Het woeste Arabië

Marcel Kurpershoek

Het woeste Arabië

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Dit boek is een bewerking van Diep in Arabië (1992) en
De laatste bedoeïen (1995), uitgegeven bij uitgeverij
J.M. Meulenhoff bv

Copyright © 2005 Marcel Kurpershoek en uitgeverij
Augustus, Amsterdam
Omslagfoto Marcel Kurpershoek
Vormgeving omslag Steven van der Gaauw
Vormgeving binnenwerk Sander Pinkse Boekproductie
Foto auteur Harry Cock

ISBN 9789045703664
NUR 300

www.augustus.nl
www.boekenwereld.com

Dindaan

We hadden afgesproken omstreeks het namiddaggebed. Ter hoogte van de graansilo’s langs de weg naar Abha en Jemen sloeg ik rechtsaf in de richting van de zandduinen. Op enige afstand van de weg stonden de Mercedes-vrachtwagen met watertank, de tent en de honderd zwarte kamelen die toebehoren aan Otraan, de meest succesvolle fokker van de Dawaasir-stam. Daar, midden op het stoppelveld, waar de beesten aten van de sprietjes die na de graanoogst waren achtergebleven, vond ik de man voor wie ik vanuit Riad bijna duizend kilometer naar het zuiden was gereden: Dindaan, een van de laatste schakels in de met uitsterving bedreigde keten van ongeletterde troubadours die al vijftienhonderd jaar, of langer, het leven in de woestijn bezingen.

De naam Dindaan hoorde ik voor het eerst in Riad. Een verzamelaar van bandjes met bedoeïenenpoëzie liet me een cassette horen waarop twee koortjes beurtelings regels van een razf, oorlogsgedicht, zongen. De Dawaasir op het bandje deden een dure eed op hun kalasjnikovs om nooit ofte nimmer een centimeter van hun stamgebied af te staan. Het gedicht begon zo:

Allah, Hij die de botten breekt en als Hij wil weer heelt,
Onze gebeden zenden wij op tot Hem die Zijn Poort niet sluit.
Wij bidden dat Hij de gebroken takken van de boom geneest,
En dat de Erbarmer het zoete water neer laat dalen.
Wat mij ter ore kwam deed m’n bloed koken: luistert allen!
Van ontzetting rukten onze maagden zich de kleren van het lijf
Ik zei: Maak dat je wegkomt, ellendeling, pas op je tellen!
Praatjesmaker, vervloekt zijn je vader en grootvader!
Onze Djazla-berg verdedigen we met hand en tand,
Zijn diafaan kleed weven we van geslepen staal en gegoten lood.

Later hoorde ik de toedracht van Dindaan zelf. Veertien jaar geleden was een groep Dawaasir, onder wie Dindaan, bij een waterput overvallen door de Kahtan-stam. Na wat salvo’s over en weer met machinegeweren bleven twee doden bij de put liggen. Toen de kruitdamp was opgetrokken werd de strijd voortgezet per gedicht. De verzen die Dindaans mond lieten ratelen sloegen diepere wonden in de vijand dan zijn machinegeweer.

Toen greep de regering in. De put waarover de stammen twistten, werd dichtgegooid. Wie op heterdaad betrapt werd bij het voordragen van gedichten over het voorval verdween achter de tralies. Iedereen hield zich aan het verbod. Behalve Dindaan.

Dindaan had niets te verliezen, behalve zijn vierentwintig kamelen en een naam als raak schietend dichter. Ongetrouwd en kinderloos, ongeschoold en onbekend met de wereld buiten de woestijn, levend op de zak van zijn stamgenoten, had hij geen boodschap aan maatschappelijk succes. Zijn eer als bedoeïen, de macht van Allah, kamelen, de vrijheid van de woestijn, en vrouwen met welvingen als zijn mooiste kamelinnen — daar draaide het leven om. Dindaan was een vrijbuiter die niet verder dacht dan het volgende vers.

In het gevecht bij de put kreeg hij een kogel door de schouder. In zijn gedichten sloeg hij terug. Voor zijn moed en dichterlijke vermetelheid boette Dindaan met zeven maanden celstraf. Maar bij thuiskomst viel hem geen hulde ten deel. Je kunt ook te ver gaan in trouw aan je stam en als je niet slim genoeg bent om uit de gevangenis te blijven, ben je een loser.

De oude man naast wie ik op het stoppelveld plaatsnam om zijn gedichten voor het nageslacht vast te leggen, maakte niet bepaald een krijgshaftige indruk. Met zijn witte baard en hoornen bril deed hij meer denken aan een onschuldige, lichtelijk verstrooide opa. Zonder hapering en met hese stem droeg hij zijn levenswerk voor. Honderden verzen, altijd paraat en afroepbaar in zijn hoofd, want lezen en schrijven waren hem onbekend. Beschrijvingen van zijn geliefde kamelen, de woestijn die tot leven komt na regenval, de vrouwen die hij in het geheim bewonderde, de bergen die hij beklom om in eenzaamheid zijn inspiratie in dichtvorm te gieten.

Rondom ons begonnen de kamelen van Otraan, de fokker, klaaglijk om eten te loeien. Hun zwarte lijven wierpen bizarre schaduwen op het veld. Dindaans blik dwaalde nu en dan zoekend naar de golvende lijn van de zandheuvels, die warmrood opgloeiden in de late namiddagzon. Zijn gedachten waren kennelijk elders, maar de verzen bleven over zijn lippen rollen:

Ik ben een grijsaard, maar mijn hart wil weer jong zijn;
Ik wou dat de dagen van weleer terugkwamen,
En als mijn hart zijn nood klaagt en ik het berisp
Laat het zich niet tot rede brengen.
Ik pak het aan met mijn verstand, dat doortrapte ding,
En probeer het op het goede pad te brengen.
Kamelinnetje van mij, draaf en moge Allah je beschermen,
Moge Allah verhoeden dat je voetzolen gaan bloeden.
Draaf maar speels en snel, jawel,
Sierlijk als meisjes spelen die zich onbespied wanen
Zoals Rasma speelt tussen de blankarmigen,
Zoveel mooier dat ze haar kameraadjes onrecht doet.
Haar tint houdt het midden tussen wit en olijf,
En haar krullen tuimelen omlaag tot op het achterste;
Haar flanken lijken door de regen besproeide zandheuvels
En haar borsten welven ferm naar voren,
Haar bilpartij is als de bult van een jong kameeltje
Dat de melk drinkt van twee toegewijde zoogmoeders.

