Een leiderswisseling vormt vaak een groot pijnpunt in de politiek, in welke variant die zich ook voordoet; of het nu de ‘ideale’ is, na een jarenlange voorbereiding, of een schoon-schip-operatie waarbij de voorganger wordt afgedankt en vervolgens doodgezwegen.

In Kroonprinsenleed schrijft Van Thijn over het zich vastklampen aan de macht, het zwarte gat, de angst van de partij, oude ‘olifanten’ en aanstormend talent. Beroemde naoorlogse buitenlandse opvolgingskwesties passeren de revue, van Brandt-Schmidt en Thatcher-Major tot Jospin-Hollande-Ségolène en Kohl-Merkel. Maar de rode draad is de binnenlandse politiek: Lubbers-Brinkman, Van Mierlo-Terlouw, en vooral: de opvolging binnen Van Thijns eigen partij, de PvdA.

Wie kan het afscheid nemen van de macht beter doorgronden dan Ed van Thijn, 45 jaar actief in de politiek en zojuist teruggetreden als lid van de Eerste Kamer?

Een fascinerend palet van de political junkie.
JAN TROMP IN DE VOLKSKRANT

Geeft door de bundeling van enkele dramatische leiderswisselingen een indringend inzicht in de werking van de macht. TROUW

BOEKEN VAN ED VAN THIJN

Dagboek van een onderhandelaar

Democratie als hartstocht. Commentaren en pleidooien

Retour Den Haag. Dagboek van een minister

Nog één nacht slapen?

Stemmingen in Sarajevo. Dagboek van een waarnemer

De sorry-democratie

Het verhaal

Publieke zaken

BM

De informatieparadox

18 adressen

Judica / Judy

Kroonprinsenleed. Machtswisselingen in de politiek

ED van THIJN

KROONPRINSENLEED

MACHTS-WISSELINGEN IN DE POLITIEK

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Eerste druk, september 2008

Tweede druk, december 2008

Copyright © 2008 Ed van Thijn en uitgeverij Augustus,

Amsterdam

Omslagtekeningen Joep Bertrams

Foto van de auteur Hielko Kuipers

Vormgeving Suzan Beijer

ISBN 9789045703770

NUR 697

www.augustus.nl

‘Als God een politicus wil straffen, maakt hij hem of haar tot kroonprins van een zittend leider.’

(’T HART EN TEN HOOVEN)

Voor Odette, een toonbeeld van standvastigheid

HET ZWARTE GAT

Opvolgen en opgevolgd worden – het vormt een van de grootste pijnpunten in de politiek, op welke manier de overdracht van een positie zich ook voltrekt. De ‘ideale’ opvolging verloopt na een jarenlange, zorgvuldige voorbereiding schijnbaar vlekkeloos, met ieders instemming en in het best denkbare overleg. De opvolger heeft zich als tweede man ruimschoots kunnen inwerken. De vraag die dan nog overblijft is wannéér de overdracht plaats zal vinden. En dat moment kan alsnog tot veel onvoorziene ellende leiden. Als de kroonprins zich te vroeg warmloopt is hij al afgebrand voordat hij begonnen is. Manifesteert hij zich in een te laat stadium dan krijgt hij algauw te maken met een imagoprobleem. ‘Hij mist het charisma van zijn voorganger,’ wordt er dan gezegd. Nog moeilijker wordt het als de voorganger geen aanstalten maakt om op te stappen. Omdat het nog niet opportuun is. Omdat hij nog lekker draait. Omdat zijn gedoodverfde opvolger er nog niet klaar voor is. Omdat bepaalde netelige zaken nog moeten worden afgehandeld. Omdat de partij (of erger: het land) hem nog niet kan missen. Omdat hij, bewust of onbewust, bang is voor ‘het zwarte gat’: hoe zal hij zijn verdere leven inrichten? Zo kan die opvolging, die tot in de puntjes geregeld leek, toch nog een martelgang worden. Het momentum gaat voorbij. De polls, die tot voor kort zo gunstig waren, kelderen met de week.

Ingewikkelder zijn de situaties waarbij weinig of niets van tevoren is geregeld. De opvolgingskwestie wordt een concurrentieslag en of het spel nu netjes gespeeld wordt of niet, met veel onverkwikkelijk gedoe achter de schermen, doorgaans levert het een spijkerhard gevecht op waarbij geen middel wordt geschuwd. Explosies van haat en nijd zijn geen uitzondering. De inzet is continuïteit of juist niet. De partij moet linkser of meer naar rechts. Meer kleur, minder concessiebereid. Minder of meer ideologische veren. Of juist pragmatischer, moderner, vernieuwend. Meer oog voor de gewone kiezer, de straat op. Oog hebben voor het groeiend onbehagen, minder Haags. Openstaan voor de nieuwe tijdgeest, de nieuwe generatie. Daar komt bij dat in de mediademocratie, waarin personen belangrijker lijken dan partijen, beginselen, ideeën of visies, iedereen de twee-, drie- of vierstrijd op de voet kan volgen. In een debat kan elk woord, elk gebaar, elke oogopslag fataal zijn en één oneliner is vaak bepalender dan drie doorwrochte betogen. Opiniepeilingen kunnen belangrijker zijn dan tien ledenvergaderingen.

