tussen ons in. De eerste nacht sliepen we met z’n drieën in dit grote bed, maar Asma slaat in haar slaap zo wild om zich heen dat ze naar de voorkamer zijn verhuisd. Daar slapen ze in de zomer altijd, stelde Hala me gerust, het is er koeler, ’s Avonds hoor ik hen in die andere kamer lachen en fluisteren als geliefden.

Mijn komst heeft Asma’s leventje danig in de war gestuurd. Verscholen achter Hala stond ze bij mijn aankomst op het vliegveld, een klein, verlegen meisje met karbonkelogen. Thuis liet ze me al haar bezittingen zien: het Atari-spel, de verrekijker, de walkman, de cassettes van Madonna en George Michael, de Amerikaanse drinkbeker die een kerstdeuntje speelt, de stickers van Rambo en Batman, haar poppenfamilie. Ze is zuinig op haar spullen: de beer die ik zeven jaren geleden stuurde, heeft ze nog steeds, en ook het rode schoudertasje. De cadeautjes die ik deze keer heb meegebracht, heeft ze opgeborgen in de la naast het bed. Soms houdt ze een tentoonstelling op het opklaptafel-tje.

Maar na deze kennismakingsrituelen zijn we onherroepelijk stilgevallen. Mijn Arabisch is niet zo goed dat we echt kunnen praten. Zij leert Frans op school, maar ik heb haar nog geen woord horen zeggen. Elf jaar lang is ze met haar moeder alleen geweest. Ik heb haar terrein betreden, ik neem iets van haar af. En wat geef ik ervoor terug? Ik heb nooit gehoord van de zangeres Sandra, ik speel geen Atari, ik kan niet kaarten, ik kan niks! De schroom van de eerste dagen is helemaal verdwenen, ze is een en al verzet.

‘Het went wel,” sust Hala. Ze heeft gegrilde kip gehaald en is onderweg de melkman tegengekomen. Nu klinkt zijn schorre stem vlakbij: ‘Halib! Haliiib!’ In de tassen die hij over de rug van zijn paard heeft gelegd, staan twee metalen kannen. ‘Melk van het paard,’ lacht Hala terwijl ze met kleine pasjes naar de keuken dribbelt. Vroeger kwam een man met zijn kudde schapen langs, die hij melkte waar je bij stond.

Buiten is het frisser geworden, de jasmijnboom voor het huis begint zoet te geuren – het ideale moment om de straat op te gaan. De winkels zijn nog open, de etalages verlicht. Op de hoek staat een groepje jongens, ze fluisteren: ‘Marlboro, Winston, Lucky Strike.’ Smokkelwaar is het volgens Hala, alkomstig uit Libanon.

Mensen lopen langs de etalages, de mannen pink-aan-pink. Ze kopen bakjes foul, bruine bonen, die ze staande opeten. De avond blaast leven in de straten, neemt de harde contouren weg. De karakterloze nieuwe huizenblokken lossen op in de duisternis, de lichtgroene minaret van de moskee gloeit sprookjesachtig in de verte. De lelijke regenjassen die veel moslimvrouwen tegenwoordig dragen, lijken opeens minder grauw – onder hun hoofddoekjes kwetteren de vrouwen even uitgelaten als iedereen. Zelfs de foto van Assad die de foul-verkoper op zijn fiets heeft geplakt, ziet er in dit licht vrolijk uit.

Voor het eerst sinds mijn aankomst heb ik het opwindende gevoel de intimiteit van deze stad te betreden. Zo liepen Hala en ik destijds door de soek van Bagdad toen mijn blik viel op een piepklein kapperszaakje, niet veel breder dan de deur. Rood licht, glimmende wandversieringen – de frivoliteit van een bordeel –, en daartussen, gereflecteerd in een gebroken spiegel, het gezicht van een man die weldadig werd ingezeept. De barbier was iets aan het vertellen, te oordelen naar zijn bewegende lippen; de twee mannen die in versleten fauteuils zaten te wachten, moesten er hartelijk om lachen. Al het geweld van de Golfoorlog heeft die scène niet uit mijn herinnering kunnen branden. Overdag de spandoeken met holle slogans, de immense portretten van president al-Bakr en zijn rechterhand Saddam Hussein, en ’s avonds die vier mannen, verenigd in een ritueel dat zo vertrouwelijk was dat ik beschaamd het hoofd afwendde toen ze me opmerkten.

Hala glimlacht. Laatst heeft ze een boek gelezen van een Da-masceense barbier die twee eeuwen geleden een zaakje had in het hart van de soek. De dagelijkse gebeurtenissen in Damascus tussen 1741 en 1762 heet het. De barbier schrijft over de gevreesde pasja al-Azm, de gouverneur die namens de Turkse sultan in Damascus de scepter zwaait, over de moorden in de oude stad, de soldaten die meisjes achternazitten, de stijgende prijzen, de steekpenningen die betaald dienen te worden. ‘Als je dat leest, weet je dat er niets is veranderd. Vroeger was het oog van de pasja overal, nu dat van de president en zijn mannen.’

Asma is verdwenen in een winkeltje en komt terug met een zakje lokale smarties in giftige kleuren. Thuis mag ze aan haar moeder hangen, op straat is ze onafhankelijker dan andere meisjes van haar leeftijd. Jongensachtiger ook. Ze draagt jeans en een T-shirt waarop Hala niet een strijkbout het nummer van haar lievelingsvoetballer heeft geperst. Ze weigert pertinent een rok te dragen. Binnen enkele jaren wordt haar gedrag vast een probleem. Hala krijgt er nu al opmerkingen over. Laat ze Asma zomaar buiten spelen? Met jongens? Wat als er iets gebeurt?