De zon zakte achter de kim, de kamelen kreunden en Otraan, zijn armen witbestoven van het gemalen kaf dat hij de beesten voerde, kwam aanlopen. ‘Geen god dan Allah,’ zei hij bestraffend, want de lichtzinnige verzen die Dindaan bijna gedachteloos bleef opdreunen op dit aan Allah gewijde uur waren hem niet ontgaan. Tijd om te bidden, bedoelde hij. De dichter greep naar zijn stok, hees zich moeizaam overeind en hinkte naar de tankwagen om zijn rituele wassingen te verrichten.

Dindaan heeft eigenlijk Abdallah. Dindaan is zijn dichtersnaam en betekent ‘klingelen’ of ‘neuriën’. Hij maakt geen verzen, ze komen naar hem toe. Als hij wil, kan hij ze aanraken: de klanken komen uit alle hoeken en gaten op hem af fladderen en overdekken zijn hart zoals zwermen sprinkhanen tegen de avond op een boom neerstrijken. Dichten is iets dat hem overkomt, buiten zijn macht. Hij kan zijn verzen niet veranderen, al zou hij willen.

Het is een beangstigende ervaring. Want wie fluistert hem de verzen in? Wie stuurt hem die dansende klanken? Waar is de bron? Is het goed of kwaad, God of Satan? Arabische dichters in de tijd van de profeet Mohammed hadden hun eigen djinn, een woestijngeest die de gedichten in hun geest te voorschijn toverde. Wanneer een dichter in gesprek raakte met zijn djinn werd hij ‘bezeten’ door die geest. Hij was madjnoen, in de macht van de djinn, een woord dat in het moderne Arabisch ‘gek’ betekent.

Aan het bestaan van woestijngeesten kan niet worden getwijfeld. Volgens de koran is de boodschap van de profeten bedoeld voor twee soorten wezens: mensen en djinns. Dindaan is ze weleens tegengekomen. Hij was op weg in de richting van de berg az-Zeedi toen een groep kameelruiters in levendige draf uit de andere richting kwam. Zeventien ruiters en in het passeren riep ieder van hen Dindaan een vers toe. Ze zagen eruit als gewone bedoeïenen, maar Dindaan wist wel beter. Hij had maar twee verzen onthouden. In het Arabisch rijmden alle zeventien verzen op elkaar, met een spookachtig geluid als de roep van een oehoe in de nacht:

Onze kamelen lijken op gekromde stokken
Zoals ze draven door glinsterende hitte,
Hun poten afgeslepen tot de botten,
Rammelen de kiezels op onze ritten.

Net als bij de mensen zijn er goede en slechte djinns. Djinns die zich door de profeten, aangevoerd door de profeet Mohammed, op het goede pad laten brengen, en djinns die dwalen in het duister. Daarom begint Dindaan zijn meest stoutmoedige gedichten met een vervloeking van Satan en verschuilt hij zich bij Allah. Dat is geen overbodige voorzorg, want als Dindaan en zijn djinn zich bedreigd voelen in hun heerschappij over het lokale dichtersvolk gaan alle remmen los. Zoals in dit geval, toen Dindaan werd bespot door een rivaal die zijn eigen dichtkunst roemde als een onneembare vesting. Razend over de poging tot poëtische staatsgreep stuurde Dindaan deze regels terug:

Mijn gevoel welde op — bij Allah vlucht ik van Satan —
Verzen maak ik naar eigen zin en smaak, anders niet.
Woorden op rijm bereikten mij en brachten me van m’n stuk:
De lente gaf me kracht, die woorden namen het, dubbel en dwars.
Wee hij die dag na dag door ongeluk wordt geteisterd,
Door een zaak die hem bedrukt en iedere lust ontneemt.
O mijn hart, pleisterplaats van sprinkhanen, in de avond
Strijken zij zwerm na zwerm op zijn takken neer.
O God, Hij die slechts hoeft te willen of Zijn wil geschiede,
Help mij, alsjeblieft, aan mijn voornemen gevolg te geven.
Ah, waar een tong te vinden die mijn tong bij kan staan,
Een tong die te hulp snelt als deze het af laat weten?
Gods bijstand prees ik toen hij kwam in perfecte staat:
Emotie die ik een jaar verborg barstte in snikken los.
De verzen die de Barmhartige mij dicteerde begreep ik helemaal,
Op rietfluiten riepen zij elkaar en voorwaarts stormden zij.
Al wat zich denken laat, en niet is, trok aan mij voorbij:
Het borrelde op in mijn borst als in een koffiepot uit al-Hasa.
Ik verzwolg hemel en aarde, zonder mijn kaken open te sperren
Met Allahs Troon erbij een hapje voor mijn holle kies.
De zeeën slorpte ik leeg, en nog was m’n dorst niet gelest;
Al het vocht van de wereld spoel ik in één teug weg.
De bergen, tot medicijn vermalen, zijn m’n ooghoek niet genoeg,
Geen bos geeft stokjes voldoende om mijn ogen met kohl te smeren.
Ik vrat de maan op en de zon, en nog was mijn honger niet gestild,
Nu schiet er niets meer over om te eten, och arme ik!
Ik slokte de jaren op en verbrijzelde Satans vaandel
Ik dronk de winden en de djinns wierpen zich voor mij terneer.
De dag trok ik aan als een ruw kleed over mijn rug;
In het zwart van de nacht hulde ik mij als in een wintermantel.
De sterren plukte ik als projectielen, mijn haat gaf ik de vrije loop,
Want ik wil dat zij voortaan hun kop dichthouden, dat tuig!
Bescherming zoek ik bij Allah, die verheven Heer,
En de overige schepselen, naar de hel kunnen ze lopen!

