Boeken van Ed van Thijn

Dagboek van een onderhandelaar

Democratie als hartstocht. Commentaren en pleidooien

Retour Den Haag. Dagboek van een minister

Nog één nacht slapen?

Stemmingen in Sarajevo. Dagboek van een waarnemer

De sorry-democratie

Het verhaal

Publieke zaken

BM

De informatieparadox

Achttien adressen

Judica / Judy

Kroonprinsenleed

Ed van Thijn

Het verhaal en daarna

Autobiografische verhalen

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Het verhaal. Eerste druk 2000, Meulenhoff, achtste druk 2009, uitgeverij Augustus
Achttien adressen. Eerste druk 2004, vierde druk 2009, uitgeverij Augustus
Judica / Judy. Eerste druk, 2006, tweede druk 2009, uitgeverij Augustus

Copyright © 2000, 2004, 2006, 2009 Ed van Thijn en uitgeverij Augustus
Omslagontwerp Tessa van der Waals
Foto auteur Hielco Kuipers

ISBN 9789045703763
NUR 320

Inhoud

 Voorwoord

 Het verhaal

1 Barak

2 Wie is wie?

3 De benauwenis

4 Onhandelbaar

5 De boekenkast

6 Baden in weelde

7 Het afscheidscadeau

8 Naar Amsterdam

9 Nagejaagd

10 Studeren

11 De Zevende Faculteit

12 Parijs

13 Terug in Amsterdam

14 Een baan

15 Kanker

16 Bevrijdingskind

17 Op bezoek

18 Turbulentie

19 De man achter Den Uyl

20 Doodschrik

21 Een duivels dilemma

22 Joodse identiteit

23 Het debuut

24 Getuigenis van een kind

25 Afscheid

26 De herbegrafenis

 Achttien adressen

1 De bom

2 De razzia’s

3 Sterven in Westerbork

4 De ambulance

5 Aardappels schillen

6 Schurft

7 Brandbommen

8 Vislucht

9 De verjaardag

10 De schietpartij

11 De kast

12 Vier in een cel

13 Met klompen in de sneeuw

14 Westerbork II

15 De Auschwitz-reis

16 De trein voorbij

  Judica / Judy

Het verhaal

Voor Carla

1 Barak

Lieve vader en moeder,
Ik zit al 3 en een halve maand in Westerbork. Ik maak het goed. Een paar weken geleden hoorde we vreselijk schieten en de zelfde middag kwamen de Canadezen in het kamp. Later kwam een van de ondergrondse en zei dat jullie in Amsterdam waren en later hoorde ik dat Amsterdam en heel bezet Nederland overgegeven was!!!! Gisteren hebben wij voor het eerst witbrood gekregen. Vele kussen van Eddij, barak 5

Deze brief, met als dagstempel: Hooghalen, 15-V-1945, was de eerste post die mijn ouders van me kregen sinds op 13 augustus 1943 het Nederlands-Israëlitisch Ziekenhuis op de Nieuwe Keizersgracht in Amsterdam door de Duitsers was leeggehaald. Het was mijn derde razzia. De eerste, in maart ’43, had ik doorstaan omdat ik met een zware longontsteking in bed lag. De Duitsers streken na een ongeremde huilbui van mijn moeder de hand over het hart. De tweede, in mei ’43, bracht mijn moeder en mij (de vaal-bruine rugzakken met wit geschilderde letters hadden al die tijd klaargestaan) met een beestenwagen naar het overbevolkte Westerbork. Mijn vader was uit de trein gesprongen en wist ons dankzij een ‘Sperre’ (hij had inmiddels een baantje bij de Joodse Raad bemachtigd) begin augustus vrij te krijgen. Hij liet ons opnemen op de afdeling besmettelijke ziekten van het Nederlands-Israëlitisch Ziekenhuis. Toen kwam die derde razzia. Ik zie nog mijn vader, achter het stuur van een groengrijze auto, aan komen rijden, aan de overkant van de gracht. ‘Nu komt alles goed,’ riep ik tegen mijn moeder. Even later stormde mijn vader onze kamer binnen die tot dat moment door de Duitsers, bang als ze waren voor ‘besmettelijke ziekten’, vermeden was. Hij voerde ons dwars door de razzia heen naar een gereedstaande ambulance die vervolgens met gillende sirene wegreed. Een paar straten verder stopte hij. Mijn vader stapte uit, rukte me uit de armen van mijn huilende moeder en droeg me zonder verdere omwegen over aan een vreemde mevrouw, die ons samen met ome Koos stond op te wachten. Na een lange treinreis leverde die me af op mijn eerste onderduikadres in Brunssum. Er zouden er nog zeer vele volgen, eerst in Limburg en vanaf medio augustus ’44 in Overijssel. Daar werd ik in november ’44, op een boerderij in Oud-Leusden, mijn achttiende onderduikadres, gepakt. Ik werd opgesloten in het Huis van Bewaring in Zwolle. Begin januari ’45 was ik na een lange mars door de sneeuw weer terug in Westerbork, waar toen nog maar zo’n achthonderd mensen verbleven. Er heerste een betrekkelijke rust. De gevreesde deportatietrein, die ik tijdens mijn eerste verblijf in Westerbork nog zo had zien huishouden, reed niet meer.

Op mijn ‘Ausweiskarte’ van ‘Lager Westerbork’ heet ik Eduard van Thijnen, mijn fantasievolle onderduiknaam nadat Jantje toch te ongeloofwaardig was gebleken. Geboren: 16-8-1934. Beroep: ‘Schueler’. ‘Letzte Anschrift’: Rotterdam, Boterstraat 4. Dat adres, tijdens het bombardement in 1940 met de grond gelijkgemaakt, was me door de onderduikorganisatie goed ingeprent. En dat mijn ouders bij dat bombardement waren omgekomen. Het was een lesje dat ik braaf opdreunde toen ik werd gearresteerd en ook daarna, tijdens de verschillende verhoren in het Huis van Bewaring. Ondertussen wist ik maar al te goed dat mijn ouders zich nog ergens in Amsterdam of omgeving bevonden. Mijn vader, daar was ik vast van overtuigd, zouden ze immers nooit te pakken krijgen!

Op hun beurt waren mijn ouders minder gerust op een goede afloop. Het nieuws van mijn arrestatie was als een bom ingeslagen. Zeker nadat de onderduikorganisatie het verdere spoor bijster was geraakt. Mijn eerste levensteken bracht dan ook grote blijdschap teweeg. Algauw kreeg ik een brief terug uit Amsterdam, met de dagtekening 17 mei 1945.

