De Golf

Lieve Joris

De Golf

UITGEVERIJ AUGUSTUS
AMSTERDAM · ANTWERPEN

To Kamal Boullata, with whom it all began

Om veiligheidsredenen zijn de namen van sommige personen in dit boek veranderd.

De eerste druk verscheen in 1986 bij uitgeverij L.J. Veen.
Zevende druk, 2007
Copyright © 2007 Lieve Joris en uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagontwerp Suzan Beijer
Omslagfoto Magnum/Abbas/HH
Cartografie G-O graphics, Wijk bij Duurstede
ISBN 978 90 457 0364 0
NUR 300

www.augustus.nl

Saoedi-Arabië, de schaduw van Ibn Abdul Wahhab

RIAD

We vliegen naar Riad, tot voor kort een barre ommuurde woestijnstad die eeuwenlang geïsoleerd was van de buitenwereld. Vanuit Nejd, de regio rondom Riad, trokken bedoeienen tot Irak en Syrië op zoek naar water. Ook de koninklijke familie Saoed, die in de achttiende eeuw een verbond sloot met de fundamentalistische islam-ideoloog Ibn Abdul Wahhab, kwam uit Nejd. Sinds Saoedi-Arabië de grootste olieproducent in de regio werd, werpt Riad haar puriteinse schaduw over alle kleine staatjes in de omtrek.

Het vliegveld – het grootste ter wereld, claimen de Saoediers – baadt in een oogverblindend licht dat uit de muren lijkt te komen. Ik sta boven aan de trap, rechts van mij klatert een fontein die ruikt als een zwembad, beneden staat een lange rij mensen die ik eerst aanzie voor Japanse toeristen. Als ik dichterbij kom blijken het Aziatische gastarbeiders te zijn, Koreanen, Filippijnen en Pakistanen. Ze vallen uit de toon in deze marmeren aankomsthal, met hun schamele broeken, verkreukelde hemden en kartonnen dozen die met touwen bij elkaar worden gehouden.

Een kleine Indiase man moet bij de douane zijn koffer uitpakken. Potten en pannen, schilderijen en olifantjes, alles heeft hij in krantenpapier gewikkeld. Als de tafel onder zijn spulletjes bedolven is, duwt de douanebeambte ze achteloos opzij. Geduldig begint de man ze weer in te pakken. Geen moment wijkt de glimlach van zijn lippen.

De Saoedische vrouw met vuurrode nagels die in het vliegtuig met haar man zat te kaarten, heeft zich gewikkeld in een abaja, een zwarte cape. Haar gezicht is bedekt met een sluier. Als een blinde daalt ze aan de hand van haar man de trap af.

De Amerikaanse ingenieur die naast me zat en die de hele afgelopen nacht door Parijs gedoold heeft alvorens zich opnieuw op te sluiten in dit vrouweloze land, staat zenuwachtig te schuifelen in de rij. Hij heeft pornoboekjes in zijn koffer, vertelt hij. Verstopt in de pijpen van zijn broeken.

Voor ons staan enkele westerse vrouwen met hun man. Met één oogopslag zie ik dat mijn kleding niet uit de toon valt bij de hunne. Halflange grijze rok, witte bloes, geblokt colbertje – een secretaresse zal ik me de volgende maanden vaak voelen. Koningin Elizabeth en Margaret Thatcher, hoor ik later, verschenen in Riad met jurken tot op de grond. Dat was nu ook weer niet nodig geweest, vonden de meeste Saoediërs.

In het kluwen van mensen speur ik naar mijn gids. Ineens maakt hij zich los uit de witte wolk van wachtenden, een iets te dikke jongeman in een grijze thobe. ‘Sorry, car in parking,’ zegt hij en neemt mijn koffers – vol Delftsblauwe grachtenhuisjes en asbakjes – van me over.

In de auto hangt de geur van sandelhout die me tijdens mijn hele reis door de Golf zal vergezellen. Als de zwarte Bonneville Brougham de stad vol silhouetten van hijskranen en zandheuvels binnenrijdt, kan ik niet nalaten de gids te vragen of hij wel vaker vrouwelijke gasten ontvangt. Zonder zich om te draaien zegt hij: ‘Yes, always.’