Een interne partijstrijd kan helser zijn dan de strijd tussen partijen. Er staat ook erg veel op het spel. Het leiderschap van een partij is in onze personendemocratie zo’n beetje de machtigste positie die er te vergeven is, en the winner takes it all. Eenmaal gekozen is hij of zij het die voor meerdere jaren de dienst uitmaakt. De gelederen sluiten zich, het debat verstomt, de rest verbleekt. Totdat een nieuwe opvolgingsstrijd zich aandient. De verliezers likken hun wonden en houden zich wijselijk stil. Als ze dat niet doen en zich op gezette tijden als ‘oudgedienden’ in het debat mengen, kunnen ze er staat op maken dat ze met pek en veren overladen zullen worden. Wat verbeelden ze zich wel? Who do they think they were? Ook de voorganger, hoezeer in zijn tijd ook op handen gedragen en hoe groots zijn afscheid ook was, is in dit opzicht een verliezer, zelfs als zijn voorkeurskandidaat de winnaar is. Want de nieuwe tijden zullen altijd beter zijn. De nieuwe leiders zullen zich ervoor hoeden dezelfde fouten te maken als hun voorgangers, die met lede ogen moeten toezien hoe het verleden (hun verleden, maar wie maalt er nog om geschiedenis) op de schroothoop gaat. De ergste beschuldigingen blijven zonder tegenspraak. Toen de Berlijnse Muur viel triomfeerde ‘het gelijk van rechts’ en leek het wel of de sociaaldemocraten van weleer gemene zaak hadden gemaakt met de Oostblokregimes. Toen de copiloten van Osama Bin Laden de Twin Towers binnenvlogen was elke burgemeester die ooit een kopje thee in een moskee had gedronken een naïeve multiculti. Niemand nam de verdediging ter hand. Er werd botweg een streep gehaald door het verleden. En de voorganger staat machteloos, want elk woord valt verkeerd. Zijn tijd is geweest. Het vergaat hem als de toenmalige dissidenten in De Tocquevilles Démocratie en Amérique: ‘In dit land worden dissidenten niet in de gevangenis gestopt. Ze worden domweg doodgezwegen.’

Bestaat het zwarte gat eigenlijk wel? Natuurlijk niet. In het ergste geval is er altijd nog een lezingencircuit. Maar de angst ervoor is een zeer actieve raadgever. In de jaren zestig voorspelde ik in een artikel over de moderne televisiedemocratie dat de houdbaarheidsdatum van politici steeds korter zou worden. Er zou een generatie van wegwerppolitici opstaan.

Zoals dat met veel voorspellingen gebeurt is ook deze maar zeer ten dele uitgekomen. Ik heb in mijn vijfenveertigjarige loopbaan talloze veelbelovende politici zien komen en al snel weer gaan, maar blijvers waren er toch ook. Mensen van formaat (zoals Den Uyl, Lubbers, Van Agt, Wiegel en Kok) waren allesbehalve eendagsvliegen. In de landen om ons heen hebben kopstukken als Brandt, Kohl, Thatcher, Mitterrand, Blair en anderen meerdere termijnen volgemaakt. De genadeloosheid van het medium televisie heeft op de keper beschouwd een tegengesteld effect. Terwijl de groten zich als kijkcijferkanonnen een vaste plaats verwerven, als meubelstukken in onze huiskamers, moeten de duizenden politici die zelden in beeld komen sneller dan ze zelf voorzagen alweer het veld ruimen. Wat bovendrijft blijft.

Maar een lang leven in de politiek maakt nog niet gelukkig. Er zijn weinig voorbeelden bekend van kopstukken die een politiek zachte dood gestorven zijn. Hoe langer men zit, hoe moeilijker het valt om afscheid te nemen. Margaret Thatcher kan tot op de dag van vandaag niet verkroppen dat ze ooit door de ‘nitwit’ Major is weggezet. Helmut Kohl was gedurende lange tijd niet on speaking terms met ‘het meisje’ Merkel, terwijl François Mitterrand in zijn nadagen, na tweemaal een zevenjarige ambtstermijn, emmers Vichyvitriool over zich kreeg uitgestort.

Met onze vaderlandse helden is wat zachtzinniger omgesprongen, maar ook bij ons is niemand zonder kleerscheuren vertrokken, hoe glanzend de staat van dienst ook was. Joop den Uyl, twintig jaar de onbetwiste leider van de PvdA, moest zich een vicepremierschap laten welgevallen onder zijn grote rivaal, Dries van Agt, en kreeg het op onverkwikkelijke wijze aan de stok met zijn elkaar de tent uit vechtende kroonprinsen. Ruud Lubbers, de langst zittende premier van Nederland, kreeg het op de valreep te kwaad met zijn gedoodverfde opvolger Elco Brinkman en nam ‘ontluisterend’ afscheid. Wim Kok, die toch twaalf jaar lang eerst als vicepremier onder Lubbers (toen een WAO-crisis hem bijna fataal werd) en daarna als premier van twee paarse kabinetten een onberispelijke staat van dienst had opgebouwd, vertrok onder dramatische omstandigheden. Hij had weliswaar tijdig zijn vertrek aangekondigd, maar op de valreep werd hij toch nog meegesleurd in een draaikolk van onthutsende gebeurtenissen.

Het zwarte gat. Er lijkt geen politicus, hoe succesvol ook, die er niet in meegezogen wordt. Afscheid nemen van de macht doet pijn. Met lede ogen en met gesnoerde mond moet hij toezien hoe het politieke leven voortgaat en hoe een nieuwe generatie zout strooit in de wonden van het (nabije) verleden. Het lijkt een wet van Meden en Perzen: opvolgers maken, als het even kan, korte metten met het erfgoed van hun voorgangers.