Lieve Eddy,
Hoe vind je dat schat, we zijn vrij, fijn hè? Wij zijn zoo trots op jou jongen dat je zoo flink bent met alles en nu kom je heel gauw weer bij vader en moeder. Wij verlangen zoo heel erg naar jou schat en kunnen bijna niet langer wachten maar dat moet maar hè, die paar weekjes kunnen er nu wel bij… je liefhebbende moeder

Mijn vader beschreef de achterkant:

Wat zal dat een feest zijn als wij elkaar na zoo’n tijd weerzien en wat zullen wij elkaar veel te vertellen hebben. In gedachten zie ik ons al bij elkaar, twee groote kerels en die kleine moeder van jou in het midden. Die zal niet weten welken kant zij het eerst de hoogte in zal moeten kijken als wij aan den wandel zijn. je liefhebbende vader

Die ‘paar weekjes’ waren geen sinecure. Na de euforie van de bevrijding (de Canadezen, de tanks, de geweren, de chocola, de peanuts, de vlaggen, de zoenpartijen) kwamen de eerste lijsten van omgekomenen, het eerste grote verdriet. Ik herinner me nog hoe blij ik aanvankelijk was toen de eerste bekende van vroeger het kamp binnenstormde: oom Lou, de vader van mijn beste vriendje. Ik rende op hem af en viel hem om de hals. Hij duwde me bruusk van zich af en riep: ‘Waar is Wimmetje?’ Ik deinsde verslagen terug, bang dat ik het antwoord wel wist.

Al vrij snel na de bevrijding werd Westerbork aangewezen als interneringskamp voor landverraders. In groten getale werden ze aangevoerd. De oorspronkelijke bewoners kregen van de ene dag op de andere een bewakersrol. Een Umwertung aller Werte. Het is eigenlijk een wonder dat de onfrisse Bijltjesdagtaferelen (gedetineerden moesten spitsroeden lopen, werden geslagen en geschopt, vrouwen werden kaalgeschoren, enz.) hooguit één dag hebben geduurd. Ook ik kreeg een rol bij de bewaking. Uitgerust met een flinke stok moest ik met een tiental uitgehongerde gevangenen buiten het kamp hout sprokkelen. Hun smeekbedes om voedselresten gingen me door merg en been. Maar ik hield me doof.

Intussen hadden mijn ouders vanuit Amsterdam geregeld dat een van de verzetsmensen, oom Herman, mij op zou komen halen om me mee te nemen naar zijn huis in Nijverdal. Maar dat weigerde ik. In een brief aan mijn ouders leg ik uit waarom:

Lieve vader en moeder,
Ik heb gehoord dat jullie graag wouden dat ik naar Nijverdal ging. Ik zou ook gaan, maar ik wou veel liever hier blijven. Want hier is zo goed te eten, ik heb ’t prima hier. En we weten niet hoe het in Nijverdal is. En we hebben vandaag gehoord van iemand uit Almelo dat het daar zo slecht is. Dus ik wou veel liever hier blijven. Als jullie zelf hier waren dan gaven jullie mij groot gelijk. Ik kan hier zo fijn spelen en het is hier zo goed voor mijn astma. Gisteren is het boterrantsoen verhoogd en pas nog het broodrantsoen. We hebben hier limonade en pas nog een kwarktaart en kwark hebben we ook. We hebben ook brood, havermout en aardappelkoekjes. En pudding en ijs.

In volgende brieven schrijf ik over ‘soep met bloemkool en asperges erin. Toen aardappels met vlees met dik vet eraan en jus er over.’

Maar eten was niet mijn enige obsessie. Ik was voortdurend aan het knutselen. ‘Ik heb een dolk gemaakt en een geweer en een pistool die echt kan schieten met een elastiekje…’ En ik heb ook een wens voor na mijn terugkeer: ‘Ik wou zo heel heel heel graag een heel klein jong hondje hebben dat later een grote hond wordt. Dan ga ik hem kunstjes leren.’

Met ‘vreemden’ wil ik nog steeds niet mee, ik sta erop dat mijn vader me komt halen. ‘Hij kan toch wel een auto opscharrelen?’ schrijf ik hoopvol. Op 5 juni is het dan zover: mijn vader heeft inderdaad vervoer kunnen regelen. Als ik hem eindelijk zie, weet ik: Nu komt alles goed. Hij ziet eruit zoals ik hem al die tijd voor ogen had gehad: imposant, onaantastbaar. Alleen is hij wat magerder. Hij draagt een stropdas, iets dat herinnert aan vroeger tijden. Ik storm op hem af. Deze keer word ik niet afgewezen. Hij drukt me, diep ontroerd, tegen zich aan. Ik ruil de brillantine in zijn haar. Hij komt al snel ter zake en begint de vele formaliteiten te regelen. Op 6 juni verklaart de Militaire Commissaris van de Provincie Drenthe dat van Thijn, Eduard (kind) toestemming heeft verkregen zich van Kamp Westerbork naar Amsterdam te begeven. ‘De auto’s vertrekken morgen vroeg om 6.30 uur van Wachtpost West.’

Het weerzien met mijn moeder is emotioneel. Ik word bedolven onder kussen en tranen en stik bijna tijdens de langdurige omhelzingen. Haar lichaam voelt vertrouwd, maar het boezemt ook angst in. Alsof ik opnieuw een beetje van mijn vrijheid word beroofd. Ze is gek van vreugde en struikelt over haar woorden: ‘O mijn kind, mijn liefste. Wat heb ik over je in angst gezeten! Ik dacht dat ik je kwijt was. Dat ik je nooit meer zou terugzien! Het was verschrikkelijk. O mijn lieveling.’

Ik word meteen in bad gestopt. Geïnspecteerd, afgeboend, verschoond, gekamd, vertroeteld, alsof in één keer alle erge dingen die ik heb meegemaakt kunnen worden weggewassen. Als ik even later als een heertje aan de eettafel plaatsneem en met een slabbetje voor mijn eerste bord eten thuis voorgezet krijg, vraag ik naar oma en opa. Opnieuw vloeien er tranen. De blijdschap over mijn terugkeer maakt plaats voor immens verdriet. ‘Die zien we niet meer, mijn jongen,’ snikt mijn moeder. Opnieuw word ik bedolven onder de liefkozingen. ‘Opa en oma zijn dood. Vergast. Vermoord, door die vuile rotmoffen.’ Ze begint onbedaarlijk te huilen. Ze schokt over haar hele lichaam. Ik voel elke beweging. ‘Iedereen is vermoord,’ schreeuwt ze. ‘We hebben niemand meer. Helemaal niemand!’ Ze begint aan een lange opsomming. Alle tantes, ooms, nichten en neven. Tante Saar, mijn lievelingstante. De kleine Dicky, mijn beeldschone nichtje. De families Swart, Mok, Stodel – allemaal weggehaald en vergast. Ook de familie van vaderskant: de Van Thijnen, de Meijers, waaronder zijn moeder, Leentje. Ik hoor tientallen namen de revue passeren en kijk apathisch voor me uit. Het bord met eten schuif ik van me af. ‘Kind, jongen, je moet eten,’ gilt mijn moeder door haar tranen heen. ‘Dat is goed voor je. Je moet aansterken.’ Maar ik krijg een hap door mijn keel. ‘Dat maak ik zelf wel uit,’ zeg ik. Een nieuwe huilbui volgt.