In de jaren zeventig, na de olieboom, streken zwermen buitenlandse journalisten neer in het Yamama, het enige luxehotel in Riad. Ze betaalden tweehonderd dollar voor een sofa op het gangpad en sloegen in de lobby de zakenlui gade die contracten in de wacht probeerden te slepen voor de hotels, scholen, vliegvelden en universiteiten die gebouwd dienden te worden.

De journalist die tegenwoordig incheckt in het Intercontinental Hotel in Riad wacht aanmerkelijk meer comfort. ‘The world is at your fingertips, you can directly dial worldwide from your room,’ meldt de teletekst op het tv-scherm in mijn kamer. ‘For information on local customs, for advice on business protocol, call the guest relations manager.’

Er is een recreation club met zwembad, sauna, gymnastiekzaal, bowling en tennisveld en het Oasis restaurant serveert Creole Cooking met Orleans Style Jazz Music op de achtergrond. Elke vrijdag – de islamitische zondag – is het party time voor de kinderen en voor de volwassenen is er een sightseeing tour: ‘Browse around the gold souk.’

Als enkele dagen later nog twee vrouwen arriveren, ontstaat er een ‘vrouwenvleugel’ in het hotel. We krijgen aangrenzende kamers en elke dag verse bloemen. De kamerjongen laat een briefje achter: ‘Miss Joris, if you have any problem, please call me, Pun, Thai Bellboy.’ Maar roomservice blijft de telefoon routineus beantwoorden met: ‘Yes, sir?’

In de hotellobby zoemt het van de ‘thank you’s’, ‘how are you’s’ en ‘have a nice day’s’, maar de Marokkaanse receptionist mist Casablanca. ‘Aucune discothèque ici,’ klaagt hij, ‘c’est le désert absolu.’ Het hotelpersoneel komt overal vandaan. Het is als de Verenigde Naties hier, zegt hij. De pianist die in het halflege restaurant ‘One way ticket to the blues’ ten gehore brengt, komt uit Pakistan, de floormanager is een Amerikaan, zijn assistent een Libanees. De kamerjongens, zoals Pun, komen uit Thailand of de Filippijnen. Alleen de manager is een Saoediër.

‘Maar van Saoediërs houden we hier niet,’ zegt de receptionist, ‘laatst kwam er hier een werken. Vijf dagen heeft hij het uitgehouden. Ik stond een keer met een vrouw aan de balie, kwam hij naar me toe en vroeg: “Waarom praat je met haar, hoe ken je haar?” Was hij kwaad! Nee, van het hotelleven hebben Saoediërs niets begrepen.’

Om negen uur de volgende ochtend zit de gids in de hotellobby. Mister Mohammed van het ministerie van Informatie verwacht ons.

De stad waar we doorheen rijden lijkt ten prooi aan een hevige constructiewoede. Overal hangen Aziatische bouwvakkers in de skeletten van nieuwe gebouwen en overvolle dubbeldekbussen met beduimelde ramen rijden meer gastarbeiders naar hun werk. In de gangen van het fonkelnieuwe ministerie van Informatie zijn schoonmakers in de weer met draaiende borstels en stofdoeken, alsof er net een zandstorm heeft gewoed. Mannen in witte gewaden lopen er hand in hand.

Koortsachtig heb ik de vorige avond in mijn hotelkamer nagedacht over manieren om aan het officiële karakter van deze reis te ontkomen. Universiteiten bezoeken, kranten, vrouwenscholen, een reisje naar het platteland? Mister Mohammed zit achter zijn glimmende bureau naar me te luisteren. Soms krast hij iets op een blaadje. Natuurlijk kan ik rondreizen, zegt hij. Mijn visum verlengen blijkt ook geen probleem.

Terwijl we praten, ondertekent hij formulieren die jongere collega’s hem aanreiken, onderhandelt met een Duitse professor die de universiteit van Riad wil bezoeken, zoekt een tolk voor een journalist die alleen Turks spreekt, ontvangt een telefoontje van een tv-ploeg uit Tokio. Zijn collega’s komen nu en dan een kijkje nemen. Ze strijken neer in de ruime leren banken, bekijken de buitenlandse gasten, spelen met hun gebedskralen, drinken de thee die een jongen voor hen neerzet, roepen Mohammed uit de verte een groet toe en stappen goedgeluimd weer op. Mohammed heeft al enkele afspraken voor me geregeld, met de minister van Industrie en de onderminister van Planning. Want die wil iedere journalist altijd spreken. Als in de gang het Allahu akbar klinkt, staat hij op. ‘Excuse me, prayer time.’

