SOLDATEN VAN SMARAGD

MANNEN, VROUWEN EN KINDEREN

VAN HET KNIL 1890-1914

Fred Lanzing

SOLDATEN VAN SMARAGD

MANNEN, VROUWEN EN KINDEREN

VAN HET KNIL 1890-1914

Uitgeverij Augustus
Amsterdam Antwerpen

Dit boek kwam tot stand met steun van het

Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (www.fondsbjp.nl)

De reproductie van het foto- en illustratiemateriaal werd

mogelijk gemaakt door de financiële steun van de

Kattendijke/Drucker Stichting.

Copyright © 2005 Fred Lanzing en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Bosbivakje van een patrouille in Atjeh, circa 1890.

Instituut voor Militaire Geschiedenis Koninlijke Landmacht.

Vormgeving omslag en binnenwerk Suzan Beijer

Cartografie G-O Graphics

Foto auteur Harry Cock

ISBN 9789045703688

NUR 691

www.augustus.nl

www.boekenwereld.com

Dit boek is opgedragen aan mijn grootvader
Willem Jan Rudolph Lanzing (1863-1956),
luitenant-kolonel der Infanterie b.d. KNIL

Macbeth: What, is this so?
First Witch: Ay, Sir, all this is so.

WILLIAM SHAKESPEARE

Kompenie

Mijn moeder was op familiebezoek in Bandoeng, de baboe was ziek, de djongos had een dag verlof gekregen om naar een bruiloft in zijn desa te gaan en mijn zusje logeerde bij een vriendinnetje. Ik was acht jaar oud. Mij overlaten aan de zorg van de kebon, de tuinman, een ruwe kerel, durfden mijn ouders niet. Daarom kwam mijn vader mij die dag van school halen.

Dat was nooit eerder gebeurd. Hij nam me mee naar zijn werk. Ik vond het spannend. Hij was intendance-officier in de grote tangsi, de kazerne van het KNIL, in het centrum van de stad. In het kampement, zoals mijn vader het noemde, waren de soldaten gelegerd -enkele tientallen Europese fuseliers, vooral Hollanders, maar ook Zwitsers en Vlamingen, en honderden inheemse infanteristen, gerekruteerd op Java, Madoera, Menado, Ambon, Timor en andere streken van Nederlands-Indië. De legionairs woonden daar met hun wrouwen en kinderen.

In de tangsi zelf mocht ik niet komen. Op dit tijdstip, in de middag, was die trouwens vrijwel verlaten. De soldaten waren op oefening en de vrouwen en kinderen verbleven tijdens de diensturen in de vrouwenloods. Vanuit de ruimte waar mijn vader kantoor hield, zag ik de tot een meter boven de grond witgekalkte gebouwen, het exercitieterrein en de grasveldjes tussen de bomen en de wrouwenloods aan de rand van het kazerneterrein.

Het kantoor van mijn vader lag aan de voorkant van de kazerne bij de goedangs, de voorraad- en proviandkamers. Er hing een droge lucht, de geur van leer en geweervet. Mijn vader controleerde rekeningen en stelde vragen aan zijn assistent, een grijze Menadonese sergeant-majoor, die hem kortaf op correcte manier antwoordde, waarbij zijn houding, hoewel hij een kop kleiner was, iets bescher-mends uitdrukte.

Het was 1941. Batavia was nog een kleine stad. In Europa was het al oorlog. Nederland was bezet door de Duitse Wehrmacht. In China voerde Japan een meedogenloze veroveringsoorlog en weldra zou het Japanse leger een greep doen naar de grondstoffen en de olie van Zuidoost-Azië, dat wist iedereen.

Als kind van acht had ik daarvan weinig besef. Ik had ook weinig besef van de koloniale samenleving waarin ik verkeerde; ik was thuis in het land en tussen zijn bewoners. Het sprak allemaal vanzelf. Ik voelde me veilig.