Al die tijd heeft mijn vader niets gezegd. Nu staat hij op. ‘Eddy, eet,’ sommeert hij. ‘Doe je moeder geen verdriet.’ Ik klem mijn kaken stijf op elkaar. Mijn vader kijkt me misprijzend aan en verlaat de kamer. ‘Ik ben even naar een klant,’ hoor ik hem nog zeggen voordat hij de buitendeur hard achter zich dichtslaat. Ik hol naar het raam en zie hem nog net de hoek om fietsen, een paar lappen textiel achterop. Mijn vader handelt in damesstoffen.

Dat mijn opa en oma in Auschwitz waren omgekomen (op 2 november 1942 al), schokt me diep. Ze waren altijd ontzettend lief voor me geweest. Het was altijd feest als ze op bezoek kwamen, of, omgekeerd, ik bij hen in de Van Woustraat, hoek Tweede Jan Steen, twee hoog. Mijn opa, geboren in 1878, heette Salomon Swart, mijn oma, geboren in 1885, Alida Swart-Mok. Salomon Swart was diamantbewerker geweest en had later jarenlang een winkeltje gehad met hoeden en damesfournituren in de Barndesteeg. Zijn vrouw en hij behoorden tot de eersten die in het vroege najaar van 1942 bij een razzia werden opgepakt. Vanuit Westerbork schreven ze brief na brief waarin ze mijn ouders opriepen zich geen zorgen te maken. ‘Wij zullen ons flink houden dus doe ons ook een groot plezier en houd jullie goed,’ schreven ze al meteen na aankomst. In een volgende brief vertelden ze dat ze zeker twee weken uitstel zouden krijgen (oma had een nieuw gebit nodig) en dat er intussen nog van alles zou kunnen gebeuren. Op 29 oktober verstuurden ze hun laatste brief.

Ik heb mijn nieuwe tanden en nu kunnen wij niets meer doen. Wij hebben niet stil gezeten, geloof ons maar. Morgen 30 oktober gaat er weer een transport weg in de hoop dat wij geen oproep krijgen, maar krijgen wij wel een oproep dan valt er niets aan te doen en moeten wij weg en dan hopen wij maar dat jullie zich net zo flink houden als wij…

Opa gaat verder:

Nu, lieve kinderen, nu moe haar gebit klaar is zal het met ons ook wel gebeurd zijn. Ik ga de toekomst flink tegemoet. Hoop dat jullie zich ook goed zullen houden. En wenschen dat wij elkander spoedig in gezondheid zullen terugzien. Ook mijn lieve kleine schat. Zeg hem maar dat opa elke minuut van de dag aan hem denkt. Nu lieve kinderen houd ik op want moe wil verder gaan.

Oma:

Jullie kunnen zich niet indenken hoe wij er voor staan: FLINK HOOR, maar dat jullie nog geen minuut uit onze gedachten waren, nog geen dag nog nacht. Nu lieven, blijven jullie gezond en sterk. Selma, kindlief, blijf flink. Sal mijn jongen, jij bent wel zo verstandig en pak onze lieve Eddy. Er gaan duizenden dus wij niet alleen. Dus 10.000 kussen blijven jullie gezond. Omein, tot ziens, dag lieverds. Dag Eddy, dag lieveling, er komt nog een tijd dat wij nog gaan wandelen en spelen. Pa en Moe

Drie dagen later werden ze in Auschwitz vergast.

In de meidagen van 1940 waren mijn ouders met mij halsoverkop van Amsterdam naar Bussum vertrokken nadat vlak bij ons huis in de Hunzestraat, in hetzelfde blok, een bom was ingeslagen. Met een daverende klap kwam hij pal om de hoek op een paar huizen in de Lekstraat terecht. Mijn moeder was zo geschrokken en bang dat ze, toen mijn vader als soldaat terugkwam van de Grebbeberg – hij had zijn uniform met putties nog aan –, onmiddellijk begon te pakken. We verhuisden naar Bussum, naar een huis aan de Kamerlingh Onnesweg.

Nu, na de bevrijding, wonen we voorlopig nog in de Vechtstraat in Amsterdam bij ome Koos en zijn dochter Nel, hetzelfde adres waar we in 1942 weer terug vanuit Bussum onderdak vonden toen de joden uit de Mediene zich op last van de Duitsers in Amsterdam moesten vestigen, hetzelfde adres ook vanwaar we in mei 1943 werden weggehaald. Ome Koos was de gojse zwager van mijn vader. De zuster van mijn vader was al in het begin van de oorlog aan een nierziekte overleden. Na onze terugkeer uit Westerbork en mijn verdwijning naar Limburg heeft mijn moeder daar nog maandenlang ondergedoken gezeten. Ondanks de geboden gastvrijheid kon mijn vader zijn zwager, een keurige, ingetogen, pijprokende bankemployé, niet luchten of zien. Die zwager was op zijn beurt zeer gesteld geraakt op de mooie vrouw die door de oorlogsomstandigheden op zijn pad was gekomen. De genegenheid was zo te zien wederzijds, al geloof ik niet dat ze elkaar ooit hebben aangeraakt. Voor mijn vader was het echter een reden te meer om zo snel mogelijk onze terugkeer naar Bussum te regelen. In de briefwisseling direct na de bevrijding was van die terugkeer al sprake. ‘We gaan weer heel gauw naar Bussum,’ schreef mijn moeder. ‘Fijn, hè, met ons drieën. Daar wachten ook weer vriendjes op jou en krijg jij het heel prettig hoor. Nu is de oorlog afgeloopen en gaan vader en moeder weer voor jou zorgen.’ En mijn vader: ‘Daar zijn een hoop vriendjes die op jou wachten en kun jij weer fijn op je oude school komen en natuurlijk in de padvinderij want dat wil je toch zo graag en dat zijn vader en moeder niet vergeten hoor!’