De eerste dagen breng ik veel tijd door in de wereld van marmeren hallen en ruisende gewaden. Net als een eregast in een Oostblokland word ik overal vergezeld door een gids en chauffeur, al blijft de gids in een zijkamertje achter als ik met een hooggeplaatste Saoediër spreek.

In de ministeries waar de in het Westen opgeleide elite van Saoedi-Arabië huist, wordt de gast ‘from the country of the lightbulbs’ op traditionele wijze welkom geheten, als had zij een zware woestijntocht achter de rug. ‘Er was een tijd,’ zegt de minister van Industrie, ‘dat we liever geen journalisten ontvingen, ze zouden toch maar slechte dingen over ons schrijven. Tot we ondervonden dat ze dat ook deden zonder hier te komen.’

Veertig jaar geleden nog was Riad een stad met één straat, waar iedereen elkaar kende. Na de olieboom werd water aangevoerd uit de ontziltingsfabrieken aan de oostkust en rees een watertoren op in het midden van de stad, als een reuzenbloem in een schrale tuin.

Maar ook het landschap eromheen veranderde. Wegen die in Nederland over een periode van vijftig jaar werden aangelegd, waren in Riad in anderhalf jaar klaar. De Saoediërs begonnen met een collectieve verhuisactie die tot op dit moment voortduurt en die soms een treffende gelijkenis vertoont met hun vroegere nomadenbestaan. Ze verlieten hun lemen huizen waarin windtorens tijdens de verzengende zomermaanden voor verkoeling hadden gezorgd en trokken in villa’s met airconditioning. In de huizen die ze achterlieten, vestigen zich Arabische en Aziatische gastarbeiders.

Stille getuigen van de expansiedrift van het laatste decennium zijn de onbewoonde flatgebouwen die elke avond als sombere schimmen oprijzen tussen de uitbundig verlichte villa’s. Daar hadden volgens projectontwikkelaars Saoediers moeten wonen. Maar al is de bevolking van Riad in veertig jaar gestegen van 62 000 naar meer dan een miljoen, in flats willen ze niet wonen. Het is moeilijk om op drie hoog schapen te houden en waar blijft de privacy van de familie als een Saoedische vrouw in de lift in contact kan komen met haar buurman?

Riad is een stad zonder centrum. Of misschien zou je de soek rond de Grote Moskee het centrum kunnen noemen. Elke vrijdag na het middaggebed stroomt de marktplaats rond de moskee vol gastarbeiders, net zoals Nederlandse stationshallen op zondag. De Filippijnen kopen de Philippine News, de Pakistanen zitten in groepjes op straat, gekleed in wijde broeken met lange hemden eroverheen. Winkels heten er Happy Electronics of Texetils for mens en zijn beschilderd met kamelen en Arabische koffiepotten met scherpe tuiten. Buiten staan kasten met ingebouwde radiotoestellen uitgestald.

Op het marktplein worden vrijdags misdadigers op islamitische wijze berecht. Chop-square noemen de buitenlanders het plein. Adel, een Egyptische kennis, is een keer gaan kijken. Ze hakten een man zijn hand af en stopten zijn arm in kokende olie om de wonde dicht te schroeien. Adel voelde zich misselijk worden, maar rondom hem klapten mensen in hun handen.

Verderop ligt Pepsi Colastraat, genoemd naar de verlichte reclameborden langs de weg. Zo heb je ook Universiteitsstraat, Vliegveldstraat, Televisiestraat. Mensen wonen ‘tegenover de Porsche-showroom’, ‘achter de Wimpy’ of ‘in de buurt van de kunstijsbaan’ – andere adressen zijn er niet.

Het shoppingcenter van Riad heeft een Amerikaanse Baskin Robbins-winkel, Chicco-speelgoed, een videotheek, Hardee’s restaurant, Pizza House en een Beautiful Creatures Shop met papegaaien, apen en konijnen. Vijf keer per dag rijden auto’s met luidsprekers voorbij: Salat, salat, hudakum Allah! Gebed, gebed, jullie leider is Allah! Dan gaan de winkels dicht en de lichten uit, want het is tijd om te bidden. Maar er zijn weinig mensen die naar de moskee gaan, ze wachten buiten op een bankje tot de winkels weer opengaan, eten een softijsje of keuren elkaars aan kopen.