Het komt door deze buurt, zegt ze. Al die mensen die overal vandaan komen, ze zijn zo behoudend omdat ze al zoveel dingen zijn kwijtgeraakt. Echte Damascenen zijn veel vrijer. Zelf groeide ze op in een betere wijk, ze heeft als kind altijd met jongens gespeeld.

We hebben een heel eind gewandeld. Damascus iigt in een dal en nu zien we de Kassioun-berg opduiken, bedekt met een wirwar van lichtjes. Daarboven liggen de openluchtcafés vanwaar-uit je een prachtig uitzicht over de stad hebt. We gingen er vroeger weleens de nargileh, waterpijp, roken. Maar Hala denkt aan andere dingen. ‘Op alle heuvels staan tanks. Als hier ooit een opstand uitbreekt, wordt de stad meteen van alle kanten belegerd.’ Haar stem klinkt droevig. ‘Soms voel ik me zo opgesloten, net of Damascus één grote gevangenis is.’

Ik had de Arabische wereld achter me gelaten, dacht ik. De komplottheorieën over Israël en zijn westerse trawanten die de ondergang van de Arabieren op het oog hadden, waren op mijn zenuwen gaan werken. In 1982 was ik naar Israël gegaan. Het was geen gemakkelijk, noch een aangenaam bezoek geweest – daarvoor was ik te vertrouwd met de Arabische grieven –, maar het was moeilijk terug te keren naar de retoriek die onder mijn Arabische kennissen heerste. Tentoonstellingen van Palestijnse kindertekeningen over de agressie van de Israëlische vijand, ik geloofde er niet meer in.

En toen kwam de Golfoorlog. Aanvankelijk voelde ik me tamelijk onthecht. Ze moesten die Saddam Hussein maar een lesje leren. Ik was zowel in Koeweit als in Irak geweest: liever het regime van emir Al-Sabah dan dat van Saddam Hussein.

Maar de haatcampagne die met die oorlog gepaard ging, daar kon ik me niet in vinden. Tijdens een bezoek aan mijn ouderlijk huis ontdekte ik dat mijn vader al weken voor de buis hing. Saddam Hussein noemde hij Hitler, de Amerikanen waren de grote helden. Hij herinnerde zich hoe de geallieerden ons tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden bevrijd – zonder hun hulp zouden we er nu heel wat minder goed voorstaan, zei hij. We kregen meteen laaiende ruzie.

‘Je hebt je helemaal niet verdiept in wat de Arabieren zelf van die oorlog vinden,’ verweet ik hem.

‘De Saoediërs zijn anders blij genoeg met de Amerikaanse interventie!’ riep hij.

‘De Saoediërs!’ Ik spuugde de woorden uit. ‘Die hebben het een en ander te verdedigen, ja! De grootste casinobezoekers en hoerenlopers ter wereld zijn het, en thuis handen afhakken en hun vrouwen opsluiten. Mooie vrienden hebben de Amerikanen uitgezocht!’

Ik was verbaasd over mezelf. Wat zat ik in godsnaam te doen? Ik kwam op voor mijn Arabische kennissen. Ik hoefde hen niet te spreken, ik kon hun argumenten zó raden. Terug in Amsterdam probeerde ik met mijn vaders ogen naar die oorlog te kijken, en kon ik me voorstellen hoe hij vanuit de beslotenheid van zijn huis instinctief gekozen had voor de partij die het dichtst bij hem stond.

Maar op een feestje van vrienden hoorde ik dezelfde argumenten. Het bevreemdde me – deze mensen hadden toegang tot zoveel meer informatie. Toen ik het kordon van eensgezindheid aarzelend probeerde te doorbreken, beet iemand me toe: ‘En jij durft die demagogen en godsdienstfanaten nog te verdedigen ook!’

Tegen die tijd hadden mijn Arabische kennissen weer namen en gezichten gekregen en was ik niet langer onverschillig voor de ontreddering die onder hen moest heersen. Regelmatig belde ik Joseph, een Libanese vriend in Parijs. En hoe zou Kamal zich voelen? Hij woonde in Washington, midden in het land van generaal Schwarzkopf.

Het moet in die dagen zijn geweest dat ik weer aan Hala begon te denken. Ik ontmoette haar twaalf jaar eerder op een conferentie in Bagdad, waar we in het gewemel als magneten naar elkaar toetrokken. Al gauw ontvluchtten we de hoge zalen van het congresgebouw, wandelden in de soek, voerden koortsachtige gesprekken aan de oever van de Tigris. Toen ze naar Damascus vertrok, reisde ik haar spontaan achterna. En daar ging de magie verder. Aan alles wat ik zag, gaf zij betekenis.

Ze kocht een beeldje voor me dat sindsdien op mijn schoorsteen in Amsterdam staat: ongeglazuurd aardewerk, niet bijzonder mooi om te zien, maar ik hield van het verhaal dat ze erbij vertelde. De lelijke god Zeus was zo verliefd op Leda dat hij zichzelf in een zwaan veranderde om haar te behagen. En Leda beminde hem; met een teder gebaar houdt ze de zwanehals tegen haar naakte lichaam.

Griekse mythologie in de straten van Damascus! Maar zo was het met veel verhalen die Hala vertelde: ze gaven me het gevoel dat ik ver van huis, in een land dat de reputatie had zo gesloten te zijn, een verwante ziel had gevonden.

Het kiekje dat een fotograaf van ons maakte bij de fontein van de Takieh-moskee, bewaarde ik zorgvuldig. De tijd legde een groen waas over de foto, maar als ik ernaar keek, voelde ik de warmte en zorgeloosheid van die dagen weer. Vijfentwintig waren we, meisjes nog, vol vertrouwen in wat komen zou. Zij was klein en smal, met lange zwarte haren en levendige ogen in een fijn gezicht. Vergeleken bij haar was ik bijna onhandig groot.