Ons oude huis aan de Kamerlingh Onnesweg bleek inmiddels echter nieuwe bewoners te hebben gekregen die begrijpelijkerwijs niet van plan waren ten behoeve van ons weer hun biezen te pakken. Gelukkig was er in hetzelfde rijtje wel een ander huis beschikbaar en zo konden we toch min of meer de oude draad weer oppakken. Het leven hernam zijn gewone loop. Mijn vader stortte zich op zijn werk. Hij trad weer in dienst bij textielgroothandel De Vries van Buren &Co., gevestigd in de Jodenbreestraat naast het Rembrandthuis, waar hij voordat de oorlog uitbrak was opgeklommen van expeditieknecht tot procuratiehouder. Algauw stond er een Amerikaanse auto (een Dodge) voor de deur en werden de eerste maatkostuums aangeschaft. Mijn moeder stak al haar energie in het huishouden. Dat draaide voor haar voor negenennegentig procent om haar ziekelijke kind. Ik was al jarenlang een zware astmapatiënt die om de haverklap het bed moest houden, overgevoelig voor elk vlaagje tocht en elk opdwarrelend stofje. Ieder plekje in huis moest op elk moment van de dag kraakhelder en stofvrij zijn. Het huishouden was op die manier voor mijn moeder een vierentwintiguurstaak. Huishoudelijke hulpen kwamen en gingen, want lang hielden ze het bij mijn veeleisende moeder niet uit.

Op de Engschool (later de Prinses Marijkeschool), die maar een paar straten van ons huis af lag, kwam ik op grond van mijn leeftijd meteen in de vijfde klas terecht, ondanks het feit dat ik vanwege de onderduik de drie voorafgaande klassen gemist had en dus een formidabele achterstand had opgelopen. Voor de klassenonderwijzer, meneer Koornneef, was dat echter geen probleem. Hij zag algauw dat ik ondanks alles toch aardig kon lezen en schrijven en hij was bereid mijn kennis buiten schooltijd bij te spijkeren. Elke dag om vier uur gaf hij me bijles. Na afloop kreeg ik een opdracht mee die ik de volgende ochtend om negen uur weer moest inleveren. Dat gebeurde dag in dag uit. Nog hetzelfde jaar kon ik mijn voormalige celgenoten uit het Zwolse Huis van Bewaring, met wie ik was blijven corresponderen alsof het vakantievrienden waren, vol trots melden dat ik een kerstrapport vol zevens en achten had gekregen. Meneer Koornneef was een bijzonder inspirerend onderwijzer. Hij werd door de hele klas op handen gedragen. Hij deed veel meer dan van hem mocht worden verwacht. Nadat we eerst werkstukken hadden gemaakt over de herrezen KLM, wist hij onze belangstelling te wekken voor de walvisvaart. Onze klas adopteerde de ‘Willem Barendsz’, de eerste Nederlandse walvisvaarder. We voerden een persoonlijke correspondentie met de bemanning die onder leiding van kapitein Klaas Visser hun barre reizen naar de Zuidelijke IJszee maakte. Van het materiaal dat de bemanning ons stuurde (onder andere een heuse walvisrib), werd op school een permanente tentoonstelling ingericht, aangevuld met prenten van de historische overwintering op Nova Zembla. Toen ze na een van hun reizen voor een reparatiebeurt van het schip aanlegden in Amsterdam, werd onze klas voor een bezoek uitgenodigd. Glibberend over het spekgladde dek werden we ingewijd in de ins en outs van de Nederlandse walvisvaart. We keken onze ogen uit bij de twee amfibievliegtuigen die bij het schip hoorden. En we kregen allemaal een banaan, onze eerste van na de oorlog.

In onze klas, die drieënveertig leerlingen telde, heerste een uitstekende sfeer. Ik voelde me volledig opgenomen, en toch had ik het idee anders te zijn dan de anderen. Aan de ene kant had ik een soort eenzaam superioriteitsgevoel. De oorlogservaringen hadden me gerijpt. Ik voelde me minder kind dan de anderen en kon me soms verbazen over hun ‘kinderachtig’ gedrag. Aan de andere kant zag ik mezelf, door mijn achterstand, maar vooral ook door mijn fysieke handicap, als hun mindere, die de grootste moeite had om mee te komen. Dat manifesteerde zich vooral tijdens de gymnastieklessen, waar ik nu juist een uitblinker wilde zijn. De hatelijke vier voor gymnastiek op mijn kerstrapport zat me dan ook het meeste dwars. Maar van dat soort gevoelens liet ik mijn klasgenoten nooit iets merken. Tijdens mijn onderduik was het aannemen van een schutkleur, de kleur van je omgeving, een tweede natuur geworden.

Tijdens dat eerste schooljaar na de oorlog vierde ik mijn elfde verjaardag, voor mij een extra bijzondere dag. Mijn tiende verjaardag had een groot litteken achtergelaten. Ik was op dat moment bij een katholiek gezin in Treebeek ondergedoken, waar ik met bijstand van de lokale pastoor werd ingewijd in de grondbeginselen van het katholieke geloof. In mijn vorige pleeggezin, streng gereformeerd, was ik vertrouwd gemaakt met het strakke stramien van de Statenbijbel, en ik onderwierp me met een zekere gretigheid aan de minder zwaar ogende katholieke rituelen. Vooral de spannende martelarenverhalen fascineerden me en algauw hanteerde ik de rozenkrans alsof ik nooit anders gedaan had. De dag voor mijn verjaardag, Maria Hemelvaart, vierden we uitbundig de naamdag van de moeder des huizes. De volgende ochtend zat ik al vroeg aan het ontbijt, wachtend op de dingen die zouden komen. Maar er gebeurde helemaal niets. Na het ochtendgebed en de eerste boterham hield ik het niet meer. ‘Jullie weten toch wel dat ik jarig ben?’ vroeg ik met een benepen stemmetje.

‘Ja Jantje,’ antwoordde de vader van het gezin, terwijl hij, zoals zo vaak, een keiharde scheet liet. ‘Maar wij katholieken doen daar niet aan. Wij doen alleen aan naamdagen.’

Ik trok een pruillip en begon vervolgens onbedaarlijk te huilen. Het gezelschap keek verstoord, maar niemand zei iets. Ik sprong op en begon te stampvoeten. ‘Wat een rotgeloof,’ riep ik rood aanlopend. ‘Ik geloof niet dat ik katholiek wil worden.’

Er viel een ijzige stilte. De heer des huizes wisselde een paar blikken van verstandhouding met zijn vrouw en liep naar de telefoon. Diezelfde middag nog werd ik door de onderduikorganisatie opgehaald en overgebracht naar Overijssel waar een nieuw pleeggezin wachtte. Dit keer weer streng gereformeerd.

Maar nu was het dan mijn elfde verjaardag, mijn eerste verjaardag terug in mijn vertrouwde omgeving. Mijn moeder maakt me al vroeg wakker en overlaadt me met kussen. Beneden wacht een formidabele verrassing: een hondje. Het hondje waar ik in mijn brieven uit Westerbork om had gevraagd. Het is nog jong, nog maar een paar weken oud, zwart met geelbruine vlekken. Het trilt over zijn hele lijf en zodra ik hem probeer aan te raken, vlucht het jankend weg. ‘Wat een lief beest,’ roep ik, uitzinnig van vreugde. ‘Ik noem hem Flipje. Flipje, Flipje, kom eens hier!’ Ik hol achter hem aan, maar Flipje zoekt een goed heenkomen in de keuken.