Alleen in de soek rond de Grote Moskee wordt nog gebeden. Goudhandelaars laten hun winkels onbeheerd achter. Voor diefstal hoeven ze niet bang te zijn, zeggen ze, dankzij de stichtende taferelen die zich vrijdags op het marktplein afspelen.

Mutawa’s, oude religieuze mannen met baarden, lopen er door de straten en slaan met stokken op de ramen om de salat aan te kondigen. Met krassende stem proberen ze de voorbijgangers de moskee in te jagen. Ze zijn de schrik van westerse vrouwen, want wie zich in de soek niet zedig kleedt, krijgt een tik met de stok.

Dr. Hassan doet me onwillekeurig aan zijn landgenoot de ambassadeur in Nederland denken. Ook hij rookt een pijp, is tenger en zenuwachtig. En informeel, de eerste informele Saoediër die ik in Riad tegenkom, de eerste die bereid is me de wereld achter de glimmende façade te laten zien. Ik ontmoet hem op de sociologiefaculteit van de Koning Saoed Universiteit in Riad, waar hij doceert. Hij heeft in Iowa gestudeerd. ‘Waant some coffee?’ vraagt hij met onmiskenbaar mid-western accent en loopt naar het apparaat met American coffee dat op een tafeltje staat te pruttelen. Zelfs zijn thobe en ghutra, hoofddoek, lijkt hij nonchalanter te dragen dan andere Saoediërs.

Voor Saoediërs die lang in het buitenland gewoond hebben, zijn traditionele kleren vaak een probleem. Vrouwen voelen zich ineens ongemakkelijk onder hun sluier, mannen weten niet meer hoe ze hun hoofddoek op moeten houden. Sommige mannen trekken dan westerse pakken aan, waardoor ze op straat als buitenlanders behandeld worden. Want een Saoediër in Riad, die hoort een thobe te dragen.

Tijdens Hassans verblijf in Amerika was Riad zo veranderd dat hij zijn ouderlijk huis nauwelijks kon terugvinden. Winkels die vroeger in handen waren van Saoediërs en Jemenieten, waren verdwenen. Safeway’s, Euromarchés en Panda’s waren ervoor in de plaats gekomen. Het personeel kwam uit Azië en sprak alleen Engels. Zijn moeder en zuster lieten zich rondrijden door een Filippijnse chauffeur.

‘Vroeger was onze familie heilig,’ zegt Hassan, ‘wij bouwden muren om onze huizen zodat niemand naar binnen kon kijken, nu betalen we vreemdelingen om binnen te komen.’ Hij moest opnieuw leren leven met Saoedische restricties. Zijn vrouwelijke studentes bijvoorbeeld kan hij niet zien. Ze krijgen les via closed circuit tv en kunnen via de microfoon vragen stellen. Een van zijn collega’s praatte ooit een uur lang voordat hij ontdekte dat zijn klas leeg was. Het werd een running gag op de campus.

‘Jou lijkt dat misschien allemaal heel grimmig,’ zegt hij, ‘maar als je kijkt naar de geschiedenis van dit land, hebben we al veel bereikt. Wij, de mensen die gestudeerd hebben, zijn maar een klein percentage van de totale bevolking. Mijn vader is nooit buiten Saoedi-Arabië geweest en ook mijn broers, die hier hebben gestudeerd, aanvaarden mijn ideeën niet.’

Vorig jaar was er in de Saoedische pers een discussie over het verbod voor vrouwen om auto te rijden. Sommigen vroegen zich af wat een vrouw moest doen als haar kind ziek werd en er geen chauffeur in de buurt was. Anderen vonden dat het niet de bedoeling van de Profeet kon zijn dat vrouwen zich door wildvreemde mannen lieten vervoeren. Toen stuurde de opperste moefti – religieuze rechtsgeleerde – een brief naar een krant waarin hij het autorijden voor vrouwen streng veroordeelde. Daarna schreef niemand er meer iets over.

‘Er zijn waarden,’ zegt Hassan berustend, ‘die groter zijn dan de onze.’ Ik moet maar meekomen naar zijn volgende les, stelt hij voor, dan kan ik met zijn studenten praten.