In de bloemlezing van Dindaans verre neef, ook Abdallah geheten, vallen deze regels niet terug te vinden. Abdallah was mij als gids toegewezen door de regering. Hij was dichter en verzamelaar van gedichten. Hij noteerde het werk van ongeletterde stamgenoten als Dindaan, ‘verbeterde’ regels waarin te veel waarheid of werkelijkheid voorkwam om godsdienstig en politiek door de beugel te kunnen, voegde verzen van eigen maaksel aan die van Dindaan toe, en natuurlijk zijn eigen politiek correcte gerijmel. Aan originaliteit hechtte hij geen belang; het ging hem om de waarheid, en daarvan bestaat in Saoedi-Arabië maar één versie. Abdallah deed erg zijn best om met die bundels in de smaak te vallen in hoofdstedelijke kringen die met hem wedijverden om goedkeurende hoofdknikjes van machtige geestelijken en prinsen. Kortom, poëzie betekende voor Abdallah vertoon van vaderlandslievendheid en carrière. Dichters als Dindaan mochten blij zijn dat er iemand was om hun misstappen op te vangen en hun ziel te behoeden voor grotere schade, hier en in het hiernamaals.

Dindaan ging niet naar school en leerde nooit wat in het Saoedi-Arabië van onverdraagzame, bekrompen Wahhabitheologen voor fatsoenlijk doorgaat. Hij is godvrezend, maar niet gehersenspoeld. Zijn cultuur komt niet uit de boeken, maar uit de kring van mannen die in de woestijn avond na avond de geschiedenis van hun voorvaderen doornemen. Zijn geestelijke stamboom gaat niet terug op de onverbiddelijke theoloog Ibn Abd al-Wahhab, maar op Imrul Kais, de pre-islamitische Arabische dichter van passie en romantiek.

Voor zijn hovaardij en godslasterlijke vergelijkingen betaalde Dindaan met een kreupel been, zo althans wil de volksmond. Hij kreeg artritis in zijn knieën en sindsdien moet hij het doen met zijn stok en een Toyota-pick-up, die na talloze aanvaringen met obstakels in de woestijn is veranderd in één grote deuk.

Misschien is het aan Abdallah te danken dat Dindaan al in deze wereld is gestraft en dat hij er naderhand genadiger afkomt dan Imrul Kais, die volgens de islamitische geestelijkheid de schare dichters in de Hel aanvoert.

Rapenburg

In Leiden staat op het Rapenburg een statig grachtenpand. Boven de monumentale en met fraaie krullen versierde houten voordeur is met vergulde letters in de pui gegrift ‘Snouck Hurgronje’. Op de bovenverdiepingen werd vroeger universitair onderwijs in het Arabisch gegeven door een leerling van de beroemde oriëntalist, die in de vorige eeuw onder de zuilen van de heilige moskee in Mekka gedurende een aantal jaren door schriftgeleerden werd ingewijd in de casuïstiek en theologie van de islam. Die schriftgeleerden stonden zelf via een lange keten van kanttekeningen bij commentaren op nog oudere commentaren op de wetboeken in verbinding met de grondleggers van de islamitische wetenschappen.

Wat die grondleggers op schrift stelden ontvingen zij op hun beurt uit de mond van zegslieden die hun als laatsten van een team orale estafettelopers de fakkel van de wetenschap kwamen aanreiken. Voor de moslim heeft ‘ilm, wetenschap, niets te maken met grensverleggend onderzoek naar en theorievorming omtrent de wetmatigheden van de natuur. Voor hem heeft ‘ilm eerder de betekenis waarin bedoeïenen het woord tegenwoordig nog gebruiken, namelijk die van nieuwtje, brokje informatie.

Met het bekende islamitische gezegde ‘zoek de ‘ilm, zelfs al moet je daarvoor naar China reizen’, werd niet bedoeld dat de moslims van de Chinezen moesten gaan afkijken hoe daar vuurwerk werd gemaakt. Het was een pregnante manier om te zeggen dat zij het krediet op hun hemelse bankrekening konden verhogen door in de verste uithoeken van het islamitische rijk te speuren naar overleveraars die in het bezit waren van een gezegde van de Profeet of andere wetenswaardigheden die verband hielden met de gewijde geschiedenis. ‘Ilm was alles wat bijdroeg tot de kennis nodig voor de interpretatie van de koran, de goddelijke openbaring die de engel Gabriël aan Mohammed had gedicteerd. ‘Ilm was ook het verzamelen van gegevens over de soenna, de manier waarop de Profeet en de eerste gelovigen hun leven naar Gods aanwijzingen inrichtten. Al was Mohammed niet meer dan een sterfelijk mens — zij het onfeilbaar in zijn hoedanigheid als Profeet — zijn doen en laten dienden de latere gelovigen toch als richtsnoer.

Millennialang had de mensheid zich moeten behelpen met de onvolkomen waarheden van de bijbelse profeten, die ook door de islam worden erkend. Door Mohammed werd de boodschap echter in alle duidelijkheid uitgespeld en zijn tijdgenoten in Mekka en Medina waren de uitverkorenen die kortstondig in de volle klaarheid van het goddelijk licht mochten wandelen. Met de dood van de Profeet werd de openbaring afgesloten en gleden de schaduwen van de onwetendheid weer over de wereld. Daarom legden de volgelingen van Mohammed alles wat in die periode van genade was geopenbaard, en wat de hoofdrolspelers in het gewijde drama hadden gezegd en gedaan, zo veel mogelijk vast. Dat werd de ‘ilm, beetjes licht die werden vastgelegd, eerst in de fotocellen van het geheugen en later op perkament. Veel ging verloren, en tegelijk met de heilige kennis werd heel wat apocrief materiaal ondergeschoven. De opslag van het licht bleef mensenwerk, per slot. Maar een andere leidraad had de latere mensheid niet, en God heeft het hart de gave geschonken om vals van waar te onderscheiden.

Wij, studenten in het pand aan het Rapenburg, kwamen via Snouck dus in aanraking met de Arabische hoeders van de ‘ilm. Reeds in het tweede jaar van onze studie werden wij uitgenodigd de hoogste toppen van de Arabische literatuur te bestijgen: de mu‘allaqaat, de gedichten die volgens de legende tijdens het dichtersfestival op de jaarmarkt van Ukaaz werden bekroond en bij wijze van onderscheiding werden opgehangen aan de deur van de Kaäba, het pre-islamitische heiligdom in Mekka. Want evenals in het geloof geldt in de Arabische literatuur de wet van de omgekeerde vooruitgang: hoe ouder, hoe beter.