Overgelukkig loop ik naar school en vertel iedereen wat een fijne verjaardag ik heb. Ik nodig al mijn klasgenoten uit om tussen de middag met me mee te gaan om mijn geluk in ogenschouw te nemen. Ik kan nauwelijks wachten tot de lessen voorbij zijn. Als de bel gaat ren ik met vijftien vriendjes en vriendinnetjes naar huis, waar mijn moeder me sip kijkend op staat te wachten.

‘Waar is Flipje?’ roep ik, haar opzij duwend. ‘Flipje! Flipje! Kom eens bij je baasje!’

Mijn moeder houdt de kinderen bij de deur tegen en komt me achterna. ‘Flipje is weg,’ zegt ze met omfloerste stem. ‘Vader heeft hem weer meegenomen.’

‘Wat!?’ krijs ik. ‘Dat kan toch niet? Flipje is van mij. Mijn hondje. Van jullie gekregen.’ Ik begin hysterisch te huilen.

‘Hij kon niet blijven,’ probeert mijn moeder uit te leggen. ‘Hij is niet zindelijk. Je vader en ik zijn de hele nacht bezig geweest om de rommel op te ruimen. We hebben slaande ruzie gehad. Je vader is driftig geworden en heeft het mormel weer teruggebracht. Je wil toch niet dat ons huwelijk eraan onderdoor gaat?’

Ik ben ontroostbaar. Mijn klasgenootjes druipen bedremmeld af. Ik ga naar mijn kamer en werp me op bed. Ik ben die middag niet meer naar school gegaan.

2 Wie is wie?

Het eerste wat mijn moeder deed toen we ons weer in Bussum hadden gevestigd was haar naam nu ook officieel te laten veranderen. Sara werd Selma, Selma van Thijn-Swart. De schrik zat er diep in. Als jood, zo was wel gebleken, ben je je leven niet zeker. Sterker nog, op jood-zijn stond de doodstraf. We mochten van geluk spreken dat we dit keer de dans waren ontsprongen, maar wie garandeerde ons dat dat de volgende keer weer het geval zou zijn? We moesten het lot maar niet tarten en konden ons maar beter gedeisd houden.

‘We gaan niet meer op lijsten staan,’ zei mijn vader – die overigens gewoon Sal (Salomon) bleef heten – toen ik me via de joodse gemeente wilde aanmelden voor joodse les. In Westerbork had ik daar al een begin mee gemaakt en dat was me na al mijn religieuze omzwervingen goed bevallen. Tijdens het Poerimfeest mocht ik in een toneelstukje een van de hoofdrollen spelen (die van de antisemiet Haman) en tijdens Seideravond (Pesach) mocht ik de vragen stellen: ‘Waarom is deze avond anders dan andere avonden?’ Ik voelde me eindelijk weer ergens bij horen. Maar mijn ouders waren onverbiddelijk. ‘Kind, je wilt toch niet nog eens zoiets meemaken?’ zei mijn moeder met verstikte stem. Joodse les? Geen sprake van.

Na de lagere school viel de keus op het Christelijk Lyceum. Dat betekende iedere maandagmorgen een gang naar de Spiegelkerk om er met gevouwen handen te bidden, en twee uur per week godsdienstonderwijs. De grote onderduik was weer begonnen. Overigens had ik verstandelijk weinig moeite met de gang van zaken. Ik vond godsdienstonderwijs met al die verhalen en dramatiek interessant. Vooral het Oude Testament sprak me aan. Mijn bijbelkennis was behoorlijk op peil en algauw werd ‘godsdienst’ mijn beste vak. Op mijn eerste rapport kreeg ik er zelfs een 10 voor, een ongekende luxe. Maar toch voelde ik dat er iets niet helemaal klopte.

In de pauzes ga ik in discussie met medeleerlingen.

‘Geloven jullie dat er een God bestaat?’ vraag ik.

Mijn klasgenoten zijn met stomheid geslagen. ‘Hoe kom je daar nou bij?’ vraagt er een.

‘Nou gewoon. Als er een God bestaat, hoe kunnen er dan zulke vreselijke dingen gebeurd zijn?’

‘Wat voor vreselijke dingen?’ vraagt Theo die zich als woordvoerder opwerpt.

‘Nou, in de oorlog bijvoorbeeld. Toen zijn er miljoenen mensen vermoord.’

Theo geeft geen krimp: ‘Die moesten boeten voor hun zonden.’

‘Boeten voor hun zonden?’ roep ik verontwaardigd. ‘En al die kinderen dan? Miljoenen kinderen zijn er vermoord, vergast of levend verbrand. Wat hebben die misdaan?’ Ik haal even adem. ‘Als er een God bestaat, dan moet dat wel een hele slechte zijn als hij dat toelaat.’

Mijn klasgenoten kijken bedremmeld naar de grond, maar Theo is niet van zijn stuk te brengen. ‘Zij moesten boeten voor de zonden van hun voorvaderen,’ betoogt hij met een imponerende stelligheid. ‘Je kent toch het verhaal van de kruisiging?’

Hier heb ik niet van terug. Ik verzink in diep gepeins en maak me langzaam van het groepje los. De bel brengt me weer bij de les.

Normaal gesproken hield ik me op school overigens niet met dit soort zwarigheden bezig. Het tegendeel was eerder het geval, ik was zeker niet het braafste jongetje van de klas. Ik stond te boek als nogal vrijgevochten, als een jongen die moeite had om zich gedisciplineerd te gedragen. Samen met mijn vriendje Jan, een bakkerszoon uit Muiden, wilde ik onder de les nog wel eens keten. We joegen de leraren op stang, speelden spelletjes (zoals galgje of zeeslag), gaven elkaar spannende lectuur door (Dick Bos-boekjes) of trokken de meisjes voor ons aan hun haar. Ik werd dan ook om de haverklap de klas uit gestuurd. ‘Jij was altijd de pineut,’ herinnert (inmiddels professor) Jan van Hinte zich jaren later. ‘Ik kon met m’n blonde, blozende boerenkop tenminste nog onschuldig kijken.’ Een keer staken we allebei tegelijk een brandende vinger op, overgoten met benzine uit een aansteker. De lerares Frans, mevrouw Cohen, kreeg bijna een hartverlamming. Het kwam me op een week schorsing te staan.