Die middag stond ik in de deuropening van het kantoor van mijn vader en keek naar buiten. Mussen kwetterden in de dakgoot. Ik hoorde de stemmen van de twee mannen binnen. In de middaghitte stond de schildwacht bij de poort te dommelen. Hij zag er niet erg krijgshaftig uit, ondanks de klewang die aan zijn zijde hing en de karabijn die hij losjes in de hand hield. De tangsi leek wel een stil dorp, een soort kampong. De geur en de sfeer waren onmiskenbaar inlands, zoals we toen zeiden. Ondanks de stilte was het alsof de omgeving leefde in de trillende lucht, alsof er een onzichtbaar wezen aanwezig was, loom ademend als een rustende karbouw. Het had iets vertrouwds, maar er ging ook een licht sinistere dreiging van uit. ‘Wat doe je, jong?’ vroeg mijn vader. Ik haalde mijn schouders op. Als ik terugdenk aan dat moment realiseer ik me dat ik hem niet kon vertellen wat er in mij omging, zelfs al zou ik dat hebben gewild.

Het is meer dan zestig jaar geleden. Het beeld staat mij glashelder voor ogen. De geur en de sfeer herinner ik mij als was het gisteren.

Mijn vader was dus intendance-officier en zodoende belast met de inkoop van alles wat het leger nodig had, van voedsel tot kleding, van ijzerwaren tot textiel, van schoeisel tot zeep. Hij had zaken te doen met grote leveranciers. Dat waren altijd Chinezen. Met nieuwjaar en bij andere feestelijke gelegenheden stuurden ze dikwijls geschenken naar ons huis, zoals vuurwerk, snuisterijen, delicatessen of een doos vogelnestjes. Mijn vader accepteerde alleen kleine cadeaus. ‘Het moet een grapje blijven,’ vond hij.

Toen hij bevorderd werd tot overste, kregen we ’s avonds een prachtig opgetuigd en weelderig toebereid speenvarken op een enorme, kostbare zilveren schaal, versierd met veel gekalligrafeerde krullen. We lieten ons het biggetje goed smaken, tot nauw verholen afgrijzen van de djongos, die als alle Soendanezen moslim was. De volgende dag stuurde mijn vader hem naar het kantoor van de Chinees in de benedenstad om de kolossale schaal terug te bezorgen. Een uurtje later kwam de djongos terug met nog steeds de schaal in zijn armen. Hij wist zich duidelijk geen raad met zijn figuur. ‘De tjina zegt dat er een misverstand is, toean,’ zei hij met neergeslagen ogen en hij probeerde de schaal in mijn vaders handen te duwen. Maar die wist maar al te goed wat hij zich op de hals kon halen met dit soort geschenken. Ik geloof dat de schaal wel driemaal heen en weer is gegaan.

Ik kan niet zeggen dat er een militaire sfeer heerste bij ons thuis. Natuurlijk kwamen er wel collega-officieren – offcieren, zeiden mijn ouders altijd – op bezoek, bij een kop thee of een paitje, een borrel, in de late namiddag op het platje in de voortuin. Maar mijn ouders hadden ook veel burgerkennissen uit kringen van de ambtenarij en handel. Af en toe kwam er ’s avonds een militaire ordonnans op de fiets iets brengen of ophalen, en op mijn vaders verjaardag brachten enkele inheemse soldaten hem soms een muzikaal eerbetoon. Door mijn moeder werden die beloond met een glas limonade.

De enige soldaat met wie ik veel in contact kwam, was een spandri, een oudere inlandse soldaat, die eigenlijk aan zijn pensioen toe was en die in de stal achter ons huis de twee paarden van mijn vader verzorgde. Ik kwam graag in de stal. Het rook er lekker en de oude man was voortdurend en zeer bedaard doende met de dieren, die hij steeds toesprak op zachte toon, terwijl hoog in de balken de vleermuizen ritselden.

Mijn vader was een fanatiek ruiter. Hij begon elke dag met een uur paardrijden. Dan stond in de ochtendschemering de stalknecht opzij van het huis klaar met aan de hand een paard dat ongedurig het hoofd schudde en met de hoeven over de stenen van de straat schraapte. Na het rijden was het paard nat van het zweet en schuimde het rond het bit. Soms had het striemen in de flank met bloeddruppels die opwelden uit zijn vacht. Het was ongehoorzaam geweest en had een paar keer geweigerd te springen. En daarmee moest je bij mijn vader, die een rechtlijnig man was, niet aankomen. De stalknecht zei niets maar klakte met de tong en ik zag de tere oren van het dier trillen en trekken.