Voetje voor voetje zochten wij ons een weg door de archaische verzen — wij, die ternauwernood een Arabische krant konden lezen. Ieder vers werd gevolgd door een halve bladzijde lexicaal, grammaticaal en ander commentaar, zodat we blij mochten zijn als we per college twee verzen doorworstelden. Een heel gedicht nam een collegejaar in beslag. De keuze van dat jaar was gevallen op de ode van Imrul Kais, veruit het bekendste gedicht van de Arabische literatuur.

Het verhaal wil dat Imrul Kais door zijn vader, die een koning zou zijn geweest, van huis werd gejaagd omdat hij in de ban van de Muze was gekomen. Dat zou zich hebben afgespeeld omstreeks het begin van de zesde eeuw. Zo begon Imrul Kais een zwervend leven in de Arabische woestijn en hing daar, te oordelen naar zijn gedichten, op ongeëvenaarde wijze de beest uit. Alles wat God later verbood — wijn, gokken, ontucht met getrouwde en ongetrouwde vrouwen — bedreef hij met hartstocht en bravoure.

In de ogen van de latere schriftgeleerden was Imrul Kais het heidendom ten voeten uit. Zijn roem leed niet onder dat oordeel. Iedere Arabier met enige opleiding kent de eerste regels van Imrul Kais’ mu‘allaqa, die door de eeuwen heen het model zijn gebleven voor de opening van een gedicht:

Houd stil, m’n twee kameraden, en laten we wenen om de herinnering aan een geliefde en een kamp
Aan de voet van een rij zandheuvels tussen Dachoel en Haumal.

Deze eerste regel, tegelijk mijn eerste kennismaking met de premier van alle Arabische dichtregels, riep in mij een bevreemding op die ik in mijn studententijd niet meer te boven ben gekomen. Dachoel en Haumal, wat waren dat voor plaatsen? Zo lang als het commentaar uitweidde over de grammatica van de regel, zo kort was het over de geografie. Het waren plaatsen in Arabië, dat was alles wat de Perzische commentator hierover had mee te delen. Niet dat iemand aan het Rapenburg zich daarover verbaasde. Dachoel en Haumal, nou ja, plaatsen. Wat voor plaatsen? Ach wat, gewoon twee plekken in de woestijn en in de woestijn lijkt alles op elkaar. Wat doet het er trouwens toe: het is poëzie en die twee namen pasten bij het metrum en het rijm. Zelfs al hadden ze nooit bestaan, dan nog veranderde dat niets. Er stond dus niets anders dan ‘plaatsen’, zij het op metrum en rijm. Eigenlijk stond er niemendal. Lucht, verbale stopverf, regelvulling op de maat van de versvoeten. En toch was dit de beroemdste regel van het beroemdste Arabische gedicht.

Van oudsher ondernemen literatuurminnaars pelgrimages naar plekjes op de aardbol die hun idolen kozen voor de enscenering van dramatische gebeurtenissen. De brug waarvan Faulkner Quentin Compson de rivier de Charles in liet springen; Nescio’s brug over de Waal bij Nijmegen; de kathedraal in Rouen waar Emma Bovary een rendez-vous had met haar aanbidder Léon; het patriciërshuis in Lübeck waar de neergang van de Buddenbrooks zich voltrok; de woning in Illiers waar Proust de smaak van madeleines leerde kennen. Op zichzelf onderscheiden deze bruggen, kerken en huizen zich niet wezenlijk van vergelijkbare bouwwerken elders. Werkelijk unieke lokaliteiten, zoals de piramides van Gizeh, de Eiffeltoren of het Empire State Building, figureren alleen in B-films. De literaire pelgrim gaat op pad in de verwachting een magisch moment te beleven waarop hij door zijn concentratie het gat tussen werkelijkheid en fantasie zal overbruggen. Natuurlijk mislukt het experiment, maar dat is ook de bedoeling. De hele bedevaart is niet meer dan een excuus voor een langgerekte dromerij over een liefdevol gekoesterde leeservaring. En in zekere zin deed Imrul Kais niet anders op de kampsporen waar hij van zijn kameel afsteeg. Ook hij gaf zich daar over aan de schemertoestand tussen het gewone leven van alledag en het mysterie. Zoals de eerste woorden van Arabische sprookjes zeggen: het was en het was niet. Dit is de plek waar het gebeurde, dit is het zand dat door haar voeten is beroerd, maar zelfs de sporen zijn uitgewist. Het is alsof het niet geweest is, terwijl het toen leek alsof het altijd zou duren.

Maar al valt er niets bijzonders te zien aan het zand, het huis of de kerk, dat wil niet zeggen dat het bedevaartsoord willekeurig welke andere plek had kunnen zijn. Het gaat de literaire pelgrim om deze plaats, en niet een van de talloze andere vergelijkbare oorden, net zomin als de minnaar erover zou peinzen ook maar één vezeltje van zijn geliefde in te ruilen voor Miss Universe. Hij is niet op jacht naar volmaaktheid, maar zoekt de dierbare herinnering aan die onnavolgbare samenstelling van op zich heel gewone trekjes.

Twintig jaar later vond ik het antwoord op mijn vragen in een lijvig boekwerk over Saoedische geografie en plaatsnamen in de klassieke poëzie, getiteld: Juiste memoriën over Saoedische historiën, geschreven door de vader van de wakiel, de bestuurder, van de provincie Riad. Evenals twee andere plaatsen die in de ode worden genoemd, Maasil en Muwaisil, liggen Dachoel en Haumal diep in de woestijn tussen de lavavelden van de Hedjaaz in het westen en in het oosten het Tuwaiq-gebergte, een plateau dat vanuit het westen gezien opdoemt als een langgerekte tafelberg. Nog verder naar het oosten, aan de andere kant van de Tuwaiq, begint het Lege Kwartier.

Geamuseerd over mijn blijdschap met de vondst in het boek van zijn reislustige vader zaliger, stelde de wakiel mij een escorte van de woestijnpolitie ter beschikking. In het emiraat van Ranya, in het overgangsgebied tussen de zuidelijke Nedjd en de Hedjaaz, werd ik opgewacht door vier mannen, omhangen met pistolen en bandeliers vol patronen. Op hun hoofd droegen ze rood-witgeblokte doeken die werden vast-gehouden door zwarte, dubbelgevouwen ringbanden. Hun jurken waren niet spierwit, maar beige: de werkmanskiel van de ware woestijnbewoner.