Bij de meisjes was ik berucht. Ik was altijd wel een beetje verliefd. Bijvoorbeeld op Loesje, het leukste meisje uit de zesde klas van de lagere school die ook naar het Christelijk Lyceum was gegaan. In het begin zocht ik haar tijdens elke pauze op, zonder precies te weten wat ik tegen haar moest zeggen. Ik paarde een zekere mate van opdringerigheid aan een immense verlegenheid. Toen ze voor de zoveelste keer te kennen gaf dat ze van mijn avances niet gediend was, ontbrandde ik in een redeloze driftbui. Ik wierp haar tegen de grond en wreef haar gezicht door het grind. Ook dat kostte me een week. Een half jaar later werd ik verliefd op Wilma, een beeldschoon meisje uit een parallelklas, met prachtig goudblond haar. Elke dag wachtte ik haar na schooltijd op. Op veilige afstand fietste ik achter haar aan. Maanden achtereen, zonder haar aan te durven spreken. Totdat ik op een dag de stoute schoenen aantrok en langszij kwam. Zo dichtbij dat onze sturen in elkaar verward raakten en we met kletterend geweld over straat tuimelden. Zwaar gehavend en in tranen bracht ik haar zonder een woord te zeggen naar huis. Haar moeder, geschrokken, bedankte me voor de goede zorgen.

Intussen deed mijn vader goede zaken. De auto’s voor de deur werden steeds protseriger. Mijn moeder kreeg haar eerste bontjas. Het Jodendom bleef weliswaar taboe (mijn dertiende verjaardag ging ongemerkt voorbij), maar in de praktijk van alledag was alles joods wat de klok sloeg. Mijn ouders hadden uitsluitend joodse vrienden die op joodse feestdagen toevallig altijd bijeenkwamen, en op vrijdagavond was er kippensoep. En natuurlijk koegel met peren. De joodse spijswetten kwamen nimmer ter sprake maar het was om gezondheidsredenen wel verboden om ‘onrein’ voedsel aan te raken, zoals ham, spek of paling. Daar krijg je maar pukkeltjes van, zei mijn moeder, of, in mijn geval, astma. Het Jiddisch was niet van de lucht. Er werd geen gesprek gevoerd of het regende Jiddische termen. De buren waren tofelemonen, de hulp in het huishouden was een sjikse, mijn onderwijzer een gesjiewes, ome Koos een schlemiel, de overbuurvrouw een mamzer binnenidde, haar man een pakslinger, op de radio was alleen maar mesjoggaas te horen en overal om ons heen bespeurden mijn ouders risjes en kinnesinne. De zondagmorgen was voor mij een regelrechte kwelling. Dan togen mijn ouders met mij naar Jan Tabak om zich bij een groot gezelschap van (joodse) vrienden en kennissen te voegen die zich luidruchtig met elkaar onderhielden, de vrouwen met rinkelende armbanden. Ik zat er kleintjes en ineengedoken bij en deed mijn uiterste best om de hatelijke blikken van de omstanders te negeren. Ik begon me voor mijn ouders te schamen.

Minder problematisch waren de bijeenkomsten van de zogenaamde ‘club’, een vriendenclub van een zestal (joodse) stellen die bijna wekelijks bij elkaar over de vloer kwamen en een soort plaatsvervangend misjpooche-gevoel ontwikkelden. Alhoewel ook die bijeenkomsten gepaard gingen met een oorverdovend kabaal (het waren allemaal handelsreizigers, de één in knopen, de ander in stropdassen, weer een ander in limonadesiroop en mijn vader dus in damesstoffen), speelden ze zich af in de huiselijke sfeer waar we niet bekeken werden. Bovendien konden de kinderen, buiten mij alleen maar meisjes, zich altijd wel een tijdje terugtrekken om met elkaar te spelen. Als de kust veilig was speelden we bij voorkeur doktertje en vulden gretig onze anatomische kennis aan. Als mijn moeder, samen met een vriendin, voor de (joodse) hapjes zorgde: viskoekjes, pekelzuur, ossenworst en gemberbolussen, had ze gelukkig ook minder aandacht voor mij. Op zomerse dagen verplaatste het toneel zich naar Zandvoort, waar heel wat kuilen voor elkaar gegraven werden. En veel en uitbundig gelachen, getuige de uitpuilende fotoalbums die uit die tijd bewaard zijn gebleven, contrasterend met de grote leegte daarvoor.

Het leukste vond ik als mijn ouders me mee uit namen naar Amsterdam. De Snip en Snap-revue in theater Carré met de balletten en de sketches van Willy Walden en Piet Muijselaar. Potasch en Perlemoer in De Kleine Komedie. Of de spektakelfilms in Tuschinski en het City-theater met variété in het voorprogramma, soms met complete dansorkesten als de Ramblers en de Skymasters. En altijd weer Bernard Drukker op het hammondorgel. De films – vaak musicals – waren op het immense doek bijna altijd meeslepend en overweldigend. Natuurlijk zaten wij Royal Loge. Als de voorstelling was afgelopen, kwam ik helemaal in trance weer buiten.

Maar mijn meest favoriete tijdspassering was toch alleen zijn op mijn eigen kamer, thuis, temidden van mijn speelgoed en boeken. Oorlogje spelen met tinnen soldaatjes die ik in brede linies tegenover elkaar opstelde, met blokken bouwsels maken die ik dan weer met zelfgefabriekte vliegtuigjes stuk bombardeerde. Zo liet ik mijn fantasie urenlang de vrije loop, dromend van een heldenrol waarin ik bij herhaling betoverende, altijd blonde, vrouwen uit brandende en kapotgeschoten huizen redde. Ik vergat alles om me heen. Tot het moment dat ik buiten hoorde blaffen.

‘Woef! Woef! Grrrr… Woef!’ Ik spring op en blaf terug. ‘Woef! Waf! Grrr… Waf! Woef!’ Ik ren de trap af, naar buiten, de tuin in. ‘Woef! Woef! Woef!’ Het is Kees, mijn buurjongen. Hij is precies even oud als ik, zelfs op dezelfde dag geboren. We zijn boezemvrienden en hebben samen een geheimtaal ontwikkeld die niemand kan volgen. We communiceren als blaffende honden. Met z’n tweeën vormen we de vereniging ‘Vreugde en Leed’, beklonken op een stuk papier, getekend met ons bloed. We hebben ook een eigen telefoonlijn aangelegd, van kamer tot kamer waardoor we elkaar nog tot ’s avonds laat kunnen toeblaffen. Soms spreken we dan nog af om even ‘de buurt in te gaan’. In het donker sluipen we het huis uit om belletje te gaan trekken en vooral oudere mensen honds de stuipen op het lijf te jagen door onder hun raam luidkeels te gaan blaffen. Ook sneuvelt er wel eens een ruit. De balans van ‘Vreugde en Leed’ sloeg, wat ons betreft, meestal naar het eerste door. Het leed was voor de buurtbewoners.