WATERSCHEIDING

Een waterscheiding, noemde Elco Brinkman het nieuwe CDA-program tijdens zijn eerste persconferentie als lijsttrekker van het CDA. Ik had op dat moment een afspraak met de premier (wat in mijn burgemeesterstijd veelvuldig voorkwam) en had onderweg naar Den Haag ademloos geluisterd. ‘Heb je dat gehoord?’ vroeg ik toen ik het Torentje binnenstapte. ‘Een waterscheiding! Dat betekent een radicale breuk met het verleden. Een radicale breuk met jou dus. Daar zul je niet blij mee zijn.’

Lubbers sprong, als door een adder gebeten, op, greep de telefoon en vroeg om de teksten die waren uitgesproken. Ons onderhoud duurde maar kort en op de terugweg hoorde ik op de radio al de eerste, boze reacties van de premier. Zoals bekend zou het tussen die twee niet meer goed komen.

Toch is het niet ongebruikelijk dat opvolgers zich afzetten tegen hun voorgangers. Het beroemdste voorbeeld is Tony Blair die, omringd door adviseurs, ‘New Labour’ op tafel legde, een nieuw concept voor de sociaaldemocratie in Engeland. Zich baserend op De derde weg van socioloog Anthony Giddens, maakte hij een onderscheid tussen ‘the old left’ en ‘het nieuwe Labour’ (het woord links was uit de gratie), waarbij een reeks heilige koeien uit een vervlogen periode op stal werd gezet, zoals een sterke rol van de overheid, een keynesiaans uitgavenbeleid, een sterk gelijkheidsdenken en een allesomvattende verzorgingsstaat.

Zo’n cesuur met het verleden komt in de beste families voor. Zelfs Al Gore, toch als vicepresident op en top een telg uit de populaire Clintonclan, nam als presidentskandidaat afstand van zijn voorganger, wat hem overigens (vooral ook volgens Clinton zelf) de kop heeft gekost. Een handvol (ongetelde) stemmen in Florida: too close to call…

Schoonschipoperaties zijn doodgewoon in de politiek. Wim Kok deed het met de ideologische veren van Joop den Uyl, al berust dat op een misverstand: Joop den Uyl had zélf altijd al een broertje dood aan elke vorm van ideologische rimram en sprak liever over een samenhangende maatschappijvisie. Maar ook die raakte zoek.

Ook buiten de politiek zien we dit verschijnsel. In het bedrijfsleven is het bij de aflossing van de wacht de gewoonste zaak van de wereld om de voorganger(s) tot de grond toe af te branden. Wie herinnert zich niet de operatie Centurion van Philipsgigant Jan Timmer, waarbij hij met veel kabaal een voorganger als Wisse Dekker als een baksteen liet vallen, om vervolgens zelf op soortgelijke wijze onderuit te worden gehaald toen Cor Boonstra het stokje overnam. Ook zijn beleid werd weer met de grond gelijkgemaakt toen zijn opvolger Gerard Kleisterlee bij zijn aantreden bekendmaakte dat Philips zich in zwaar weer bevond en dat ingrijpende saneringen onvermijdelijk waren. Vadermoord is in het bedrijfsleven doodgewoon.

Over hoe nieuwe managers met oud beleid moeten omgaan, bestaat zelfs uitgebreide literatuur. Eén ding staat daarin voorop: de dagkoersen van morgen (the psychodynamics of leadership transition). Bij nieuw beleid is er ‘no drive to keep memory alive’, schrijft Manfred Kets de Vries, een bekend auteur op dit gebied. Veel opvolgers herschrijven de geschiedenis, ook in de politiek.

SÉGOLÈNE ROYAL La femme fatale

In de meeste gevallen voltrekt de vadermoord zich in de politiek tamelijk omfloerst. Een al te openlijke confrontatie tussen voorganger en opvolger kan immers gemakkelijk tot reputatieschade voor beide partijen leiden. Maar dat het wijd en zijd voorkomt, en in de beste families, is wel duidelijk, al blijkt dat soms pas gaandeweg.

Een fascinerend voorbeeld, en voor mij een eye-opener, vind ik de opkomst en ondergang van Ségolène Royal, voormalige partner van François Hollande, leider van de Franse socialistische partij. Na de formidabele afgang van Lionel Jospin bij de presidents verkiezingen van 2002, toen deze niet eens de tweede ronde wist te halen (Le Pen kaapte deze voor zijn neus weg), lag het in de lijn der verwachtingen dat Hollande in 2007 de nieuwe kandidaat van links zou zijn, ook al stonden er geduchte concurrenten voor deze positie in de coulissen, zoals de ambitieuze oudpremier Laurent Fabius en de erudiete Dominique Strauss-Kahn, oud-minister van Financiën. Maar toen bereidde Ségolène haar partner een formidabele verrassing. ‘Heb je de peilingen gezien?’ vroeg ze hem op een herfstachtige dag in 2005 tijdens het ontbijt, hem de krant toeschuivend. ‘Ik sta er beter voor dan jij.’ En voordat hij kon reageren voegde ze eraan toe: ‘Ik ga ervoor. Ik ben de komende presidentskandidaat.’ En weg was ze.