Ze was net getrouwd met Ahmed, die tot 1970 in Jordanië had gewoond en daar vol strijdbaarheid vandaan was gekomen. Ze werkten allebei aan de sociologische faculteit en waren opgenomen in een wervelende groep vrienden die elkaar elke avond troffen, maaltijden improviseerden en eindeloos discussieerden.

In Bagdad hadden we gegrilde vis gegeten aan de Tigris, in Damascus aten we in openluchtrestaurants aan de Barada. De liefde tussen Irak en Syrië bloeide hevig in die dagen. Uit luidsprekers klonken liedjes over de Tigris en de Barada die zouden samenvloeien tot één machtige stroom – wat volgens de kaart in mijn hoofd onmogelijk was. Enkele maanden later was de liefde bekoeld en gingen de grenzen tussen beide landen voorgoed dicht.

Thuis praatten Hala en Ahmed honderd uit, maar als we buiten liepen, spiedden ze achterdochtig om zich heen. Iedereen was bang voor de mukhabarat. Ze drukten me op het hart tijdens mijn verblijf geen letter op papier te zetten. Een familielid had ooit Hala’s dagboek gelezen en gedreigd een rapport over haar te schrijven. Toen ik een Nederlander wilde opzoeken die in de diplomatenwijk woonde, bracht Hala me tot het begin van de straat. Verder durfde ze niet – ze wilde geen problemen. Het was een moment waarop ik voelde dat haar wereld misschien meer begrensd was dan ik kon vermoeden.

Ik luisterde geïnteresseerd naar de komplottheorieën die ’s avonds over tafel gingen – daar hadden we in Amsterdam ook de mond van vol. Ik geloofde nog in de kracht van de verdrukten der aarde, en dat alles op een dag anders zou worden. Maar als Hala en ik alleen waren, hadden we het over heel andere dingen. Over Ahmed praatte ze als over een onstuimig kind. Hij dacht dat hij met geweren alles op kon lossen, zij geloofde daar niet in.

Hij was niet de eerste man in haar leven. Toen ze op haar achttiende naar de universiteit ging, beschouwde ze haar maagdelijkheid als een ballast die ze zo vlug mogelijk kwijt moest raken. Ze zocht haar eerste minnaar zorgvuldig uit, en schoof hem later achteloos terzijde. Tegen de mannen die ze daarna ontmoette, vertelde ze dat ze geen maagd meer was. Een van hen wilde met haar trouwen. Ze vroeg hem of ze door een kleine operatie haar maagdenvlies zou laten herstellen, zodat zijn eer in de huwelijksnacht niet zou worden aangetast. Hij knikte ja, waarop ze de relatie meteen verbrak. Zo’n hypocriet wilde ze niet. Met Ahmed was het anders geweest, die had zo’n weerzin tegen de moraal van de kleinburger dat ze het onderwerp niet eens ter sprake hoefde te brengen.

En zo had zij in dat landschap van grote woorden en alomvattende discussies haar eigen, kleine revolutie bedacht. Ik hield van de manier waarop ze vocht. Daarom was het ook zo moeilijk te accepteren wat er later gebeurde. Zij had willen reizen, net als ik. Hoe vaak hadden we elkaar niet kunnen tegenkomen. Maar ik kwam haar niet meer tegen, en telkens als ik op weg ging, realiseerde ik me dat zij thuisbleef.

Soms vroeg ik me af wat er van me geworden zou zijn als ik in haar plaats was geweest. Hoeveel jaren had ik erover gedaan om mijn bitterheid over het lot van de Arabieren weg te slikken, hoeveel landen bereisd, hoeveel kanten van de zaak bekeken. En wat was er ondertussen met haar gebeurd? Sinds het regime had ingegrepen in haar persoonlijk leven, waren alle wegen voor haar afgesloten. En nu had datzelfde regime in de Golfoorlog de kant van Amerika gekozen. Wat zou zij daarvan vinden?

Ik schreef haar een brief. Was haar uitnodiging van weleer nog steeds geldig? Geen antwoord. Ze was niet zo’n trouwe briefschrijfster. Toen belde ik. Ik was welkom, zei ze. Als ik wachtte tot Asma vakantie had, zouden we samen door Syrië kunnen reizen.

‘De Arabische wereld!’ zuchtte een collega vermoeid toen hij hoorde wat ik van plan was. ‘Waarom ga je niet terug naar Oost-Europa? Dat ligt zoveel dichter bij ons, dat blijft de volgende jaren hét onderwerp.’

‘We kunnen de Arabieren toch niet afschrijven,’ zei ik, ‘we zullen met hen verder moeten leven, of niet soms?’

Hij lachte meewarig: ‘Dat zie je verkeerd. Niet wij moeten met hen leven, maar zij met ons!

‘Syrië!’ protesteerde een vriend. ‘Ga dan tenminste naar Irak!’

Maar ik was mijn koffers al aan het pakken. ‘Ik ga niet naar Syrië,’ zei ik, ‘ik ga naar Hala.’

Nu ik hier eenmaal ben, ben ik bang haar te bruuskeren met de vragen die door mijn hoofd tollen. Ook zij heeft reserves, ik merk het aan de omzichtigheid waarmee ze de oorlog tot nog toe ter sprake heeft gebracht. Die wind in de straten van Damascus is niet normaal, zei ze vanmiddag in het park – de mensen noemen het de wind van de Golfoorlog. De brandende olievelden in Koeweit hebben de hemel aan flarden geblazen en alles daarboven in de war gestuurd. ‘Nog even en het roet waait de stad binnen.’

Ik keek naar de maïskolf in mijn hand, die de verkoper net uit een kuip met dampend water had gevist. ‘Zou je denken?’

Maar ze lachte. ‘Dat zeggen ze.’