3 De benauwenis

’Eddy, kom eens hier. Laat me je borst eens horen.’ Met die woorden werd ik bijna dagelijks na thuiskomst uit school door mijn moeder opgewacht. ‘Piep je weer?’ vraagt ze. Ze pakt me vast en buigt zich voorover, haar oor op mijn bloesje drukkend. Meestal gaat het goed, maar lang niet altijd. Ik voel het al aankomen als ik naar huis fiets, om de hoek even stoppend om diep adem te halen. Thuisgekomen hou ik mijn adem in. Mijn moeder ziet al van ver aan mijn verwrongen gezicht en voorovergebogen schouders dat er iets aan de hand is, al probeer ik het wanhopig te verbergen. ‘Er is niets aan de hand,’ roep ik luchtig. Maar als het oor van mijn moeder dichterbij komt, gaat het mis. Ik piep, ik kan het niet ontkennen. ‘Zie je wel! Ik wist het wel!’ roept mijn moeder. Ik barst in tranen uit. Het piepen wordt hijgen, het hijgen naar adem snakken. De benauwenis slaat weer toe. Ik heb een astma-aanval.

Eerst wordt mijn moeder kwaad: ‘Kind, je mag niet tegen me jokken. Je weet, ik merk altijd alles.’ Dan pakt ze me teder bij de arm en leidt me de trap op naar mijn kamer. Daar kleedt ze me uit terwijl ze me overlaadt met zoenen. ‘Rustig maar, mijn jongen, luister nu maar naar je moeder. Ik weet echt wat het beste voor je is.’ Intussen is mijn benauwdheid erger en erger geworden. Het hijgen is aangezwollen tot gieren en ik kan geen lucht meer krijgen. ‘Ach mijn jongen, Eddietjemijn, schat van me,’ snikt mijn moeder. Ze brengt me naar bed en stopt me liefdevol toe. Ik krijg mijn medicijnen, die amper verlichting brengen. Mijn moeder zet me rechtop in bed, twee kussens achter mijn hoofd, pakt me zachtjes beet en begint me te wiegen. Ze zingt. ‘Daar bij die molen, daar bij die molen…’ En dan, op de melodie van ‘Twee ogen zo blauw’: ‘O, Eddy van Thijn, o, Eddy van Thijn.’ Ik laat mijn gebruikelijke reserves varen en capituleer voor zoveel moederliefde. Ik weet: dit is haar moment. De drie- à vierdaagse periode van opperste zorgzaamheid is weer aangebroken. Het begin is het ergst, die verschrikkelijke ademnood. De angst dat je erin blijft. Het tergend lange wachten op de dokter. Maar als die eenmaal geweest is en de verlossende injectie heeft gegeven, wordt alles alleen maar beter. Vertroeteld worden is dan een feest.

Astma is een afschuwelijke ziekte. Ademhalen hoort vanzelfsprekend te zijn, iets waar je niet bij hoeft na te denken. Zuurstof is er gewoon, zoals licht en water. Gebrek aan zuurstof is in meerdere opzichten benauwend. De angst dat het er niet zal zijn. Je bij alles afvragen of je adem niet zal stokken en als dat gebeurt, dat gevoel van volstrekte machteloosheid. En dan de ademnood zelf… Je weet niet waar je het zoeken moet, je functioneert niet meer. Je bent totaal gefixeerd op nog maar één ding: een piezeltje lucht.

Ik was een zware astmapatiënt. Als ik een aanval kreeg, soms zomaar, onverwachts, na een lachbui bijvoorbeeld, dan was het ook meteen raak. Het kwam niet zelden voor dat ik echt bang was dat ik in mijn benauwdheid zou blijven.

Tijdens de oorlogsjaren was de astma een extra handicap. Voor mijn talloze onderduikouders was het een ware beproeving. Niet alleen omdat ik meer verzorging nodig had dan een normaal kind en er af en toe een dokter aan te pas moest komen – met alle risico’s vandien –, maar ook omdat ik me, ook als dat nodig was, vaak niet stil kon houden. Ik was een risicofactor van de eerste orde. Het droeg ertoe bij dat ik zo vaak van schuiladres moest wisselen.

Ik was een ware plaag voor mijn omgeving, vooral tijdens de twee maanden in het Huis van Bewaring in Zwolle. We zaten met z’n vieren in een cel, drie oudere heren en ik. De drie volwassen mannen waren erg zorgzaam voor me. Ze deden alles om me, onder die omstandigheden, het leven te veraangenamen en verzonnen allerlei spelletjes om de tijd te doden. Zo scheurden ze uit een oude schoenendoos een compleet schaakspel en leerden me schaken. Het duurde niet lang of ik versloeg iedereen en werd kampioen van onze cel. Ook de andere bewoners van de gevangenis leefden met me mee. Ik was tijdens het luchten een ongewone verschijning: het enige kind. Een van de Hollandse bewakers (het merendeel was Duitser) gaf me op een dag een appel. Prompt werd hij zelf in de cel naast ons opgesloten. Elke avond, als de duisternis inviel, begon mijn gepiep en gehijg. Dat was voor mijn celgenoten een gruwel: niemand deed nog een oog dicht. Toen de situatie onhoudbaar werd, wisten ze met hulp van de gevangenisdokter te bewerkstelligen dat ik, als het weer zover was, op de gang mochten luchten. Nachtenlang heb ik door de gangen gezworven totdat ik mijn ademhaling weer onder controle had en, teruggekeerd, uitgeput op mijn matrasje in slaap viel.

Tijdens een van die nachtelijke omzwervingen beleefde ik een angstig moment. Toen ik argeloos een hoek omsloeg en in de vestibule terechtkwam, stond ik plotseling oog in oog met een van de beruchte gevangenishonden. Een paar dagen eerder had hij nog een gevangene levensgevaarlijk verwond. Terwijl het beest op me af stormde, begon ik luidkeels te krijsen. De dienstdoende bewaker reageerde onmiddellijk. Hij vloog de gang op, trok zijn pistool en schoot een paar keer. De hond deinsde terug en verdween jankend door de inmiddels geopende deur naar buiten. Mijn astma-aanval was prompt over.

Voor mijn verdere ontwikkeling vormde de astma een grote frustratie. Ook ik was na de oorlog aangeraakt door de gedachte dat de geschiedenis zich nooit meer zou mogen herhalen. Dat betekende dat ‘wij’ voortaan sterk zouden moeten zijn en ons moesten kunnen verdedigen als dat nodig zou zijn. Een goede lichamelijke conditie was daarvoor een eerste vereiste. Mijn vader, die ze nooit hadden kunnen grijpen en maar liefst driemaal uit een deportatietrein was gesprongen (hij liep de hele oorlog met een sleutel op zak, afkomstig van de kleedhokjes van een gemeentelijk badhuis, die op de treindeuren bleek te passen), was voor mij een lichtend voorbeeld. Hij liet bij herhaling blijken teleurgesteld te zijn dat ik zo’n slapjanus dreigde te worden. Ik probeerde ondanks mijn slechte gymnastiekprestaties toch alle mogelijke sporten uit. Maar er was niets waarin ik mee kon komen. Het voetballen op het veld achter ons huis was al een regelrechte ramp. Na drie, vier passen, waarbij ik de bal maar half raakte, moest ik al zwaar hijgend afhaken. Ook zwemmen was geen succes. Nog daargelaten dat ik in mijn zwembroek de lachlust opriep van mijn schoolgenootjes omdat de welvingen op mijn bovenlijf bijna vrouwelijke vormen aannamen – ik werd steevast ‘de bolle’ genoemd – hapte ik in het water voornamelijk naar lucht. Bij het schaatsen werd ik, voordat ik één slag had gemaakt, al direct door de ijzige kou bevangen. De winter was niet mijn seizoen.