Ik loop naast hem door gangen die geen vrouw voor mij ooit betreden heeft. De jongens zullen er nog dagen over praten, zoals Ahmed, een van de studenten, me later vertelt. Ik ontmoet Ahmed in de les van Hassan, waar hij het hoogste woord voert. Aan het eind van de les komt hij naar me toe. Of ik zijn mom and dad wil ontmoeten. ‘I will show her the real things,’ belooft hij zijn docent.

Ook Ahmed heeft in Amerika gewoond, in Houston, waar zijn vader studeerde. Daarom durfde hij ook naar me toe te komen, hij is gewend met westerse vrouwen om te gaan. Zijn studiegenoten hebben ook wel in het buitenland gereisd, maar er wonen is toch anders, zegt hij. In Houston ontmoette hij veel Saoedische jongens die uit kleine dorpjes kwamen. ‘Ze wisten niets over vrouwen, drugs of alcohol, they went bananas.’ Texanen wisten over Saoedi-Arabië al even weinig, merkte hij. Ze vroegen hem of hij in een tent geboren was, of hij een kameel in zijn voortuin had en een olietoren in zijn achtertuin. Soms zal Ahmed me de volgende dagen toespreken alsof ik dezelfde vooroordelen als Texanen koester, net zoals zijn landgenoten me soms ‘honey’ noemen omdat ze dat bij Amerikaanse meisjes ook deden.

Die avond rijden we naar zijn ouderlijk huis. Ahmed vertelt over zijn familie die hij ‘typical middle class’ noemt. Zijn grootvader was een handelaar in kruiden en parfums uit India. Dertien vrouwen had hij. Ahmeds vader behoort tot de eerste generatie Saoediërs die dankzij de petrodollars kon studeren. Hij is ingenieur in een dorpje ten noorden van Riad en komt alleen in het weekend thuis.

‘En ik, ik studeer sociologie. Durkheim en zo,’ zegt Ahmed. Als hij afgestudeerd is, krijgt hij 52 000 rials – 47 000 gulden – van de regering en heeft hij recht op een baan.

Onderweg wijst Ahmed me allerlei dure auto’s aan. Hij kent de nieuwste modellen, weet hoeveel ze kosten. Door zijn geoefend oog veranderen de drukke straten van Riad in een landschap vol betekenis. De halfafgescheurde stickers die op veel autoruiten kleven en die ik eerst voor slordigheid van de bestuurders hield, blijken overblijfselen van verschepingsstickers waarmee men te kennen geeft dat zijn auto nieuw is. Ook nummerplaten hebben een verborgen betekenis: hoe lager het nummer, hoe hoger de stand van de inzittende. Sjeiks hebben nooit meer dan drie cijfers.

Ahmed rijdt in een Toyota Cressida en droomt van Rolls Royces en Mercedessen. ‘Wacht even, ik zal je iets laten zien.’ We rijden door een rijke buurt van Riad. De villa’s en paleizen zijn door hoge muren aan het zicht onttrokken, we zien alleen de kristallen luchters op de bovenetages branden. Maar de poort van de villa waarvoor we stoppen is geopend. ‘This guy is very rich,’ zegt Ahmed. Net als in de ontvangsthal van het vliegveld lijkt het licht er uit de muren te komen. Op het marmeren bordes staan vier Jaguars te blinken. ‘Een grondspeculant,’ fluistert Ahmed. Zo zal hij later ook zijn vrienden aan me voorstellen: ‘This is Omar, he studied in America, he’s very rich,’ of: ‘This is Sultan, the furniture in his house is flown in from Italy.’ Ook Ahmeds huis is ommuurd. Hij duwt een ijzeren poort open en zijn kleinste zusje, een meisje met vlechtjes en een bloemetjesjurk, komt ons tegemoet gelopen.

Ik had me voorgesteld dat huizen er vanbinnen net zo modern zouden uitzien als de ministeries en kantoren die ik bezocht, maar ineens sta ik in een kamer op het Libanese of Egyptische platteland. Twee vrouwen met traditionele lange kleren – Ahmeds moeder en grootmoeder, umm Saoed, een van de dertien echtgenotes van zijn grootvader – zitten op de grond naar een Arabische soapserie te kijken. Ahmeds moeder is vol en rond, umm Saoed tenger, met een donkere, gelooide huid die zo typisch is voor bedoeïenen. Zij is pas op latere leeftijd uit de woestijn naar Riad gekomen.