Even later voegde ze er aarzelend aan toe: ‘Ze zeggen ook dat het nog niet afgelopen is, dat er een nieuwe oorlog komt.’

‘Een nieuwe oorlog tegen Irak?’

‘Nee, nee, tussen Israël en Syrië.’

Even voelde ik de weerzin van de afgelopen maanden weer over me komen. Een nieuwe oorlog, toe maar, alsof het nog niet genoeg was, alsof de uitkomst niet al van tevoren vaststond! En de Vredesconferentie over het Midden-Oosten dan, die net voor mijn vertrek werd aangekondigd? Had Syrië niet toegezegd daaraan deel te nemen? Maar ik hield die opstandige gedachten voor me, ik vroeg alleen: ‘Oorlog tussen Israël en Syrië? Wie zegt dat?’

‘Iedereen.’

‘En waarom dan wel?’

‘Denk je dat Israël zal toestaan dat Syrië in Libanon blijft?’ Het was een vraag waarop ze geen antwoord verwachtte. Het is net als met de wind van de Golfoorlog: de mensen die deze geruchten verspreiden, hebben geen bewijzen voor hun stellingen nodig. En waarom zouden ze ook? Er gebeuren in deze regio zoveel onbegrijpelijke dingen.

Hala’s moeder is misnoegd. Waarom hebben we haar niet verteld dat we naar de soek gingen, zij had saffraan nodig! ‘Mama, je kan hier in de buurt ook saffraan kopen.’

‘Maar niet dezelfde als in de soek!’

Hala werpt me een vermoeide blik toe. Haar moeder gaat zelden de straat op, ze stuurt haar altijd om dit soort boodschappen. Met enig geluk spaart ze op die manier vijftien pond – vijfenzeventig cent – uit, maar de vijfentwintig pond die Hala voor de taxi betaalt, rekent ze er natuurlijk niet bij. Elke week moet Hala vlees voor haar kopen bij een speciale slager aan het andere einde van de stad. Vlees van de ram, vooral geen schaap, dat is taai. Haar moeder denkt dat ze met de bus gaat. De bus! Alsof ze daar tijd voor heeft.

Ik moet lachen om hun gekibbel. Voor bomma moest ik vroeger ook altijd alle winkels van het dorp af: koekjes bij de Nera, kaas en vlees bij Theunis, dropjes bij Mia Wuytjens – ik zou niet gewaagd hebben met iets anders thuis te komen. Maar ja, dat duurde tot mijn achttiende, daarna liet ik het dorp en zijn winkels achter me.

Maar Hala raakte na de arrestatie van Ahmed weer helemaal op haar familie aangewezen. Zij had een ‘verbrand gezicht’: iedereen die met haar in contact kwam, werd meteen ondervraagd door de mukhabarat. Waarom hadden ze haar opgezocht? Wat was hun relatie met Ahmed geweest? Alleen aan haar familie kon niemand vragen stellen. Na een tijdje trok ze opnieuw bij haar ouders in: het was niet mogelijk om te werken en tegelijkertijd voor Asma te zorgen in de buurt waar ze woonde. Pas toen Asma groter werd, ging ze weer naar haar eigen huis.

Buiten is het klaarlichte dag, maar Hala’s moeder zit in het halfdonker naar een Amerikaanse natuurfilm met Arabische onderschriften te kijken, in kleermakerszit, een sigaret in de mond, een kopje Arabische koffie binnen handbereik. Ze heeft het dikke boek met koranverzen dat op haar schoot lag, opzij gelegd en kijkt me van achter haar brilleglazen aan. ‘Zie je wat een dochter ik heb? En zo zijn ze allemaal. Niets hebben ze over voor hun arme moeder.’ In een ver verleden heeft ze Frans geleerd; ze haalt de woorden onder het stof vandaan om haar weeklacht kracht bij te zetten. ‘Gelukkig heb ik mijn huis in Wadi al-Nakhla. Als dat klaar is, zien ze me hier niet meer.

Ya rabbi Oh, god!’ verzucht ze, strekt haar stramme benen en loopt naar de keuken om het middageten klaar te maken. Ze is even klein als Hala, en twee keer zo dik.

Volgens Hala ben ik hier indertijd ook geweest, maar dat ben ik vergeten. Ik kan me helemaal niet herinneren dat haar familie een rol speelde in haar leven. Zij en Ahmed leken familieloos.

Alle kamers in dit huis komen uit op de zitkamer, die gemeubileerd is met lange banken en bijzettafeltjes die net als Hala’s opklaptafeltje heen en weer reizen. In de tuin staan een fontein en een citrusboom vol laaghangende vruchten. Asma heeft tété, zoals ze haar grootmoeder noemt, omhelsd en is meteen naar buiten gelopen; nu cirkelt ze op haar fiets om het huis.

Als Shirin en Zahra puffend van de hitte uit hun werk komen, steekt tété haar hoofd om de keukendeur. ‘Heb je meegebracht wat ik je gevraagd had, Shirin?’ Hala knipoogt naar me. ‘Zie je hoe ze haar dochters terroriseert?’ Haar moeder houdt alle uitgaven bij in een zwart boek dat bijna zo dik is als het boek met de koranverzen. Geen pond blijft ongeteld.

In een van de zijkamers brandt een neonlamp. Te midden van kasten vol bokalen met marmelade en ingemaakte groenten staat een tafel waarop tété een dampende schaal met rijst en vlees zet. Iedereen schuift haastig aan en begint even haastig te eten. Shirin en Zahra hebben hun nachtpon al aan, Hala eet staande – ze kan geen stoel vinden. Tété zegt dat ze geen honger heeft, maar neemt na enige aandrang toch een bordje, kleiner dan de andere, en eet vervolgens meer dan iedereen.