Mijn vader begon in 1917 op twintigjarige leeftijd als tweede luitenant zijn carrière in het KNIL. De reis naar Indië had lang geduurd: vanwege het gevaar van Duitse onderzeeboten in de zuidelijke Atlantische Oceaan was de reis via de Verenigde Staten gegaan, met de trein van New York naar San Francisco, en vandaar per boot naar Batavia. Hij arriveerde in het land waar hij in 1896 werd geboren, op het moment dat het KNIL in de laatste fase van een veranderingsproces verkeerde. Dat was geen bewuste beleidswijziging of geplande reorganisatie. Het Indische leger werd geleidelijk van een zelfbewuste, actief-agerende krijgsmacht tot een politieleger, dat zich vooral bezighield met het bewaren van orde en rust, als hulpkracht van de civiele autoriteiten. Ik weet niet of mijn vader zich van deze verandering, die zich immers gaandeweg en als het ware sluipendenvijs voltrok, bewust was. Hij sprak er nooit over. Ook later heb ik eigenlijk nooit geweten hoe hij dacht over zijn werk in die legerorganisatie, die bijna altijd omstreden was en die, dat kan je wel zeggen, geen gewone krijgsmacht was.

Mijn grootvader – mijn vaders vader – was ook KNIL-officier. Hij had zich in 1879 op vijftienjarige leeftijd aangemeld bij het Instructie Bataljon te Kampen. In 1885 kwam hij als tweede luitenant in Nederlands-Indië. Zijn dienstverband duurde tot 1911, toen hij als luitenant-kolonel ontslag nam.

In maart 1946 ‘repatrieerde’ ik met mijn ouders uit Nederlands-Indië. We vonden onderdak bij mijn grootouders in Wassenaar, waar we de eerste maanden van ons verblijf in Nederland doorbrachten. Ik beleefde daar voor het eerst de Hollandse seizoenen en ik genoot ervan. In 1947 verhuisde ons gezin naar Amsterdam; in Wassenaar kwam ik nog maar zelden.

De jaren gingen voorbij. Ik dacht niet vaak aan mijn koloniale jeugd, hoewel ik daaraan prettige herinneringen heb. En ik dacht al bijna nooit aan het KNIL, al had ik soms een vaag onbehagen over de wijze waarop hierover in de publieke opinie werd gesproken, geschreven en geoordeeld. Het was de tijd dat men in Nederland met een zekere gêne terugkeek op het imperialistische optreden in de Indische archipel in de negentiende en twintigste eeuw. Soms was het alsof aan het KNIL zich alle onbehagen en schuldgevoel, alle wrok en rancune over de koloniale geschiedenis hechtte. Het zinde me bovendien niet erg dat in sommige publicaties het tragische en beschamende verloop van de dekolonisatie leek te worden toegeschreven aan het koloniale leger, alsof dat hiervan de schuld droeg in plaats van de bekrompen dorpspolitici die in Nederland het beleid bepaalden. Het KNIL voerde die oorlogen omdat het daartoe de opdracht kreeg van het Nederlandse kabinet, zo was het en niet anders.

In de loop der jaren verschenen enkele gedenkschriften en fotoboeken over dit leger. Hoewel ze nuttige informatie verschaften, lieten ook die vaak een onbevredigd gevoel bij me achter. Ze zijn meestal geschreven door insiders, waardoor dikwijls een hinderlijke ouwe-jongens-krentenbrood-sfeer in de tekst is geslopen. Goed of slecht, hoe was het er nu eigenlijk echt? dacht ik dan.

Dertig jaar later moest ik op een dag voor mijn werk in Den Haag zijn. Op de terugweg naar Amsterdam sloeg ik in een opwelling bij het viaduct van Marlot linksaf en reed naar het oude huis. Opa woonde er niet meer; hij was al geruime tijd overleden. In het huis woonde nu een van zijn dochters. Het was er kleiner dan ik mij herinnerde. Ik kreeg een kop thee, praatte wat met mijn tante en keek licht geroerd naar de serre, de keuken, het trappenhuis en het zolderkamertje, waar ik, dik ingepakt onder de dekens, met verwondering naar de ijsbloemen op de ruitjes van het zolderraam had gestaard.

Ondanks hartelijk aandringen van mijn tante bleef ik niet lang. Terwijl ik mijn jas aantrok, vertelde ze dat ze onlangs de zolder had opgeruimd. ‘Heb jij hiervoor soms belangstelling?’ vroeg ze en liet me een cahier zien met een roodbruine kaft, en een zwart aantekenboekje van zakformaat.