Met drie wagens ploegden we door de zandduinen van ‘Irq Subai, ik in mijn landrover vol boeken en ordners, zij in hun Toyota Landcruisers vol M16-geweren en radioapparatuur. De gidsen hadden geen kompas of andere hulpmiddelen; zij reden alleen op het oog. Maar de rotspunten en bergketens waarop zij gewend waren zich te oriënteren bleven verborgen in de nevelige lucht. We dwaalden af van de koers en tegen de tijd dat we Dachoel naderden was de ‘asr al aangebroken. Dit in Europa onbekende tijdbegrip begint omstreeks drie of vier uur ’s middags en duurt tot zonsondergang. In Arabië heeft de ‘asr een eigen, herkenbaar licht. Zelfs in de zomer vuurt de zon dan minder meedogenloos zijn stralen af en komen de mensen uit de beschutting te voorschijn om thee te drinken en op een tapijtje in de lengende schaduwen een luchtje te scheppen. Het melkachtig witte gat in de hemel vult zich met een teer lichtblauw, in de tot rust gekomen kurkdroge lucht komen de contouren van het landschap tot leven en de lage zon verleent zand en steen een aangename, warme gloed.

Met meer dan honderd kilometer per uur trokken we onze voren door een onmetelijke zandvlakte, begrensd door lage, granieten bergruggen en bezaaid met wilde rotspartijen. De mannen wezen naar een van die opdoemende rotsblokken: Dachoel.

De eigenaar van het gebied, Mig‘id ibn Nwayyir van de Sjiyaabien, een afdeling van Barga, de zuidelijke helft van Oteiba, bivakkeerde in een tent van wit zeildoek aan de andere kant van de stolpvormige berg. Mig‘id, een verweerde woestijnvos met een grauwe baard en snor, klemde mijn hand in een ijzeren schroef en kneep tot ik zowat door de knieën ging. ‘Wie is deze dookera?’ brulde hij. ‘Wat is een dookera?’ vroeg ik aan de leider van ons escorte, Kaasem. Die gniffelde en zei: ‘Dookera betekent een jongeman die nog niet droog achter de oren is. Ibn Nwayyir is negentig jaar oud en hij wil je laten zien hoe sterk hij is gebleven dankzij de kamelenmelk. En hoe oud werd je vader, Mig‘id?’ ‘Honderdvijftig,’ klonk het wat peinzend en tegelijk werd ik uit de schroef bevrijd.

Even later stonden we bij de rand van een put. Mig‘id riep zijn zwarte slaaf. Officieel is de slavernij in 1960 afgeschaft, maar in de woestijn is nog niet veel veranderd; de slaven zijn er nog steeds mawaali, horigen die afhankelijk zijn van de goedertierenheid van hun meesters. De slaaf liet over het gevorkte boomstammetje boven de put een emmer zakken en haalde hem weer omhoog door met het touw in een draf van de put weg te lopen. ‘Proef het water,’ gebood Mig‘id. De beschrijving die de vader van de wakiel had gegeven in de Juiste memoriën klopte als een bus: Dachoel is een berg met aan de voet daarvan een put met zoet water. Meer nog, het koele, kristalheldere water was het beste dat ik ooit in Arabië heb gedronken. ‘De dookera komt hier vanwege Imrul Kais,’ zei Kaasem. ‘En hij wil ook de zandheuvels zien en Haumal.’ ‘Ah, Bal Kais,’ verbeterde Mig‘id. Kennelijk had hij vaker bezoek gehad van geletterde Saoediërs die hem hadden verteld over de klassieke dichter.

Haumal lag zestien kilometer pal naar het westen. Een door de elementen gladgeslepen basaltpiek, ruim honderd meter hoog, die over de zandvlakte uitkeek naar andere restanten van het afbrokkelende gebit van rotsformaties. Van de top vloog een valk op; daarna was er geen beweging meer. Rondom, zover het oog reikte, lag de woestijn, roerloos en doodstil. De zon zakte, het zand werd almaar roder, de schaduwen almaar langer en zachter, en de woestijnwind kwam geruisloos uit de vlakte aansluipen om met kleine, verstolen rukjes onze aandacht te vragen voor zijn weemoedig verhaal.

Halverwege Dachoel en Haumal liet Mig‘id ons stoppen aan de voet van een rij lage, in en langs elkaar schuivende heuveltjes, een eindeloos voortslingerende, geërodeerde richel waarvan de flanken grotendeels onder het zand waren gestoven. ‘Een richel,’ zei Kaasem. ‘Siqt àl-liwa, siqt àl-liwa,’ bulderde Mig‘id. ‘De heuvel van Bal Kais. Liwa is alles wat kronkelt en siqt zijn de brokken steen die omlaag zijn gerold en nog boven het zand uitsteken.’ Met zijn voet schraapte hij het zand van een paar platte, roze granietblokken. ‘Zo noemden we deze put, siqt àl-liwa,’ vervolgde hij nadenkend. ‘We wilden hem opgraven, maar toen kwamen de Mgita van Oteiba, de stam van Ibn Hmeed, en zeiden: “Die put is van ons.” Want we leven hier op de grens. Daar in het noordwesten zijn de Mgita, daar in het zuidwesten de Subai, in het zuiden de Machaariem van de Dawaasir en in het oosten de Kahtan. En daarna kwam de regering en gooide de put dicht om een eind te maken aan de haat en nijd tussen de stammen. Hetzelfde gebeurde met de putten van ad-Diereen, waarover we tien jaar geleden vochten met de Machaariem. Die stenen van de putrand liggen er al heel lang,’ zei Mig‘id. ‘Niemand weet hoe oud ze zijn. De ene keer worden ze ondergestoven door de wind en dan blaast een wind uit een andere richting ze weer schoon.’ Ik moest denken aan de tweede regel van de ode van Imrul Kais:

En ook bij Toedih en al-Miqra zijn de sporen nog niet uitgewist:
Het tapijt van zand door de ene wind geweven, nam de ander weer mee.