Als de telefoon rinkelt loopt Hala naar de zitkamer, praat met de persoon aan de andere kant van de lijn, roept tété erbij, waarna ook Shirin zich met de mond vol naar de telefoon spoedt. Na tien minuten ben ik omgeven door zoveel chaos dat ik geen hap meer door mijn keel krijg. Ik ben weer in mijn ouderlijk huis waar we op zondagmiddag met z’n elven aan tafel zaten – een situatie die soms zo uit de hand liep dat ik met mijn bord naar het huis van bomma aan de overkant vluchtte. Hala knikt me bemoedigend toe: ‘Neem nog wat, je hebt nog niet genoeg gegeten.’

Tegen de muur staat een enorme spiegel. Daarin kijk ik naar mezelf, en naar de dikkerdjes om me heen die gedachteloos, verveeld bijna, het ene bord na het andere uitlepelen. Ineens, zonder dat ik erom gevraagd heb, schept Shirin me een volle lepel op, en dan nog een. Tk wil niet meer!’ Het is eruit voor ik het weet, en ik zie Shirin schrikken. ‘Je hoeft het niet op te eten,’ sust Hala, ‘als je niet wil, hoefje niet.’

‘Maar je moet aankomen,’ zegt Shirin streng, ‘zeker tien kilo, je bent veel te mager.’

‘Dat maak ik zelf wel uit!’ Mijn gezicht in de spiegel is rood aangelopen van de opwinding.

‘Shirin maakt maar een grapje,’ zegt Hala. Ze lachen nu allemaal, al voel ik dat Shirin wel degelijk geschrokken is van mijn uitval. Als de tafel afgeruimd is en iedereen in de grote kamer zit, vertellen ze over een tante die zo dik is dat ze uit haar stoel moet worden gehesen, en een andere die alleen zijdelings door de deuropening kan. Ze waggelen door de kamer en spelen dat ze drie keer zo dik zijn, zo overtuigend dat ik me een magere lat begin te voelen en iedereen om me heen verandert in een slanke den. De tranen rollen over mijn wangen van het lachen, ik sla mijn arm om Shirins schouder en bied mijn excuses aan, zij geeft me een gele nachtpon en even later liggen Hala en ik in de tweelingbedjes in tété’s slaapkamer, waar een roze plastic ventilator ons koelte toewaait. Na al het gelach is de stilte van de siësta over het huis gekomen – zelfs Asma is op de bank in de zitkamer in slaap gevallen.

De kamer geurt naar jasmijnbloempjes die tété tussen het beddegoed heeft gestopt. Hala ligt op haar rug, de armen onder haar hoofd gevouwen, jonger ineens in dit kinderlijke decor van lichtblauwe kasten en beddespreien. ‘Het spijt me van Shirin daarstraks,’ zeg ik, ‘ik ben die Arabische gastvrijheid ontwend.’ Maar Hala weet niet eens meer waar ik het over heb. ‘Het is hier altijd wat. Niks van aantrekken.’

Dan stel ik haar een vraag die op mijn lippen brandt. ‘Hoe heb je het in dit huis al die jaren uitgehouden?’

Hala glimlacht. ‘Toen was mijn vader er nog.’ Zijn foto hangt in de zitkamer, naast de barometer. Een mooie man met zachte trekken. ‘Hij hield van Asma, hij was als een vader voor haar.’ Sinds zijn dood is dit huis een slagschip dat stuurloos over de zee zwalkt, zucht ze. Haar enige broer werkt in de Golf; alle familieverantwoordelijkheden zijn op haar schouders terechtgekomen. ‘Hoorde je mijn moeder daarstraks praten over Wadi al-Nakhla? De laatste tijd heeft ze het over niets anders.’ Het huis ligt een vijftigtal kilometers buiten Damascus en is na vijf jaar nog steeds niet klaar. Elke reis ernaar toe is een expeditie waarvoor de hele familie wordt opgetrommeld. ‘Ik moet nog zien dat mijn moeder één keer afreist zonder ons allemaal mee te nemen!’ Inmiddels is Wadi al-Nakhla een magisch begrip geworden. Laatst had Hala ruzie met Asma. Het was elf uur in de avond, huilend stormde Asma de slaapkamer van haar grootmoeder binnen: ‘Tété, geef me de sleutels! Ik ga naar Wadi al-Nakhla!’

We moeten al pratend in slaap zijn gevallen, want als ik wakker word is het huis weer vol geluiden en hoor ik iemand door de kamer schuifelen. Het is tété. Ik ga rechtop zitten, maar ze lijkt me niet te zien. Ze rolt een matje uit op de grond, legt een witte doek over haar hoofd en schouders, gaat op de knieën zitten in de richting van Mekka, valt voorover en begint te bidden.

Onze taxichauffeur rijdt bijna een vrouw omver. Ik schrik, maar Hala moet erom lachen. ‘Wacht maar, jij hebt nog niks gezien!’ In het centrum van de stad hangen grote borden met stichtende boodschappen. Als je ziet dat iemand een verkeersovertreding maakt, kijk hem dan boos aan. Dit zegt onze leider Hafez al-As-sad. Terwijl zijn eigen militairen volgens Hala het hoogste aantal ongelukken veroorzaken. Velen komen net als de president uit de bergen in het noorden van het land; ze hebben geen stadscultuur. Laatst reed een soldaat een tweejarig jongetje omver. Iedereen praatte erover, maar niemand durfde erover te schrijven.

Mijn verbazing over alles wat ik zie, amuseert Hala. Nu pas beseft ze dat ze gewend is geraakt aan de vreemdste dingen. ‘Je moet de familie van Ahmed ontmoeten,’ zegt ze. ‘Mijn familie, dat is niets vergeleken bij de zijne! Voor ik hem kende, wist ik niet eens dat er in Damascus nog zulke huishoudens bestonden.’