Ségolène was geen onbeschreven blad in de politiek. Tijdens het premierschap van Jospin was ze (onder)minister van Onderwijs en daarna van Gezinszaken, maar écht opgevallen was ze niet. Haar doorbraak in de opiniecijfers, zoveel jaren later, was dan ook opmerkelijk. Maar vanaf dat moment was haar opmars onstuitbaar. Tot verbijstering van het partijestablishment wist ze in een korte campagne als een Rita Verdonk avant la lettre een groot deel van het kader van de PS achter zich te krijgen. In november 2006 werd ze met meer dan 60 procent van de stemmen door het congres tot presidentskandidaat gekozen. De gedoodverfde kanonnen (Fabius en Strauss-Kahn en vooral Hollande zelf) hadden – briesend – het nakijken.

In La femme fatale (een terugblik van Raphaëlle Bacqué en Ariane Chemin) worden hun cynische commentaren geregistreerd. ‘Wie moet er nu op de kinderen passen?’ vroeg Fabius. (Hollande en zij hadden samen vier zoons.) ‘Ze kan zich beter aan haar receptenboeken wijden,’ zei Strauss-Kahn. Hij is geschokt door ‘le vide de sa pensée’.

Ségolène noemt deze machtige mannen zoals in Frankrijk gebruikelijk ‘de olifanten’ en weigert tijdens de campagne gebruik te maken van hun expertise. In een radiogesprek op 19 april, drie dagen voor de eerste ronde, beklaagt ze zich erover dat ‘de olifanten er alles aan hebben gedaan om mijn taak te bemoeilijken’. Dat was niet helemaal waar, want men had zich redelijk ingehouden. Maar er was de kandidate alles aan gelegen om duidelijk te maken dat zij – en niemand anders – op eigen kracht een nieuwe epoche had ingeluid, zich had losgemaakt van de oude dogma’s en de toon had gezet voor politieke vernieuwing. ‘La rupture’ noemde haar grote rivaal Sarkozy die nieuwe aanpak, waarvoor ook hij, maar dan wat professioneler, had gekozen.

Ségolène Royal voerde haar campagne vanuit een zelfgekozen isolement, omringd door adviseurs ‘van buiten’, die echter weinig weet hadden van de ijzeren wetten van een bikkelharde verkiezingsstrijd. Nadat ze zich, anders dan Jospin in 2002, had weten te kwalificeren voor de tweede ronde (26 procent tegen 31 procent voor Sarkozy) en het er in de televisiedebatten nog goed had afgebracht, werd ze uiteindelijk met 53 procent tegen 47 procent verslagen. Enkele weken later liepen de parlementsverkiezingen voor links op een fiasco uit.

Hier is het vooral interessant om te zien met welke felheid en intensiteit olifant nummer één, Lionel Jospin, op het ‘débâcle’ reageerde. Al snel na de verkiezingen verbrak hij zijn jarenlange stilzwijgen met de publicatie van L’impasse, waarin hij honderdveertig pagina’s lang zijn gram haalde. Niet vanwege de nederlaag hoor, maar vanwege ‘de incompetentie van onze kandidate. Opdat ons zoiets niet nog eens overkomt!’ Een lange opsomming van misslagen volgt. Eerste verwijt is dat Ségolène zich heeft afgezet tegen de partij die ze nu juist geacht werd te vertegenwoordigen. Met name de term ‘olifanten’ is Jospin in het verkeerde keelgat geschoten. In plaats van de excellente kopstukken van de partij in te schakelen en hun kennis van zaken te gebruiken heeft ze hen systematisch gekleineerd en gemarginaliseerd. Een onvergeeflijke fout. Ze liet consequent na de behaalde successen in de periode 1997-2002 (regering-Jospin) af te zetten tegen het daaropvolgend echec van rechts, vooral op economisch gebied. Alsof die succesvolle periode er niet was geweest. Zelfs in de beslissende week van de tweede ronde ging ze het economisch gevecht uit de weg (ook vanwege een schrijnend gebrek aan kennis) om, ondanks diens rechts georiënteerde programma, alle energie in het paaien van de centrumkandidaat François Bayrou te steken. Het profiel van links kwam niet aan bod. Het is trouwens maar de vraag of dat bij haar in goede handen was. Is ze wel links? Wie zal het zeggen? Wat vooral in het oog sprong was haar ideeënarmoede. Voor het eerst in de geschiedenis was er een socialistische kandidaat die de grote thema’s van deze tijd uit de weg ging. Kortom, vat Jospin samen, Ségolène Royal miste statuur, ze straalde onvoldoende bekwaamheid uit om het ambt van president te vervullen. En dat zal over vijf jaar niet anders zijn, voegt hij er nog vilein aan toe. L’impasse is een ongekend felle uitbarsting van een voorganger over een opvolger.

Maar Ségolène sloeg terug. Jawel, met een boek. We zijn in Frankrijk, een land waar politici schrijven. In Ma plus belle histoire, c’est vous probeert ze alle kritiek, punt voor punt, te weerleggen. Ze heeft wel degelijk een visie (de participatiedemocratie!), ze heeft geen steken laten vallen, ze heeft geïmproviseerd, net als Sarkozy, maar ja: hij is een man. Ze beklaagt zich pagina na pagina over het feit dat ze gepakt is omdat ze een vrouw is en alleen al om die reden naar de mening van velen uit het old boys network niet de statuur heeft om president te zijn. Frankrijk moet nog een hele emancipatieslag maken. Maar ze verklaart haar nederlaag vooral uit de verdeeldheid in eigen kring die Sarkozy in de kaart heeft gespeeld. Met name het deloyale gedrag van de olifanten was funest. Het boek van Jospin vormde het zoveelste bewijs. Ja, het is waar, de grote rivalen hebben zich tijdens de campagne koest gehouden, maar hun ‘silence’ was veelzeggend. Dominique Strauss-Kahn ging tijdens het hoogtepunt van de campagne drie weken naar Canada. En die doodenkele keer dat hij en Laurent Fabius er wél waren sprak hun lichaamstaal boekdelen. Fabius keek om de zoveel minuten ostentatief op zijn horloge. Strauss-Kahn keek, als de zaal enthousiast klapte, strak naar het plafond. Het waren deze ‘visages fermés’ op de eerste rij die haar pijn deden. Waarom straalden deze olifanten zoveel minachting, haat en afgunst uit? Het is dit wangedrag, dat natuurlijk niet onopgemerkt is gebleven, dat mij uiteindelijk de das om heeft gedaan, schrijft ze.