Het cahier bevat autobiografische gegevens van mijn grootvader. In het zwarte boeltje staan aantekeningen die hij in 1910 maakte tijdens een expeditie van tien weken in het binnenland van Noordoost-Borneo. Het zijn feitelijke getuigenissen van zijn lotgevallen en van zijn carrière. Dat was andere koek dan het rustige, bijna civiele leven dat ik met mijn ouders in Batavia had gekend. Als je zijn loopbaan overziet, word je getroffen door de uiteenlopende werkzaamheden die mijn grootvader moest verrichten. De voortdurende overplaatsingen naar allerlei uithoeken en afgelegen pleltlten van het uitgestrekte gebied brachten hem en zijn gezin veel ongemak. Vaak waren er schoolproblemen voor de kinderen; op sommige afgelegen plaatsen bestond er zelfs geen lagere school. Soms werd hij langdurig gescheiden van zijn geliefden, en dat was een echte scheiding, want de verbindingen, als ze al bestonden, waren erg traag. Hij klaagt er niet over en hij heeft er nooit commentaar op. Nergens wijdt hij ook maar een letter aan ‘de politiek’ of aan ‘het beleid’. Het lijkt alsof het volstrekt irrelevant voor hem was of er nu wel of niet een Ethische Politiek – of enig ander beleid – in de Tweede Kamer werd afgekondigd.

Zoals gezegd, groeide ik niet op in een zeer militaire sfeer. Mijn ouders leidden een rustig, bijna burgerlijk bestaan dat niet veel afweek van het leven van de meeste andere Europeanen in de steden van Java. Maar mijn vader en grootvader waren wél jarenlang beroepsofficier in dit vreemdelingenlegioen. En deze troep was altijd een nietsontziend beroepsleger geweest, dat barbaars kon optreden. Mijn vader was bepaald geen ijzervreter en mijn grootvader was een zachtmoedig mens. Beiden waren hoogstaande mannen. Mijn grootmoeder was, zo las ik, de dochter van een Duitse kolonel in Indische dienst. Twee oudooms, jongere broers van mijn grootvader, waren ook ‘als koloniaal naar Java’ gegaan. Ze hadden een of twee contractperiodes van zes jaar gediend als gewoon fuselier, dus in het hart van de troep.

Mijn familie, mijn achtergrond is onmiskenbaar verbonden met de Kompenie, zoals de inheemse bevolking het koloniale leger noemde. Gaandeweg groeide dit besef. Ik werd steeds meer geboeid door het KNIL en ik begon me af te vragen wat voor leven opa daar en toen eigenlijk had geleid. Hoe leefden en werkten de Europese en inheemse fuseliers met elkaar? Hoe was het dagelijks bestaan van hun wrouwen en kinderen? Wat dachten de officieren van hun soldaten? Hoe was het om in een ruwe tijd in dit ruwe beroepsleger te dienen?

In 1885, het jaar dat mijn grootvader zijn werk als officier begon, verkeerde het KNIL in een diepe crisis. De oorlog in Atjeh sleepte zich al twaalf jaar voort en had niet tot een stabiele situatie geleid. Integendeel, hij slorpte geld, kostte per jaar meer dan tweeduizend mannen het leven en had de moraal en het moreel van het leger verwoest. Mijn grootvader diende ook een tijd in Atjeh. Een paar jaar later brak het tijdvak van het actieve, agressieve Nederlandse imperialisme aan. In een kleine vijfentwintig jaar werd de hele archipel veroverd, bezet en onderworpen. In 1911 – het jaar dat mijn grootvader de dienst verliet – was de creatie van de kolonie Nederlands-Indië vrijwel voltooid.

Precies in dit tijdvak, van 1885 tot 1911, viel dus de carrière van mijn grootvader. Hij schrijft daarover in nuchtere woorden. Hij deed gewoon zijn werk in de hitte, de modder en het zweet van de militaire praktijk – zoals de opvatting in die dagen was.

Als ik zijn memoires en aantekeningen lees, sta ik weer in die deuropening van mijn vaders kantoor in de tangsi en voel ik opnieuw die vreemde fascinatie, die mengeling van afkeer en affectie, van warmte en weerzin. Het is als het ware een blik in een vreemde wereld, waarin mensen hebben geleefd en geleden en waarin ze ongelukkig zijn geweest en verdriet hebben gehad, en hopelijk ook momenten van plezier of misschien zelfs van kort geluk. Het was een maatschappij in een koloniale maatschappij.