Ik zocht mijn heil bij meer individueel gerichte sporten. Zo ging ik op jiu-jitsules en leerde vallen, een nuttige maar weinig bevredigende bezigheid. Ook leerde ik hoe ik een aanval moest pareren en iemands arm moest omdraaien, maar er was niemand die dat buiten de lessen met me wilde praktiseren. Ik werd lid van een boksclub en leerde touwtjespringen. Oefende linkse en rechtse hoeken op een meegevende boksbal. Maar toen ik voor het eerst de ring in mocht moest ik mijn bril afzetten en werd ik in de kortste keren murw geslagen. Daar had ik als brillenjood met mijn min acht aan beide ogen even niet aan gedacht.

De enige mogelijkheid die overbleef was denksport. Tenslotte had ik, vroeger dan wie ook, schaken geleerd. En ik was toch kampioen van mijn cel geweest? Zo inferieur als ik me bij fysieke sporten voelde, zo superieur voelde ik me aan het bord. Ik werd lid van het Bussumse Schaakgenootschap en nam deel aan de onderlinge competitie. Algauw bleek dat superioriteitsgevoel volkomen misplaatst. Geheel ten onrechte mat ik de kracht van mijn tegenstanders af aan hun uiterlijk. Als ik een pukkelig jongetje of een slecht geklede, oudere man tegenover me kreeg, dacht ik: die kan ik wel hebben. Maar meestal liep het slecht af. Ik verzamelde nul op nul en bleek nog veel te moeten leren. Een natuurtalent was ik bepaald niet, mijn Schachnovelle-achtige ervaringen ten spijt.

Ook op school ging het minder goed dan mijn vliegende start op de lagere school kon doen verwachten. De vele verzuimdagen als gevolg van mijn astma, gevoegd bij de talloze keren dat ik wegens onhebbelijk gedrag uit de klas of zelfs van school werd gestuurd, maakten dat ik grote moeite kreeg om het tempo bij te houden. De zevens en achten op mijn eerste rapporten maakten plaats voor vieren, vijven en zessen. Gelukkig ging ik telkens nog wel net over, maar mijn laatste restje zelfvertrouwen smolt weg. Ik was en bleef een kneus die weinig van het leven had te verwachten.

Aan mijn ouders had ik, als het om leren ging, weinig steun. Ik werd weliswaar in luxe opgevoed maar dat stimuleerde me allerminst. Met huiswerk hoefde ik bij mijn ouders niet aan te komen. Mijn moeder had alleen lagere school, mijn vader had zelfs die niet afgemaakt.

Bovendien verslechterde hun huwelijk met de dag. Steeds vaker stonden ze elkaar naar het leven. Ik raakte in mezelf gekeerd en sloot me als het maar even kon op in mijn kamer. Daar creëerde ik een wereld voor mezelf.

4 Onhandelbaar

Ik hoor voetstappen op het grind. Piepend gaat er een deur open. Een vrouw gilt. Een schot. Nog twee schoten. Een luide stem. ‘Ina, Ina, waar ben je?’ Stilte. ‘Ina, ben je daar? Is alles oké?’ Het is de stem van Paul Vlaanderen. In de verte antwoordt een vrouwenstem. ‘Paul! Paul! Ik ben hier.’ Ik hoor iemand hollen, hoor deuren die worden opengeslagen, het gerinkel van vallende voorwerpen. ‘O, mijn lief, daar ben je, Ina toch. Wat is er gebeurd?’ ‘O, Paul, daar ben je dan eindelijk. O mijn god, het was verschrikkelijk.’ Ina’s stem breekt.

Ik sta bibberend in het pikkedonker met mijn oor tegen de radio. Het is ’s avonds tien uur, de tijd voor de ijzingwekkend spannende hoorspelserie ‘Paul Vlaanderen’. Voor mij is het dubbel spannend: niet alleen doen de huiveringwekkende gebeurtenissen me de rillingen over de rug lopen, maar ik moet ook goed opletten of mijn moeder niet onverhoeds de trap opkomt voor haar periodieke controle. Ik word geacht diep in slaap te zijn.

Het naar bed gaan is elke avond weer een drama. De wiegeliedjes van mijn moeder ten spijt ben ik normaal gesproken niet in staat om in slaap te vallen. Maar ik heb daar een ritueel voor ontwikkeld: ik ga eerst bonzen. Liggend op mijn buik sla ik een minuut of tien met mijn hoofd keihard op de kussens. Alsof het een heiblok is. Boem, boem, boem. Tot ik uitgeput in slaap val. Mijn moeder gruwt ervan en wil me deze gekte tot elke prijs afleren. Dat leidt iedere avond weer opnieuw tot een vruchteloze krachtmeting. Als ze me naar bed heeft gebracht en het licht heeft uitgedaan, blijft ze achter de deur staan luisteren. Ik blijf minutenlang roerloos liggen, mijn adem inhoudend, tot ik de trap hoor kraken en de deur beneden dichtvalt. Dan draai ik me op mijn buik. Het bonzen begint. Eerst zachtjes en dan harder en harder. Bijna elke avond vliegt mijn moeder schreeuwend mijn kamer binnen. ‘Hou daar mee op, Eddy! Onmiddellijk! Je weet dat ik dat niet wil hebben.’ Ik draai me betrapt om. Het hele ritueel begint weer van voren af aan.

Als ik me na vele maanden nog steeds niet bij de bezwaren van mijn moeder heb neergelegd, begint ze uit een ander vaatje te tappen. Onder het motto ‘Wie niet horen wil moet maar voelen’ word ik, liggend op mijn rug, met speciale riemen vastgebonden aan het bed. Aanvankelijk weet ik me als een volleerde boeienkoning telkens weer aan de knellende banden te ontworstelen, maar geleidelijk wordt het systeem geperfectioneerd. Ik kan geen vin meer verroeren. Maar ik doe natuurlijk ook geen oog meer dicht. Op een avond ben ik zo wanhopig dat ik een van de riemen over mijn hals weet te wurmen zodat mijn adem wordt afgeknepen. Dan moeten ze het maar weten ook, denk ik. Ik wil dood. Mijn moeder schrikt zich een beroerte als ze me tijdens haar controle zo aantreft. De riemen worden verwijderd en komen nooit meer terug. Maar het bonzen blijft een verboden handeling.