‘Wat is er dan mee?’

‘Dat kan ik je niet uitleggen, je moet het zien om het te geloven.’

Op een middag als we door de oude stad lopen, blijft Hala staan bij een deur met een koperen handje. Ze heft het handje op en tikt ermee tegen de deur. We horen opgewonden geluiden en dan een stem die vraagt: ‘Wie is daar?’

Ahmeds moeder doet de deur open. De vrouwen die als verschrikte vogels alle kanten waren opgevlucht, komen lachend te voorschijn. Het zijn Ahmeds zussen, schoonzussen en hun kinderen. Terwijl we op de witgekalkte binnenplaats zitten, verschijnen er uit talloze deurtjes op de bovengalerijen steeds nieuwe gezichten, zodat ik op den duur helemaal de tel kwijt ben.

‘Hoeveel mensen wonen hier wel niet!’ fluister ik tegen Hala.

‘Ik zou het niet weten, ik sta zelf elke keer weer voor verrassingen.’ Een zus van Ahmed is overgekomen uit Amman; ze heeft haar schoonmoeder meegebracht, en een nichtje dat Hala nooit eerder heeft gezien.

De mannen zijn er niet – die werken overdag in de houtzagerij van Ahmeds vader. Of ze slapen, want sommigen werken ’s nachts. De vrouwen kijken me nieuwsgierig aan. Een van hen geeft haar baby de borst en vraagt giechelend of vrouwen in mijn land dat ook doen.

Heb ik een man? En kinderen? Het liefst zou ik deze vragen ontwijken, want de antwoorden stellen zo teleur. Als ik zeg dat ik getrouwd ben, zullen ze zich afvragen waarom mijn man me alleen laat reizen. Dat er vrouwen zijn die geen kinderen willen, kunnen ze al helemaal niet begrijpen. Maar Ahmeds moeder zit zo verwachtingsvol naar me te kijken, dat ik tegen Hala zeg: ‘Vertel maar dat mijn man en ik geen kinderen kunnen krijgen.’

Ze kijkt me vol medeleven aan. ‘Komt het door haar of door haar man?’ wil ze weten. Ik heb meteen spijt van mijn leugen.

Waarom heeft Hala me meegenomen naar de soek, sputteren Ahmeds zussen, ze moet me de moderne winkelstraten van Damascus laten zien! Volgens Hala zouden ze daar zelfverloren lopen, want de mannen doen in dit huis de boodschappen. Als de vrouwen de straat opgaan, worden ze steevast gechaperonneerd door Ahmeds moeder.

We drinken koffie en Asma verdwijnt met haar nichtjes in het huis. Alles is voortdurend in beweging, kinderen worden uit bed gehaald, andere erin gestopt en al vlug zijn Hala en ik onderdeel van het steeds veranderende decor geworden – niemand lijkt het erg te vinden dat we in een andere taal praten.

Tijd bestaat in deze familie niet, zegt Hala, ze kijken hier nooit op de klok, ze leven volgens een ritme dat nauwelijks verstoord wordt door de buitenwereld. Hoe vaak is ze niet uitgenodigd voor een lunch die pas tegen zessen werd geserveerd! De meisjes groeien heel anders op dan Asma. Ze gaan maar tot twaalf jaar naar school en kunnen nauwelijks lezen en schrijven, maar kennen veel meer vrouwengeheimpjes dan Asma – niets wordt voor hen verborgen gehouden.

Soms maakt een groep vrouwen zich los uit dit huis en gaat op bezoek bij familie. Zo’n bezoek is een ware volksverhuizing. Een schoonzus van Ahmed die naar haar familie gaat, neemt niet alleen haar eigen kinderen, maar ook haar schoonmoeder en een paar zussen van Ahmed mee. Als het eten laat wordt opgediend, kunnen ze niet meer weg, want ze verplaatsen zich niet in het donker – dan blijven ze dus slapen.

Toen ze Ahmed op de universiteit leerde kennen, dacht Hala dat hij alleen was in Damascus. Hij had een Jordaans accent en praatte niet over zijn familie – ze veronderstelde dat die in Amman was achtergebleven. Eigenlijk had hij het nooit over zichzelf. Politiek, dat was zijn onderwerp, en toen Hala voorstelde om een weekend met vrienden door te brengen, bleef hij maar doorpraten over politiek en maakte helemaal geen aanstalten haar aan te raken.

Tijdens een tweede weekend trok ze hem op een middag het bos in. Stuntelig was hij – ze kon voelen dat hij nooit eerder met een vrouw alleen was geweest, ’s Avonds begon hij weer te discussiëren; met een zakdoek wiste hij het zweet van zijn voorhoofd en wierp haar verwarde blikken toe.

Haar vader was teleurgesteld dat ze met Ahmed wilde trouwen. Een familie van houtzagers, wat moest hij daarmee bespreken! Ze was nog jong, vond hij, ze had nog alle tijd – waarom zo’n haast?

‘Ja, waarom eigenlijk?’

Ik wilde gerespecteerd worden,’ zegt ze, ‘ik kon niet doorgaan met te leven als een vrije vogel, ik was bang voor mijn reputatie. De mensen hier kennen het verschil niet tussen vrijheid en prostitutie.’

‘Was je verliefd op hem?’

‘Nee, niet echt.’ Ze lacht. ‘Het was weinig romantisch. Ik dacht dat ik met hem zou kunnen leven, dat was alles.’

Een nieuwe klop op de deur doet de vrouwen op de binnenplaats uiteenstuiven, maar als ze de stem van Ahmeds jongere broer Rashid herkennen, halen ze opgelucht adem. Een slanke jongeman met strak achterovergekamd haar – hij lijkt op Ahmed. We stonden op het punt te vertrekken, maar daar is nu geen sprake meer van. Rashid nodigt ons uit binnen te komen en stuurt een neefje erop uit om Arabisch ijs met pistachenoten te halen.