Over de vader van haar kinderen, François Hollande, zegt ze geen kwaad woord. Omdat hij de vader van haar kinderen is, maar ook omdat hij tijdens de campagne, anders dan zijn collega’s, nooit een kwaad woord heeft geuit. Dat was al heel wat. Toch heeft ook hij ‘uit de verte toegekeken’. ‘De kandidate’ – ze schrijft in de derde persoon om privé en politiek uit elkaar te houden – ‘had geen schouder ter beschikking om op moeilijke momenten op uit te huilen of, als het goed ging, de vreugde mee te kunnen delen.’

In Ségolène Royal, les coulisses d’une défaite schrijven Christine Courcol en Thierry Masure dat zij daags na de campagne (en toen ze hun dagboek hadden afgesloten) een dringend verzoek ontvingen van Ségolène om nergens in hun verslaglegging François Hollande nog haar partner te noemen. ‘Ce n’est plus le cas.’

‘Ik heb mijn lesje geleerd,’ schrijft ze aan het slot van haar eigen boek. ‘Volgende keer’ – en het staat voor haar vast dat die komt – ‘zal ik er alles aan doen om de partij in haar geheel achter mij te krijgen, inclusief een “compagnon amoureux”.’ Een verweesde opvolger, openlijk op zoek naar de prins op het witte paard. Te mooi om waar te zijn.

BURGER Weggeschreven

De eerste leiderschapscrisis die ik zelf van nabij heb kunnen volgen was die rond het vertrek van PvdA-fractievoorzitter Jaap Burger in 1962. Ik was net in dienst getreden bij de Wiardi Beckman Stichting en Max van der Stoel, die mij daarheen had gehaald, vroeg me of ik een vergadering wilde notuleren over hét hete hangijzer in die tijd: de soevereiniteitsoverdracht van Nieuw-Guinea aan Indonesië. De internationale spanningen rondom dat vraagstuk waren hoog opgelopen. Nederland stond onder zware druk van de VN om tegemoet te komen aan de eisen van president Soekarno. De Nederlandse regering (De Quay), met minister van Buitenlandse Zaken Luns als belangrijke inspirator, verzette zich met hand en tand. Er werden zelfs troepen naar Nieuw-Guinea gestuurd om infiltraties van het Indonesische leger de kop in te drukken. Binnen de PvdA groeide de onvrede over de lakse houding van de Tweede Kamerfractie, die – nota bene in de oppositie – weigerde afstand te nemen van dit beleid.

De vergadering die ik mocht notuleren vond plaats op het kantoor van partijprominent Hein Vos, directeur van de Centrale Verzekeringsbank in Den Haag, en had het karakter van een crisisberaad. Alle buitenlandspecialisten van de partij, uit de beide Kamerfracties maar ook daarbuiten (ambtenaren, journalisten, wetenschappers), waren opgetrommeld. Onder hen coryfeeën als Jacques de Kadt, Frans Goedhart, Gerard Nederhorst, Anne Vondeling, Maarten de Niet, Max van der Stoel, P.J. Koets, Jan Meijer (directeur-generaal op Buitenlandse Zaken) en Conny Patijn (oud-ambtenaar en vader van de latere burgemeester van Amsterdam). Behalve de laatste twee hield de een na de ander een vlammend betoog om de heilloos geachte koers op te geven en akkoord te gaan met soevereiniteitsoverdracht. Jaap Burger werd, naarmate de vergadering voortschreed, steeds bozer en ontpopte zich als een ware bullebak. Op een gegeven ogenblik – Max van der Stoel had zich zojuist bij de kritische betogen aangesloten – ontplofte hij, sloeg met de vuist op tafel en riep met overslaande stem: ‘Jullie kunnen mij nog meer vertellen, maar zolang Conny en Jan zeggen dat de soevereiniteit van Nieuw-Guinea nooit aan Soekarno mag worden overgedragen, wordt de soevereiniteit niet aan Soekarno overgedragen! De vergadering is gesloten!’ Ontdaan en verontwaardigd verlieten de aanwezigen het pand.

Toen ik de volgende dag aan mijn collega’s van de Wiardi Beckman Stichting verslag uitbracht ontstond spontaan de gedachte om in actie te komen. Het kostte niet veel moeite om in één dag onder het leger van deskundigen die op enigerlei wijze aan de WBS verbonden waren meer dan honderd handtekeningen te verzamelen en die aan de Kamerfractie te doen toekomen. De dag daarop – het zou waarschijnlijk toch gebeurd zijn – was de fractie om.