Hoe ver weg leken de donkere gangen van Snoucks huis aan het Rapenburg; en hoe onbeduidend de vijftienhonderd jaar die me scheidden van de oudste Arabische woestijndichter! Waar ik stond, daar had hij zijn kameel stilgehouden om te treuren boven de sporen. En daar, in het zand onder de verbrokkelde richel, had hij geminnekoosd met een kokette, vurige bedoeïenenvrouw. In de tussenliggende eeuwen was er wat zand heen en weer gestoven, wat rotsblokken waren omlaaggerold en een paar bedoeïenen hadden er ruzie gemaakt. De zon en de sterren waren opgekomen en ondergegaan, en al die tijd had de woestijn zijn lege dromen gedroomd en zijn onrustige adem over de vlakte geblazen. Meer niet.

Hier had Imrul Kais zich overgegeven aan zijn verdriet over het voorbijgaan van de tijd en was hij bezocht door de schim van zijn geliefde. En evenals de grote dichter van de Dawaasir, Dindaan, had hij uit die herinnering zelf de kracht geput om zijn verdriet te overwinnen. Maar, anders dan zijn islamitische nazaten, werd Imrul Kais niet geremd door religieuze scrupules of door het verpletterende gewicht van de ‘ilm. Zijn gedicht is één woeste krijgsdans rond zijn eigen mannelijkheid. Nadat zijn kameraden hem hadden aangespoord met de woorden: ‘Kom, ga aan je verdriet niet te gronde, verman je!’, gaf Imrul Kais een staalkaart van zijn braspartijen en erotische avonturen die er niet om liegt. In de liefde deinsde hij voor niets terug. Unaiza, een bedoeïenenprinses, verraste hij toen hij zich toegang verschafte tot de met gordijnen afgesloten draagstoel waarin zij op haar kameel reisde. De geschrokken dame in de wild zwaaiende overhuiving riep nog: ‘Je maakt m’n kameel kreupel, Imrul Kais, scheer je weg!’, maar tevergeefs. De onverschrokken don juan antwoordde:

‘Ik zei: Rijd door en laat de teugels vieren!
Jaag me niet weg zonder dat ik je sappige vrucht heb genoten.
Menige zwangere of zogende vrouw als jij bezocht ik ’s nachts
Als verstrooiing van haar met amuletten omhangen kleine.
En als het kind achter haar het op een huilen zette,
Draaide zij haar bovenlichaam om, de andere helft onder mij verankerd.’

Bij het vallen van het duister keerden we terug naar de tent. Buiten roosterden Mig‘ids zonen een schaap en bij de ingang van de tent brouwde de zwarte slaaf op een vuur koffie in de langgebekte potten. Dikke rookwolken deden mijn ogen tranen en doortrokken mijn haren en kleren met de geur die het aromatische hout verspreidde.

‘Waar zijn de Arabieren van jouw stam?’ vroeg Mig‘id aan de dikste van onze begeleiders.

‘De Kbara in de Aflaadj,’ was het antwoord.

‘Aha,’ zei Mig‘id, ‘ik en mijn vader hebben jullie kamelen indertijd nog geroofd.’

‘En de Dawaasir,’ vroeg ik, ‘beroofden jullie die ook?’

‘O, we deden niet anders,’ pochte Mig‘id. ‘Een keer ondernam Oteiba een raid tegen de Dawaasir, maar die zetten de achtervolging in. Zij overmeesterden een zwarte Oteibi en voerden hem als gijzelaar mee naar de Wadi. “Ben jij een ‘abd, een slaaf?” vroegen ze hem. “Nee,” zei hij, “ik hoor bij de stam van Ibn Fheed, de Sjiyaabien.” “En waarom staan je benen dan krom en naar binnen, als die van een paard, en waarom zijn je ogen zo geel?” Ze sloegen een stok op zijn rug kapot, maar hij weigerde te bekennen dat hij een slaaf was. Ze hadden hem willen verkopen om het verlies van hun kamelen goed te maken. Maar omdat hij volhield dat hij geen slaaf was lieten ze hem vrij.’

Ik wierp een blik opzij, naar Mig‘ids eigen ‘abd, maar die deed alsof hij niets gehoord had en staarde triest voor zich uit in het vuur. De Saoedische geschiedenis, zoals beleefd door de slaven, de vrouwen, de sloebi’s, de ‘onaanraakbare’ handwerkslieden die vroeger de bedoeïenenstammen op hun trektochten vergezelden, zal wel nooit geschreven worden.

Ook in Mig‘ids tent bleven de vrouwen onzichtbaar. Voor ons, westerlingen, is hun verbanning uit het openbare domein een teken van onderdrukking en zwakte. De Saoedische mannen zien dat anders: zij hebben een heilig ontzag voor de onzichtbare netwerken waarin de vrouwen de zaken bedisselen. Zij vrezen het genadeloze oordeel waaraan de vrouwen de verrichtingen van de mannen onderwerpen. In de madjlis (sociale bijeenkomst waar men op tapijtjes gezeten Arabische koffie en thee nuttigt, onderwijl de wereld, nieuwtjes, heden en verleden van de stammenwereld besprekend) mogen zij de bink uithangen, de vrouwen kennen hun kwetsbare plekken, twijfels en tekortkomingen en weten van die kennis gebruik te maken.

Alleen in Mig‘ids verhalen werden de vrouwen zichtbaar, en de verachting van de vrouwen voor de zwakte van hun mannen. Mig‘id legde zijn stok over zijn schoot en vertelde hoe honderd jaar geleden de Sjiyaabien naar de put van Dachoel waren gekomen en vandaar verder trokken in de richting van de put Sigmaan.

‘Halverwege stuurde Hadhaal verkenners vooruit die terugkwamen met het verhaal dat Ibn Djarmaan, de sjeik van de Kahtan, de put stevig in handen had. Kort tevoren nog had Ibn Djarmaan een karavaan van de Subai-stam in de pan gehakt, getuige de stukken tentdoek en de tentpalen waarmee de grond bezaaid lag.