In de ontvangstkamer zit volgens Hala nooit iemand, maar Rashid wil ze me absoluut laten zien. Zware Damasceense meubels, met parelmoer ingelegde kasten en stoelen met hoge leuningen – het zijn voorwerpen die ruimte nodig hebben, maar hier zijn ze allemaal op elkaar gepropt. Aan de muur tikt een klok met een afbeelding van het Kaaba-schrijn in Mekka.

Boven de tv in de zitkamer hangt een ingekleurde foto van Ahmed in een goudomrande lijst. In Hala’s huis staat een kleine zwart-wit afdruk van dezelfde foto, waarop ik hem meteen herkende. Toen ik destijds in Damascus was, bood hij aan bij een vriend te gaan logeren. Dat nam me voor hem in, dat hij zich niet bedreigd voelde door de vriendschap die Hala in Bagdad met een vreemde had gesloten.

In deze omgeving bekijk ik hem ineens met andere ogen. Hij is geen bijzonder mooie man, maar zijn ogen stralen mannelijke trots en zelfverzekerdheid uit. Rashid kijkt net zo. Zijn blik hoort bij het natuurlijke overwicht dat hij heeft op de vrouwen in dit huis, bij de buitenwereld die hij voor hen vertegenwoordigt. Het is een verwarrende gedachte om Ahmeds trots in verband te brengen met dit soort dingen – het past niet in het beeld dat ik tot nog toe van hem had.

Hala heeft me verteld dat Rashid duiven houdt. ‘Uren zit hij met zijn vrienden op het dak,’ zei ze, ‘je hebt geen idee wat ze uitspoken.’ ‘Duiven voeren natuurlijk,’ veronderstelde ik, maar volgens haar was er meer aan de hand. Ze deed er zo geheimzinnig over, dat ik nieuwsgierig ben geworden. Rashid lacht verlegen als ik vraag of ik zijn duiven mag zien. Het dak is het terrein van de mannen, de vrouwen komen daar nooit, die mogen niet eens de was op de hogere etages ophangen als er geen mannen in huis zijn. Maar een buitenlandse vrouw kan je zo’n verzoek niet weigeren.

We klimmen naar boven, een stel kinderen in ons kielzog. Zodra we de smalle houten ladder naar het dakterras betreden, vliegen veertjes ons vanuit het trapgat tegemoet. Het licht op het terras is verblindend, we staan te knipperen met onze ogen. Een zee van daken, koepels en minaretten strekt zich voor ons uit. Rashid verdwijnt in een van de duivenhokken. Hij heeft net een paar vrouwtjesduiven gekocht die hij me trots laat zien. ‘Ze zijn heel duur,’ zegt Hala, ‘je schrikt als je hoort hoeveel hij voor zo’n vogeltje over heeft.’

Rashid heeft een dertigtal mannetjesduiven vrijgelaten. Ze vliegen in een hechte formatie boven ons hoofd, in steeds wijdere cirkels. ‘De buren hebben ook duiven,’ zegt Hala, ‘als zij ze tegelijkertijd loslaten, raken ze soms in eikaars vlucht verstrikt.’ Dat blijkt het spel te zijn, dat buren elkaar duiven afvangen.

Hala had gelijk: dit heeft niets te maken met de duivensport die ik ken uit mijn jeugd, met de oude mannetjes die elkaar ontmoetten in cafés waar het rook naar tabak en verschaald bier. Dit is een sport die hoort bij de geslotenheid van de oude Arabische stad. Kashash al-hamam, duivenopjagers, hebben doorgaans geen goede reputatie. Het zijn moederszoontjes, wordt gezegd, die zich op straat niet kunnen handhaven, maar op het dak de held zijn. Ze zouden drugs gebruiken, en hun woord is niet rechtsgeldig.

‘Wat doen ze eigenlijk met eikaars duiven?’

‘Dat ligt eraan,’ zegt Hala, ‘laatst heeft Rashid een prachtig exemplaar van de buren de nek omgedraaid en het op de drempel van hun huis gelegd. Nu is het oorlog. Soms breken er zulke ruzies uit dat er gevochten wordt. Je hoort weleens dat er in de binnenstad iemand is neergestoken om een duif.’

De duiven cirkelen nog steeds in de lucht, maar bij de buren blijft het stil. Ik denk aan Ahmed. Hoe kon hij zijn revolutionaire ideeën verenigen met deze familiegewoontes? Hala hangt over de borstwering; ze wenkt me. We kijken zó de woning van de overburen binnen. Diep beneden ons ligt de straat, de deuren met de kloppers in de vorm van handjes.

‘Ik zou het hier al vlug gezien hebben,’ zeg ik.

‘Maar Rashid en zijn vrienden niet!’ fluistert Hala. ‘Misschien heeft iemand een verrekijker bij zich om bij de buren naar binnen te kijken. Wie weet werpt een vrouw hun een heimelijke blik toe, of zien ze hoe ze zich omkleedt.’ Ze lacht om mijn verbazing. ‘Een gesloten samenleving zoekt vensters naar buiten. Daarom houden de mannen in dit huis hun vrouwen zo kort: ze weten welke gevaren op de loer liggen. Rashid wil niet eens dat zijn vrienden de naam van zijn vrouw kennen. Als hij koffie of eten op het dak wil, fluit hij naar beneden en zet zij een dienblad op de trap. Als een van zijn vrienden weggaat, leunt Rashid over de balustrade en roept: ”Yallah!”, waarop alle vrouwen het huis in vluchten.’