Intussen was de positie van Burger als fractievoorzitter danig aangetast. Er was toch al onvrede over zijn stijl van besturen. Vooral de oud-ministers uit het kabinet-Drees (onder wie Drees zelf) ergerden zich aan de onbehouwen wijze waarop hij in ’58, met zijn vermaarde rede op de Fakkeldragersdag (‘de zeven eisjes van Burger’), zou hebben bijgedragen aan de val van het kabinet. Kopstukken als Ivo Samkalden, Koos Suurhoff en Anne Vondeling, die na de verkiezingen van ’59 toetraden tot de Kamerfractie, waren onthutst over de kille wijze waarop ze, na de verkiezingen terugkomend in de fractie, werden ontvangen. Burger riep op hen niet in het fractiebestuur te kiezen.

Een punt van ergernis vormde ook Burgers dubbelfunctie – hij was naast fractievoorzitter ook voorzitter van de VARA –, al was zoiets niet ongebruikelijk in die dagen. Er zaten op dat moment maar liefst vier vakbondsvoorzitters in de fractie, die dan ook met recht een afspiegeling genoemd kon worden van de toen nog volop bestaande ‘rooie familie’. Burgers dubbelfunctie echter stuitte op ernstige kritiek van Het Parool (of zocht men daar een stok om de hond te slaan?), een progressieve krant die een uitgesproken tegenstander was van het verzuilde omroepbestel. In een op goede onderzoeksjournalistiek gebaseerde reeks artikelen zette de krant de aanval in. Mulder en Koedijk, de geschiedschrijvers van het naoorlogse Parool, verhalen hoe men van leer trok tegen de immense verspilling die het systeem met zich meebracht en tegen de onevenredige invloed van de omroepen op de Haagse politiek. Niet alleen de voorzitter van de VARA, maar ook bestuursleden van de andere omroepen zaten in de Kamer op sleutelposities.

Burger reageerde als door een adder gebeten. In een pamflet aan alle Amsterdamse VARA-leden schreef hij: ‘Ik heb er maar één woord voor: Bah!’ Hij beschuldigde Het Parool ervan een ‘hetze’ tegen hem op te zetten in nauwe samenwerking met een ‘enorme machtsconcentratie van banken, grootondernemingen en kranten ter wille van commerciële televisie’.

Was het toeval dat de val van Burger uiteindelijk werd ingeluid door een hoofdredactioneel artikel op de voorpagina van Het Parool (7 oktober 1961) onder de kop ‘Falende leiding’? ‘Dat de heer Burger een goed ontwikkeld politiek instinct bezit betwisten wij niet; maar het is even onbetwistbaar dat zijn gebrek aan genuanceerdheid dit meer dan compenseert. De tijd is gekomen, dunkt ons, dat de PvdA-fractie de leiding in andere handen geeft.’ Belangrijk was ook een artikel van fractielid Jacques de Kadt in het maandblad Socialisme en Democratie onder de titel ‘Falende oppositie’, waarin gepleit werd voor ‘een leider van betere kwaliteit aan de top’. Het Parool sprong daar natuurlijk gretig op in.

Voor Burger zelf was het achteraf glashelder waar de schoen wrong. In een interview met Anet Bleich in Een partij in de tijd: veertig jaar Partij van de Arbeid zegt hij: ‘Er waren wat mensen die het vervelend vonden dat ze na ’58 geen minister meer konden zijn, geen chauffeur meer hadden en zulke dingen meer, en toen is men systematisch allerlei verhaaltjes in Het Parool gaan vertellen. Het vervelende met Het Parool was, ze deden alsof ze PvdA-achtig waren, maar het was ook weer niet rechtuit een partijkrant. Je wordt altijd ondermijnd door je eigen mensen, nooit door de buitenwacht. Als buitenstaanders iets vervelends hadden gezegd, had het niets gegeven, dan sluiten de rijen zich automatisch om je heen.’ Burger vroeg het partijbestuur zich te distantiëren van ‘het geschrijf’ van Het Parool. Daarop volgde een fanatiek debat: ‘Vooral Samkalden heeft zich daar verschrikkelijk geweerd, en met één stem meerderheid, die van de voorzitter zelf, van Koos Suurhoff, is aan die eis van mij niet voldaan.’ Burger trad af en bedankte ook als Kamerlid.

‘Ondermijnd door je eigen mensen.’ Of dat zo was, valt te betwijfelen. Het Parool was een onafhankelijk dagblad. Nog los daarvan was de penvoerder een ervaren, algemeen gerespecteerd parlementair journalist, die zich door niemand de hand liet vasthouden. En dat de oud-bewindslieden Samkalden en Suurhoff toegetreden waren tot het stichtingsbestuur, respectievelijk het curatorium van Het Parool, legt geen gewicht in de schaal. Die organen stonden ver af van de redactie en hadden juist tot taak te waken over de redactionele onafhankelijkheid. Het was blijkbaar moeilijk voor Burger om, ook jaren later, aan te voelen dat de weerstand die hij in eigen kring en daarbuiten opriep breed werd gedragen.

Niemand heeft het lef gehad om dat openlijk uit te spreken, behalve Anne Vondeling, die hem al in mei ’59 in een persoonlijke brief gezegd had dat er in september een andere fractievoorzitter moest komen. Burger mag dan de beste politieke neus van allen hebben, hoofd- en bijzaken kunnen scheiden, politieke verantwoordelijkheden durven nemen, ‘toch is hij geen inspirerend leider’.

Ook bij mij en veel van mijn generatiegenoten heerste er een gevoel van opluchting toen Burger zijn vertrek aankondigde. We hadden hoe dan ook weinig goede woorden over voor de kleurloze, bijna bureaucratische wijze waarop de PvdA zich in die periode manifesteerde. Geen sprankje elan, bezieling, laat staan visie. En een bullebak als Burger als voorzitter maakte het er niet beter op.