Die wereld wil ik beschrijven. Het is de wereld van het KNIL op z’n knilst, in de decennia rond 1900, toen het het meest KNIL was.

Werving en overtocht

NAAR JAVA

1885

Mijn grootvader was zes jaar oud toen zijn vader, die beroepsofficier was, in 1869 stierf. Zijn moeder bleef als kapiteinsweduwe achter met zes kinderen. Ze kreeg een heel klein pensioen, zoals dat in die tijd gebruikelijk was. Ze kon het allemaal niet goed aan; een aantal keren werd ze als zenuwpatiënt opgenomen in een gesticht. De kinderen werden dan ondergebracht bij familieleden of geplaatst in een ‘bestedelingenhuis’, een eufemisme voor armenhuis. In de perioden dat zijn moeder wél in staat was de huishouding te doen, werd het gezin, zoals mijn grootvader schrijft, opgenomen in enkele liefdadigheidsfondsen ‘welke bedoelden steun te verlenen aan onbemiddelde gezinnen uit den beschaafden stand’.

‘Mijn jeugd was zwaar,’ noteert hij, ‘en de ontwikkeling was door slecht en onregelmatig onderwijs onvoldoende en de voeding liet te wensen over.’ Hij constateert dit alles in nuchtere bewoordingen, zonder een spoor van zelfbeklag of verongelijktheid. Zo stond hij kennelijk in het leven. ‘Het is begrijpelijk,’ gaat hij verder, ‘dat getracht moest worden het gezin kleiner te maken.’ De oplossing lag voor de hand: naar Java.

Bij het Instructie Bataljon te Kampen werden sinds 1850 volontairs opgeleid tot korporaal en onderofficier voor het Indische leger. Het bood tevens de mogelijkheid om direct na de onderofficiersopleiding via een aantal cursussen en de zogenoemde Hoofdcursus het examen te doen voor de officiersrang in dit leger. Met die bedoeling meldde mijn grootvader zich op 1 april 1879 aan de kazernepoort in Kampen. Hij was vijftien jaar en hij had zes bonte zakdoeken, drie borstrokken en een schrijfmap bij zich. Bij de keuring bleek hij 1,53 meter lang te zijn, eigenlijk twee centimeter te klein. Maar sinds 1873 waren in Atjeh duizenden mannen omgekomen – gesneuveld is een te groot woord, de meeste waren gecrepeerd door de cholera – en er dreigde een tekort aan manschappen. De autoriteiten knepen dus een oogje toe; over die twee centimeter werd niet moeilijk gedaan.

Ik denk niet dat mijn grootvader toen ook maar één gedachte heeft gewijd aan de aard van de soldaten aan wie hij later leiding zou moeten geven. De tijdgenoten wisten dat echter maar al te goed. In de negentiende eeuw zei men ‘hij gaat naar Java’ over een man die zich had aangemeld voor het leger in Indië. Er werd bedoeld: hij is een verloren man. Een ‘koloniaal’ herinnert zich:

Mijn moeder vond het erg dat ik naar Indië ging, mijn zuster ook. Kort voordat ik vertrok, ben ik nog thuis geweest, in mijn uniform. Mijn oude heer zei: ‘Wat ga jij doen?’ Ik zei: ‘Ik heb getekend voor de knil’. ‘Zo’, zegt hij, ‘pak uit, of de deur uit’. Nou, daar ging ik.

Ook op Java had de lokale bevolking weinig illusies over de militaire dienst bij de Hollanders. Menjoewal kepala werd het genoemd, je hoofd verkopen. Overal in de archipel wordt het hoofd gezien als de zetel van de menselijke zielenkracht. Je ziel verkopen aan de Kom-penie, betekende het dus. Het KNIL was toevluchtsoord voor wanhopigen en verschoppelingen, voor de uitgeworpenen van de maatschappij.

Al vanaf 1815 verbood de Grondwet het zenden van dienstplichtigen naar de koloniën. Het kostte veel moeite om voldoende vrijwilligers in koloniale dienst te krijgen. Lange tijd was Harderwijk, ook wel ‘het gootgat van Europa’ genoemd, de plaats waar de Europese vrijwilligers voor de koloniale dienst werden aangeworven. Na een summiere militaire opleiding werden zij vandaar naar Nederlands-Indië gestuurd. Jaarlijks waren er ongeveer tweeduizend man nodig. Dit streefgetal werd nooit gehaald. Tot de twintigste eeuw vertrokken jaarlijks vijftien- à zestienhonderd manschappen uit Harderwijk.