Ooit was Hala hier toen een groepje vrienden van Rashid aanbelde. ‘Alle vrouwen moesten naar binnen, maar ik loerde door het keukenraampje. Ik zag een achttal mannen de trap oplopen, hun hoofden gewikkeld in zwart-wit geblokte sjaals. Een van hen trok mijn aandacht, hij liep anders dan de anderen en zijn gezicht was volledig bedekt door de sjaal.’ Ze kijkt me samenzweerderig aan. ‘Stel je voor, het was een vrouw!’ Later zag ze dat de mannen niet naar het dak waren gegaan, maar over de balustrade van de tweede etage hingen; om beurten verdwenen ze in het kamertje waar de vrouw zich moest bevinden.

‘Weten de vrouwen hier dat dit gebeurt?’

‘Ik denk het wel. Rashids vrouw klaagt er weleens over. Af en toe stuurt hij haar voor een paar dagen naar haar familie; als ze terugkomt voelt ze dat er iemand in haar bed heeft geslapen, zelfs haar kleren heeft gedragen.’

‘Dat ze dat pikt!’

‘Ze weet niet beter. Vergeleken bij vroeger is ze erop vooruitgegaan, van haar vader mocht ze zelfs geen tv kijken! Als die hier op bezoek komt, zit ze als een muis in een hoek. De moeder van Rashid heeft haar voor hem uitgekozen omdat ze zo streng is opigevoed.’

Het doet me denken aan Abdelgawad, de familiepatriarch die de Egyptische schrijver Naguib Mahfouz in zijn Trilogie beschrijft: elke avond zit die in een bordeel, maar als zijn vrouw het waagt in haar eentje naar de moskee te gaan, krijgt ze een pak slaag.

‘En als zijn vrouw vreemd zou gaan, wat zou Rashid dan doen?’

‘Haar vermoorden,’ zegt Hala beslist, ‘daar hoef je geen moment aan te twijfelen.’ Laatst had een getrouwde zus van Ahmed die in een ander deel van de stad woont, zo’n ruzie met haar man dat hij haar dagenlang alleenliet in het echtelijk huis. Ahmeds vader maakte zich zorgen: wat zou er gebeuren als ze de was ophing en een man naar haar floot? En wat als een ander dat zag en het rondvertelde? Dan zou hij haar de keel moeten afsnijden om zijn eer te redden, jammerde hij.

Rashid heeft een nieuwe vrouwtjesduif in de lucht gestoken en maakt kirrende geluiden om de mannetjes terug te lokken naar hun hok. Ze reageren meteen. In één vloeiende beweging dalen ze neer op het dak en laten zich gedwee opsluiten. Rashid lacht. ‘Heb je het gezien?’ Hij laat ons voorgaan op de smalle ladder naar beneden, waar het ijs ons wacht.

Je zou met een man als Rashid moeten trouwen en een stel kinderen moeten krijgen,’ zegt Hala als we later die middag op weg zijn naar huis, ‘dan zou je na tien jaar wel een boek over Syrië kunnen schrijven.’

Het idee! ‘Je denkt toch niet dat ik na die tien jaar de puf zou hebben om nog één letter op papier te zetten?’

‘Waarom niet?’

Ik kan me niet voorstellen dat ze het meent. Zelf is ze de afgelopen dagen meer dan eens begonnen aan het uitwerken van onderzoeksgegevens voor de universiteit. Ver is ze nooit gekomen. Asma, tété, Shirin, ze staan te dringen om haar van haar werktafeltje weg te halen. De lange vellen waarop ze schrijft raken altijd weer verdwaald tussen Asma’s tekeningen en voetbaltoto’s. Mij vindt ze erg gedisciplineerd, al doe ik niet meer dan dagboeknotities bijhouden. ‘Zeg eens eerlijk, dat geloof je zelf toch niet?’

Hala lacht mysterieus: ‘Ik leerde de problemen van dit land pas kennen nadat ik trouwde. Je zou het toch kunnen proberen?’

We zijn alle drie blij als we weer thuis zijn, Asma nog net op tijd om Captain Majed te zien, haar lievelingstekenfilm over een voetballertje dat nu al drie achtereenvolgende dagen vruchteloos probeert een doelpunt te scoren. Alle kinderen in de buurt kijken, de supporterskreten echoën door de hele straat, Asma hangt kermend in haar stoel en is na afloop zo opgeladen dat ze boksend tegen imaginaire voorwerpen door de kamer stuitert. Dan moet ze de straat op, en alle kinderen met haar. Ze schreeuwen met hoge tv-stemmetjes: ‘Majèèèd! Captain Majèèèèd!’, terwijl hun voetbal tegen de muren bonkt. Als ze thuiskomt heeft Asma een poster van het Nederlands elftal bij zich en een foto van Marco van Basten die ze op de slaapkamerkast plakt, te zamen met een onooglijke sticker van captain Majed.

Hala maakt het huis schoon. Ik mag niet helpen, zij doet het wei even, het is zó gebeurd, verzekert ze me. Gebukt zwiept ze een natte dweil over de vioer heen en weer. Ik vind het een rotgezicht. ‘Waarom doe je dat niet met een trekker?’

Ze wist het zweet van haar voorhoofd. ‘Laat me maar, zo ben ik het gewend.’

Ze spuit de binnenplaats nat met een tuinslang, veegt de gevallen blaren en uiteengespatte vijgen bijeen met een bezem zonder steel. ‘Dit is niets vergeleken bij het huis van mijn ouders,’ zegt ze, ‘hoe vaak ik dat niet gepoetst heb!’ Als ze ’s avonds weleens op pad moest voor haar werk, riep haar moeder: ‘Hoe durf je je dochter alleen te laten! Ben je vergeten dat je een getrouwde vrouw bent?’ Waarop Hala haar toebeet: ‘Hoezo getrouwd? Waar is mijn man dan?’ Maar pas als ze het hele huis had gepoetst, durfde ze weg te gaan.