Pas jaren later, toen hij op weergaloze wijze bijdroeg aan de totstandkoming van het kabinet-Den Uyl, zou ook ik hem leren waarderen. Zijn optreden als informateur ‘was van een macabere schoonheid’, in de woorden van oppositieleider Hans Wiegel. En toen ik zelf als fractievoorzitter in zijn schoenen kwam te staan, heb ik hem diverse malen geconsulteerd. ‘Ach Ed,’ zei hij bij een van die gelegenheden, ‘afspraken met de confessionelen, dat zijn scheten in een netje, neem dat van mij aan.’ (Dagboek van een onderhandelaar) ‘De PvdA moet alleen regeren als er wat te regeren valt,’ luidde zijn levensmotto. Dat was heel wat simpeler dan onze latere meerderheidsstrategie, maar kwam wel op hetzelfde neer.

Toen de Tweede Kamerfractie bijeenkwam om een nieuwe voorzitter te kiezen, stond de staf van de Wiardi Beckman Stichting op scherp. We hadden ons na de succesvolle bliksemactie inzake Nieuw-Guinea omgedoopt tot ‘antipartijgroep’ en, tot ongenoegen van de partijleiding, een stuk van zo’n veertig pagina’s opgesteld onder de pretentieuze titel Een socialistisch alternatief. Daarin hekelden we de wijdverbreide gedachte (ook in eigen kring: zo noemde partijvoorzitter Suurhoff oppositie voeren in een tijd van welvaart ‘behangen tegen de wind in’) dat de politieke en maatschappelijke tegenstellingen aan het vervagen waren, ons onder andere beroepend op het spraakmakende artikel ‘De veenbrand’ van de politicoloog Andries Hoogerwerf. Dit geschrift zou later de inspiratiebron worden van Om de kwaliteit van het bestaan, waarmee Joop den Uyl zijn reputatie zou vestigen als partijvernieuwer.

Die ochtend had hij ons toevertrouwd dat hij zich kandidaat zou stellen voor het opvolgerschap. Wij waren opgetogen en er absoluut van overtuigd dat hij daarvoor geknipt zou zijn. Van nabij hadden we jarenlang meegemaakt hoe inspirerend hij was, hoe sprankelend, hoe erudiet. Als iemand de partij in crisis een nieuw, aansprekend gezicht zou kunnen geven dan was Den Uyl het wel. In onze naïviteit waren we er ook van overtuigd dat hij die race op zijn sloffen zou winnen.

Maar het liep anders. Aan het eind van de dag kwam hij terug, het hoofd diep tussen de schouders. Geknakt en afgemat. Hij vertelde dat hij in de eerste ronde twee stemmen had gekregen. Twéé? We waren verbijsterd. Waren ze gek geworden, daar in Den Haag? (Vondeling zou later schrijven dat hij de tweede was geweest.) Joop vertelde hoe, nadat ook Suurhoff en Berger waren afgevallen, de eindstemming ging tussen Maarten Vrolijk en Anne Vondeling en dat de laatste het uiteindelijk met klein verschil had gewonnen.

Pas later beseften we hoe groot de trendbreuk was die zich die dag in de fractie had voltrokken. Vrolijk was als oud-verslaggever van Het Vrije Volk en commentator van de VARA, een typische vertegenwoordiger van de klassieke Rooie Familie en hij kreeg vooral ook steun vanuit de sterke vakbonds- en VARA-vleugel. Vondeling daarentegen was een product van de maatschappelijke doorbraak. Geen sociaaldemocraat van huis uit, maar in 1945 als vrijzinnigdemocraat lid geworden van de partij. Hij liet zich daar ook regelmatig op voorstaan en koketteerde met zijn lidmaatschap van de VPRO. Ook had hij een kritische houding tegenover de vakbeweging en de werkgemeenschappen op levensbeschouwelijke grondslag, de paradepaardjes van de nieuwe (oude) PvdA. Hij was een groot voorvechter van de ‘ontzuiling’ binnen de PvdA en voelde de nieuwe tijdgeest die zich onvermijdelijk zou gaan aandienen uitstekend aan. Met deze keuze was de PvdA een nieuw tijdperk binnengetreden. Anne Vondeling straalde ook een nieuwe stijl van politiek bedrijven uit en genoot al snel grote populariteit, zowel binnen de partij als daarbuiten.

Voor Jaap Burger waren de druiven zuur. In het partijbestuur, waarvan hij lid bleef, maakte hij het zijn opvolger bij herhaling lastig. Zo ontstond er al vrij snel een uitslaande brand over de toekomst van Europa. Het Comité-Monnet (ooit de grondlegger van de Europese Gemeenschap) had een rapport uitgebracht over de wenselijkheid van een Europese Defensiegemeenschap, die ook over een eigen kernmacht zou moeten kunnen beschikken. Anne Vondeling was daarvan – bijgestaan door Max van der Stoel – een groot tegenstander. Voor Burger was deze opstelling onbestaanbaar. ‘Waar halen jullie de euvele moed vandaan om zo’n zwaarwegend advies van de aartsvader van Europa naast je neer te leggen?’ riep hij uit, er blijk van gevend dat hij weinig respect had voor zijn opvolger. Olifantengedrag, zouden we vandaag zeggen. Maar de onverstoorbare Vondeling was daar totaal ongevoelig voor.