Vanaf 1830 wierf men zelfs soldaten in de Goudkust, het tegenwoordige Ghana, dat toen in Nederlands bezit was. Deze ‘natuurkinderen’, zoals ze waarderend werden genoemd, bleken uitstekende soldaten te zijn. Ze kregen dan ook een hogere soldij dan de inlandse soldaten, schoeisel (ook dat was uitzonderlijk), en Europees voedsel. Belanda hitam, zwarte Hollanders, werden ze genoemd door hun bruine maten. Maar ook deze werving liep niet erg vlot en toen deze bron in 1870 opdroogde omdat Ghana werd afgestaan aan de Engelsen, waren er in totaal slechts drieduizend Afrikanen aangenomen. Tot de dag van vandaag wonen hun afstammelingen niet alleen op Java, bij Semarang en Poerworedjo, maar ook in Nederland. Een afstammelinge van een Ghanese soldaat vertelt:

In onze stad [Poerworedjo] woonde een groot aantal families met een deels Afrikaanse achtergrond. In het verre verleden waren er namelijk Afrikanen door het knil geworven […]. Het verhaal ging dat de Nederlandse Koning deze groep, na hun diensttijd, een stuk land bij Poerworedjo in pacht gaf. Zo ontstond de Afrikaner wijk. In de wijk kwamen typische achternamen voor. Behalve Kamp en Recht woonden de families Klink, Land, Beeld en Zeil er al generaties. De ambtenaren die vroeger de namen van hun voorouders hadden vastgelegd, hielden er waarschijnlijk bijzondere methodes op na. Ze keken even uit het raam, naar iets of iemand waar hun oog op viel, en zeiden dan: ‘Vanaf vandaag heet u meneer Hout.’

In 1870 werd serieus overwogen om Japanners aan te werven. Men herinnerde zich dat de voc goede ervaringen had gehad met Japanse soldaten: over hun militaire kwaliteiten en vooral hun loyaliteit en trouw werd hoog opgegeven. Helaas is dit plan niet doorgegaan. Ik zou dat weleens meegemaakt willen hebben bij het begin van de Pacific-oorlog in 1942: Nederlands-Indië verdedigd door Japanse soldaten tegen de keizerlijke legers van Nippon.

Ook in Indië zelf was men zich natuurlijk goed bewust van het wervingsprobleem. Op allerlei manieren werd getracht het Europese deel van het leger te vergroten door speciale aandacht te geven aan de werving van Indische jongens, de zonen van Europese fuseliers en inlandse vrouwen. In 1860 stelde generaal Van Swieten voor om deze jongens naast een dienstverband een ambachtelijke scholing aan te bieden, zodat ze later een vak – smid, metselaar, schoenlapper, kleermaker – konden uitoefenen. Maar de betrokkenen hadden er geen zin in. Twintig jaar later overwoog men de oprichting van zogenoemde ‘Sinjo-korpsen’, aparte compagnieën van Indische jongens. Maar ook daar was geen belangstelling voor. Het Indo-element is nooit erg groot geweest in de totale sterkte van het KNIL.

In Europa zat men intussen niet stil. Over België, Duitsland en Zwitserland zwermden werf-agenten uit om daar, meestal op nauwelijks legale wijze, mannen te ronselen. Tijdens de periodieke landbouwcrises van de negentiende eeuw waren er veel desperate jonge boerenzonen en andere armoedzaaiers. Door dienst te nemen hadden zij in ieder geval, zoals ze zelf zeiden, ‘voor zes jaar brood op de plank’.

De werf-agenten, die een premie van twintig gulden kregen voor iedere man die zich meldde in Harderwijk, werden in de volksmond ‘boerenvangers’ genoemd. De vele kleine en grote Europese oorlogen van die tijd – ik noem alleen de Krimoorlog en de Frans-Duitse oorlog – zorgden voor een aanbod van ontwortelde soldaten, deserteurs en avonturiers.

Het aannemen in Harderwijk ging met weinig scrupules gepaard. Naar antecedenten werd niet gevraagd, identiteitspapieren waren niet nodig en de keuring was oppervlakkig. De recruten uit Harderwijk waren dan ook van gering allooi. Tuig, uitschot, geboefte – was dikwijls het oordeel van de officieren.