Zoals de gebruiken willen, riep Hadhaal in dit noodlottige uur het hele mannelijke deel van de stam bijeen voor overleg. Een groot vuur werd ontstoken en iedereen dromde eromheen: kinderen, mannen en grijsaards. Hadhaal zette de situatie uiteen en vroeg: “Wat denken jullie ervan?” Raadgever Wdeed vroeg toestemming om rechtsomkeert te maken en de anderen zeiden: “Bij God, emir, onze mening is de jouwe, Hadhaal.” De emir had al een bevel laten uitgaan dat de vrouwen ervoor moesten zorgen dat de tentpalen stevig vastgesjord waren op de kamelen tegen de tijd dat de mannen klaar zouden zijn met hun gebed.

Toen kwam zijn vrouw Hissa de tent binnen. Sinds Hadhaal “boven haar” een tweede vrouw had genomen, waren de echtelieden niet meer on speaking terms. Al een halfjaar hadden ze geen woord gewisseld: zij reed in haar draagstoel op de kameel en hij op zijn paard ernaast. Zo trokken ze zwijgend door de woestijn. Maar nu kwam ze de tent binnenstormen en riep: “Lamzak! Zoon van een sjauwi, schaapherder! Bedoeïenen vechten het uit en als er doden vallen, zo zij het. Maar onze kinderen, de kinderen van de Sjiyaabien, laat die niet door de waterloze woestijn trekken. Daar zullen ze omkomen van de dorst!”’

Mig‘id pakte de zware koperen koffiestamper en smeet die met een dreun tegen de tentpaal.

‘Zo wierp Hadhaal de stamper naar het hoofd van zijn vrouw en zei: “Ik was dezelfde mening toegedaan, vrouw, maar die angsthazen brachten me aan het twijfelen. Luister!

Na het gebed verzamelt iedereen zich hier met z’n rijkameel, z’n paard en geweer. En wanneer we gaan bidden wil ik geen draadje meer zien op de plek waar ons kamp stond.” Zo trokken ze ten strijde tegen de Kahtan: de lastkamelen bepakt met de tenten en de huisraad, de kuddes schapen en geiten, de kamelen die verspreid over de vlakte al grazend de karavaan volgden, de gewapende mannen met hun paarden en snelle rijkamelen. En de vrouwen wierpen hun sluier af, maakten hun vlechten los en richtten zich in hun volle lengte op de draagstoel op om de krijgers met schrille kreten aan te vuren.’

Dit was geen raid, maar een hele stam die zich met de moed der wanhoop op de vijand wierp. De Kahtan werden onder de voet gelopen en hun put en kamp vielen in handen van Hadhaal. Ibn Djarmaan had zelfs geen kans gezien zijn vrouw Zimla tijdig te evacueren.

‘Zimla viel voor Hadhaal in het stof, omklemde zijn voet en smeekte: “Genade, zoon van Damn; genade, emir!” Hadhaal zei: “Waar is dat wijf van je, vrouw?” “Mijn wijf is ’m gesmeerd.” “Waarom is hij ’m gesmeerd?” “Nou, hij en z’n mannen doen het voor jou in hun broek, Hadhaal.”’

Hadhaal liet zich vermurwen en gaf de vrouwen pakkamelen om met hun bezittingen af te reizen. Maar de diepste vernedering moest nog komen. Ibn Djarmaan had zijn koffiepotten opgesteld tussen twee acaciabomen. In de schaduw van die bomen plachten hij en zijn mannen uit te rusten van hun schijngevechten te paard en tegelijkertijd een oogje te houden op hun kamelen. Dat was de madjlis, de plaats waar de koffiepotten rond het vuur staan en die voor een bedoeïen verbonden is met het gevoel van welbehagen en beschutting dat voor ons wordt opgeroepen door spreuken als “eigen haard is goud waard”. Een van Hadhaals mannen vroeg en kreeg toestemming om die plaats in bezit te nemen. De volgende dag trok de nieuwe eigenaar erheen, maakte een omheining om de bomen en liet er ’s nachts zijn schapen en geiten rusten. Een paar dagen later was de laatste herinnering aan Ibn Djarmaans madjlis toegedekt met uitwerpselen.

Kaasem had zo zijn eigen redenen om een bezoek aan Mig‘id af te steken. Zoals alle hoge bestuursambtenaren van Wadi ad-Dawaasir behoorde hij tot de Oteiba-stam. Maar anders dan zijn collega’s woonde hij niet in een huis in de stad. Kaasem was de regeringsemir van de Hadb ad-Dawaasir, de uitgestrekte woestijnen en ontoegankelijke bergmassieven ten noorden van de zandheuvels, die de Wadi afschermen. Zijn standplaats is de politiepost Aboe Tsa‘ab, honderdvijftig kilometer ten zuiden van Dachoel en tweehonderd ten noorden van de Wadi. Op een kruising van drie nauwe valleien tussen de bergen staan er de airconditioned mobiele keet, waarin Kaasem zijn kantoor heeft ingericht, een grote geitenharen tent voor gebruik in de winter en een open tent tussen twee verschillende soorten acaciabomen. Evenals Ibn Djarmaan heeft Kaasem daar zijn madjlis en houdt hij er het vuur brandende dat in zijn vier jaar als emir nog niet één keer is gedoofd. De enorme berg grijze as naast het vuur, en de kudde schapen, die nooit lang hoeven te wachten tot het mes hun strot opensnijdt, zijn de bewijzen van de gastvrijheid waarin hij alle passanten zonder onderscheid laat delen.

Zijn opdrachten en informatie ontvangt Kaasem per radio. Op een dag kwam er het bericht binnen dat in Jemen een auto beladen met alcohol was gesignaleerd met vermoedelijke bestemming Saoedi-Arabië of de Golf. In beide gevallen was het mogelijk dat de smokkelaars hun weg zouden zoeken door Kaasems afgelegen koninkrijkje. De politiemannen werden eropuit gestuurd om het transport te onderscheppen. Verder moet Kaasem de stammenvrede bewaren, bergplaatsen van verdovende middelen opsporen, illegale gastarbeiders aanhouden en verhinderen dat er zonder toestemming van de regering waterputten worden geslagen.