In een speciaal nummer van Socialisme en Democratie, ‘Waarheen PvdA’ (oktober 1966), over de diepe crisis waarin de partij zich op dat moment bevond, hekelde Burger de ‘romantiek van één superman’ die onder Vondeling zou zijn ontstaan. Als deze dan ook nog verwijtbare fouten maakt en een gebrek aan inzicht heeft getoond is Leiden in last. De PvdA is kwetsbaar, schrijft hij, omdat zij zich aan de mening van Jan en alleman aan de wal ‘gelegen laat liggen’: ‘De PvdA wil te veel een “nette” partij zijn. Levert “het laatste werkmansblauw” in voor “het colbertje met wit overhemd”.’ Burger geeft toe dat Vondeling als oppositieleider in het parlement een dominante status had verworven, maar hij twijfelt aan het duurzame succes van een ‘politieke massaleider als pers-playboy’. Bittere woorden, al had hij wel begrip voor het feit dat Vondeling, toen de kans zich voordeed, is gaan meeregeren. ‘Socialisten zijn er – als ’t effe kan – om wat te doen, niet om te opponeren.’

Burger zou trouwens in latere jaren, anders dan de oude Drees – met wie hij in de loop der jaren, zacht gezegd, geen goede verstandhouding had ontwikkeld (‘We lagen elkaar niet zo verschrikkelijk. Het was een ander soort man’, zegt hij tegen Anet Bleich in Veertig jaar PvdA) loyaal lid van de PvdA blijven. Ook in de tijd van Nieuw Links, waarvoor hij zelfs een zekere sympathie koesterde. ‘Het wezen van de zaak is dat er een andere generatie wil meespreken. Nou ja, dat is hun goede recht. En niet alleen dat, maar ze waren ook bereid ervoor te werken: die mensen sjouwden ervoor. En als gevolg daarvan kregen ze een bepaalde positie. Dan zeg ik: mag dat misschien? Dan hoef ik het toch niet met die lui eens te zijn? Als het nodig is ga ik er vierkant tegen in. Dat heeft er niks mee te maken. Maar met mensen die werken kun je altijd praten,’ zegt hij in 1971 in een interview in HP. Zo bleef hij in beeld. Hij maakte zelfs nog deel uit van het schaduwkabinet in ’72 als minister van Defensie. Maar zijn meest aansprekende comeback was in ’73 toen hij als informateur (samen met staatsraad Marinus Ruppert) een beslissende rol speelde bij de totstandkoming van het kabinet-Den Uyl. Met een reeks bijna on-Haagse brieven, waarmee hij in de pers een grote populariteit verwierf (‘Ik heb weinig plezier in mijn leven van de pers beleefd, maar in die periode hebben ze het goed gedaan,’ zei hij achteraf tegen zijn biografen Chris van Esterik en Joop van Tijn.) Met zijn schrijfstijl, ‘afkomstig van iemand van vlees en bloed, vaak geïrriteerd, humoristisch of met dubbelzinnige zoetsappigheid, allesbehalve de bloedeloze en versluierende vaagheden waarin een verbureaucratiserend politiek bedrijf zich ook toen al uitdrukte’ [vE en vT], wist hij het pad te effenen voor het onmogelijk geachte kabinet-Den Uyl, rood met een witte rand. ‘Den Uyl had één ding gemeen met Drees,’ zei hij later. ‘Zij konden hun eigen kabinet niet zelf maken.’ Woedend was hij dan ook ten tijde van de formatie in ’77, vooral op de partijraad die een motie-Reckman aannam waarin het onderhandelingsresultaat van Van Thijn werd afgewezen omdat het niet voldeed aan de 8-7-1-formule. ‘Op dat moment had Joop den Uyl de raad voor moeten houden: nu kunnen jullie kiezen. Of voor een kabinet-Den Uyl of voor, hoe heet die… eh, Reckman. Dan zouden er misschien toch nog een aantal dingen anders gelopen zijn.’ (vE en vT)

Jaap Burger, een oude olifant, dat wel, maar soms hebben olifanten gelijk.

BRANDT EN SCHMIDT
‘Een slechtlopende winkel’

Er is nauwelijks een dramatischer val denkbaar dan die van Willy Brandt, een van de meest charismatische politiek leiders van na de Tweede Wereldoorlog. Burgemeester van Berlijn in ‘the roaring fifties’, SPD-voorzitter vanaf 1964 en bondskanselier van 1969 tot woensdag 24 april 1974. In zijn Erinnerungen beschrijft Brandt hoe hij die dag nietsvermoedend terugkwam uit Caïro, waar hij uitvoerig had gesproken met de Egyptische president Sadat. Op het vliegveld werd hij opgewacht door twee ministers, Hans-Dieter Genscher (Buitenlandse Zaken) en Horst Grabert (Binnenlandse Zaken). Hun gezicht stond ernstig. En met reden. Die ochtend was een van Brandts naaste medewerkers, Günter Guillaume, aangehouden op verdenking van spionage. Hij had toegegeven DDR-burger en stasi-officier te zijn.

Brandt wist al een jaar dat er verdenkingen waren maar hij had zich er niet druk over gemaakt. Er was hem eigenlijk niets verdachts opgevallen. Guillaume had een geweldige mensenkennis en functioneerde uitstekend. En dan: het leek ondenkbaar dat uitgerekend hij, Willy Brandt, ‘Urheber’ van de Ostpolitik, die persoonlijk zoveel had geïnvesteerd in het verbeteren van de betrekkingen met de DDR, het slachtoffer zou kunnen zijn van een zo zorgvuldig geplande en extreem vijandige handeling. De onthulling kwam aan ‘als een mokerslag’, schrijft Brandt.