De slechte kwaliteit – niet alleen moreel, maar ook fysiek – van de Europese fuseliers verontrustte begrijpelijk de Indische legerkringen. Onder hun druk creëerde het Ministerie van Koloniën in 1890 een eigen KNIL-onderdeel in Nijmegen, de Koloniale Reserve. Bedoeling was de kwaliteit van de werving en van de gewowenen te verbeteren. Selectie, keuring en opleiding werden herzien. In Nijmegen concentreerde men zich op de werving van alleen Nederlanders. Of dit tot een echte kwaliteitsverbetering heeft geleid, is mij niet bekend, maar ik waag het te betwijfelen. Immers, de morele en fysieke gesteldheid van de vrijwilligers was al gevormd, om niet te zeggen misvormd, op het moment dat zij zich aanmeldden. Daaraan kan je niet zoveel veranderen.

Harderwijk werd steeds minder belangrijk; in 1907 werd het Koloniaal Werfdepot opgeheven. In Nijmegen werd in 1919 de werving van Hollanders stopgezet, althans, dat was het officiële beleid. Min of meer stilzwijgend ging de werving door.

In 1927 kwamen er toch nog 676 vrijwilligers uit Nederland in Indië aan. In dat jaar dienden nog steeds 3700 Europese soldaten in het KNIL, waarvan de sterkte toen ruim dertigduizend man bedroeg.

In het zeer christelijke Harderwijk intussen kwam door het Koloniaal Werfdepot een sector van de economie tot grote bloei: de vermaaksindustrie, om het maar zo te noemen. Kroegen en bordelen waren er bij de vleet. Ook verrezen er tientallen obscure logementen. Bij hun aankomst in het stadje vonden de nieuwelingen, hierin bijgestaan door de werf-agenten, eerst een paar dagen onderdak in zo’n logement, in afwachting van de keuring en een aantal formaliteiten. De logementshouders boden volgaarne op de pof seksuele diensten en alcoholische versnaperingen aan.

Nadat de rekruut zijn handtekening, of heel vaak een kruisje, had gezet onder de acte die hem een verblijf van zes jaar in de Oost zou bezorgen, ontving hij het handgeld: driehonderd gulden voor Nederlanders en tweehonderd gulden voor andere nationaliteiten. Dat is veel geld als je je realiseert dat het werkmansloon één gulden per dag was.

Daarna werd de nieuwe rekruut onder de krijgstucht gesteld. Een sergeant-majoor las de krijgsartikelen voor, waarbij, zoals een ooggetuige vertelt, de ontelbare bedreigingen met strop en kogel diepe indruk maakten. Voorzover die bedreigingen tenminste werden begrepen door de vele niet-Nederlandse rekruten. Vervolgens werd bij de fourier de uitrusting verstrekt. Elke man kreeg: 1 serge (gekeperde wollen) pantalon, 1 attila (een kort jasje), 1 borstrok, 1 werkbroek, 2 hemden, 2 onderbroeken, 2 paar schoenen, 2 handdoeken, 1 zwarte halsdas, 1 helmhoed, 1 kapotjas (een lange soldatenjas), 1 schoen- en kleerborstel, 1 kam, 1 zakmes, 1 lepel, 2 linnen poetszakjes, 1 blikken vetdoosje en een lederen kledingtas met slot en sleutel.

De eigenlijke militaire opleiding was bepaald summier: enkele geweerhandgrepen, af en toe een mars en gymnastiekoefeningen. De theorielessen gingen over rangen, eerbewijzen en gezondheidsleer. Dat laatste onderwerp was paarlen voor de zwijnen.

Na zeven uur ‘s avonds mochten de mannen de kazerne uit, de stad in. Daar werd hun het handgeld vakkundig uit de zak geklopt. Franke, die verslag deed van zijn belevenissen als fuselier in het KNIL, schrijft hierover:

Zoo’n gezicht wordt flets hè, in de veertien dagen verlof voor het vertrek naar de Oost. Veertien dagen zwieren is een hele tijd. Dat gaat je niet in de kleeren zitten. Daar hou je wat van over. Wat je ziet en wat je niet ziet. Wat je zoo niet ziet, vindt de dokter later wel.