Het is een afwisselend en boeiend beroep, maar het gemis aan vrouwelijk gezelschap drukt zwaar op de politiemannen. Iedere ochtend om vijf uur, bij het verbleken van de sterren, jaagt Kaasem zijn medewerkers met luid getier uit bed en laat hij ze in een halfversufte, stramme rij door hun knieën buigen en rekoefeningen doen richting Mekka. Dan is er het huishoudelijk corvee en ook de rest van de dag probeert Kaasem zijn mannen zo veel mogelijk bezig te houden. Maar de discipline doet het ontbreken van een bedgenote niet vergeten. Meer dan een maand per jaar om bij hun gezin door te brengen krijgen de agenten niet. Alleen de emir had het voorrecht iedere twee maanden een weekend thuis vast te knopen aan zijn werkbezoek in Riad.

Kaasems vrouw en zijn zeven kinderen zijn ingetrokken bij zijn vader. Zij wonen in de buurt van Nifi, ver in het noorden, in het stamgebied van de Roega. In die toestand wilde Kaasem verandering brengen. Overal waar we kwamen verkondigde hij dat het tijd werd om lokaal een tweede liefdesnestje te bouwen en dat hij openstond voor concrete voorstellen in die richting. Zo ook aan Mig‘id, wiens vader in zijn honderdvijftigjarige bestaan twaalf vrouwen huwde.

‘De laatste is nog in leven, een sterk mens. Als iemand haar als vrouw zou nemen, zou ze hem nog kinderen baren,’ zei Mig‘id. Mig‘ids broers en zusters hadden zich inmiddels vermenigvuldigd tot een nageslacht van meer dan tweehonderd. Mig‘id had dus toegang tot een ruim assortiment jonge, huwbare vrouwen en dat was de reden dat Kaasem hem een sleutelrol had toebedacht in zijn plannen. Want Kaasem wilde wel een vrouw van goed ras, een volbloed merrie, liefst van Oteiba. ‘Vergeet de Dawaasir,’ voegde hij er tegenover Mig‘id voor de zekerheid aan toe.

De volgende dag zaten we rond de koffiepotten in de politiepost, terwijl een gendarme een patrijsje roosterde op het eeuwig brandende vuur. ‘Mierensporen,’ zei Kaasem over de krabbels die ik in mijn blocnote maakte. ‘Weet je waarom mannen grijs haar krijgen? Door veel neuken. Kijk die Doosiri (een lid van de Dawaasir-stam) daar: zestig jaar en geen haartje grijs dank zij de kamelenmelk en de seksuele onthouding hier.’ De pokdalige Doosiri grinnikte schaapachtig, onzeker of hij zich trots of beklagenswaardig moest voelen.

‘En hoe neuken jullie je vrouwen?’ wilde Kaasem weten. De bovenlichamen van de agenten begonnen voorover te hellen, men spitste de oren en schoof een paar centimeters dichter naar het vuur.

‘Net zoals Imrul Kais,’ probeerde ik, ‘wij houden de vrouw vast en zij houdt haar peuters op een afstand.’

Kaasem knikte: ‘Niet anders dan bij ons, dus. Wij laten de vrouw op haar rug liggen met haar benen omhoog.’

‘De dichter asj-Sjwee‘ir zei: “Met haar voeten achter haar oorlelletjes,”’ vulde ik aan.

‘Het is een goed islamitisch gebruik,’ vervolgde Kaasem, ‘om voor het inbrengen van het mannelijk geslachtsdeel God aan te roepen met “in naam van Allah de Barmhartige Erbarmer”. Sommige mannen doen bovendien nog een aantal gebedsoefeningen alvorens tot hun vrouw in te gaan.’

‘Waarom doen de bedoeïenen van de Moerra-stam in het Lege Kwartier het anders?’ vroeg ik. ‘Een westerse onderzoeker kreeg van de Moerra te horen dat zij hun vrouw op haar zij lieten liggen en haar in die stand van achteren namen.’

De agenten sloegen zich op de dijen van het lachen. Ze legden me uit dat de Moerra in het hele schiereiland bekendstaan als grappenmakers die ervan houden anderen in de maling te nemen. Die onderzoeker hadden ze er dus grandioos in laten tuinen.

‘Zeg eens,’ vroeg ik aan Kaasem, ‘respecteren jullie de vrouw eigenlijk wel? Aangezien je mij verzocht hebt een van mijn dochters voor je te reserveren is dat een vraag die ik als vader moet stellen.’

‘We respecteren haar wanneer ze op haar rug ligt,’ zei een van de agenten.

‘In alle eerlijkheid,’ zei Kaasem, ‘een zoon is ons meer waard. Want God heeft zelf in de koran laten vastleggen dat de mannen als opzichters boven de vrouwen zijn gesteld. Maar tegenwoordig beginnen de vrouwen praatjes te krijgen. Jonge meisjes willen alleen nog maar trouwen met een jongen van hun eigen leeftijd. En ik ben al over de veertig. Daarom trouwen steeds meer mannen zoals ik met buitenlandse vrouwen. Jij bent dapper als een wolf: je reist alleen rond en redt je overal zonder je stam. Jouw dochters zullen dus moedige zonen baren, want kinderen erven het karakter van de grootvader van moederskant. De enige voorwaarde die ik stel is dat ze zich moeten bekeren tot de islam en bidden zoals moslims dat doen.’

Het was bedtijd, maar alvorens ik het verticale voor het horizontale kon verwisselen moest er nog iets worden geregeld. Het ontbijt van kamelenmelk bij Mig‘id had zijn effect niet gemist. De vraag was alleen hoe gehoor te geven aan de roep van de natuur, want mijn voorraad toiletrollen was uitgeput. Merkwaardig genoeg wordt in de talloze reisboeken die ik had doorgenomen zelfs geen regeltje gewijd aan dit vraagstuk van zo grote praktische betekenis.

‘Laat ik ook eens een delicate vraag stellen,’ zei ik, ‘hoe lossen jullie dat probleem hier op?’

‘Heel eenvoudig,’ zei Kaasem. ‘Wij reinigen ons met zand en gruis. De landbouwgrond van de Wadi deugt niet voor dat doel, want die is verontreinigd. Maar er is niets zuiverder dan het zand van de woestijn. En zijn wij niet uit hetzelfde materiaal samengesteld? Eerst worden de botten gemaakt, dan worden het hart en de aderen ertussen gehangen en daarna wordt het skelet bekleed met vlees. En na zijn dood keert het lichaam terug tot dezelfde stof waaruit het is geschapen. Zo heeft Allah dat in zijn oneindige wijsheid beslist.’

In de naam van Allah