Een deel van het geld ging trouwens naar de onderofficieren van het Depot, die bereid waren tegen betaling privileges te verlenen, zoals een oogje toeknijpen bij het appèl, vrijstelling van een mars of van een corvee. Het geld was dus meestal snel op. Dat was niet erg, want het verblijf in Harderwijk was veelal van korte duur. Al naar gelang er detachementen werden uitgezonden, afhankelijk van de scheeps-capaciteit, verlieten groepen van dertig tot vijftig man meestal al na enkele weken de stad.

In 1884 deed mijn grootvader in Kampen schriftelijk examen, gevolgd door een mondelinge test in Den Haag. Hij slaagde en werd in december benoemd tot tweede luitenant bij de infanterie van het KNIL. Een paar dagen later volgde in de kazerne van het Koloniaal Werfdepot in Harderwijk de officiersbeëdiging. Dit ging, zo vertelt hij, ‘op wel zeer huiselijke manier, in het bureau van de commandant bij de warme kachel’.

Op g september 1885 kreeg hij de opdracht om als medegeleider van een detachement kolonialen scheep te gaan naar de Oost.

De eerste dag al was hij zeeziek, maar dit was van korte duur. De reis verliep voor hem rustig en plezierig, vooral omdat de ‘gouvernementsreizigers’ toen recht hadden op een halve fles rode wijn per dag en ook nog een hoeveelheid sterkedrank.

Een detachement van het KNIL op weg naar Nederlands-Indië aan boord van het SS Salak, 1899.

Op de eerste rij in het midden drie officieren met pet. Alle anderen dragen een kwartiermuts, behalve de man achter de officieren, die een helmhoed draagt. Links en rechts (met decoratie op de borst) twee onderofficieren, herkenbaar aan de streep op de mouw. Ook sommige soldaten dragen een decoratie; zij hebben vermoedeliik voor de tweede maal dienst genomen. De mannen kijken (nog) ontspannen in de camera.

‘s Avonds kwamen de eerste- en tweedeklaspassagiers bijeen in ligstoelen op het achterdek. Het eenentwintigjarige luitenantje zat erbij alsof hij nooit anders gewend was geweest. Overdag deed hij dienst bij het detachement op het voorschip. Hij moest de soldaten bezighouden met verschillende spelletjes, lectuur en de studie van de Maleise taal. ‘Ik heb mij niet verveeld,’ schrijft hij.

Dat gold niet voor de rekruten. Althans, niet voor de rekruten die na het veertiendaags inschepingsverlof waren komen opdagen. In die jaren was dikwijls al een kwart van de militairen voor de afvaart gedeserteerd. Daar keek men niet van op.

In de trein van Harderwijk naar Amsterdam werd de fuseliers hun minderwaardigheid goed ingepeperd, alsof dat nog nodig was. De reis ging in apart aangekoppelde, oude wagons. Zo konden ze alvast wennen aan hun lage status, of liever gezegd aan hun gebrek aan aanzien in de koloniale maatschappij. Voor hen waren er aan boord geen ligstoelen. De mannen waren zogenoemde ‘tussendekspassagiers’ en werden ondergebracht in de ruimen. Ze sliepen in hangmatten of op de grond. Het was er donker en benauwd. Bij woelige zee klotste de kots over de bodem.

In Port Said gingen de civiele reizigers en de officieren vrolijk aan wal om te passagieren. De manschappen moesten in het ruim blijven. Bij het innemen van kolen werd het hele schip afgedekt tegen het kolenstof. Behalve het ruim, daar werd alles en iedereen zwart bestoven. Douches waren er niet. Ze verveelden zich overdag. De officieren keken niet veel naar hen om.

In Suez verkochten de meereizende veteranen, dat waren mannen die een tweede dienstverband van zes jaar waren aangegaan, een deel van hun uitrusting. Door ervaring wijs geworden ontdeden ze zich van het diltlte en ruwe Europese ondergoed en kochten daarvoor jenever en ‘vieze plaatjes’. Hoewel zij, formeel gesproken, ook gouvernementsreizigers waren, was er voor hen geen halve fles rode wijn per dag en al helemaal geen sterkedrank. Als ontbijt kregen de soldaten gortepap en scheepsbeschuit, met eenmaal per week een stuk komijnekaas. Het avondeten bestond afwisselend uit bruine bonen met spelt of grauwe erwten met gepekeld vlees.