Boeken van Betsy Udink

Achter Mekka
De primeur van Caro Darmont. Roman
Klein leed. Over depressie
Allah & Eva

BETSY UDINK

ALLAH
&
EVA

UITGEVERIJ AUGUSTUS
AMSTERDAM • ANTWERPEN

Enkele van de korte verhalen verschenen eerder in Trouw.

Eerste druk, februari 2006

Tweede druk, maart 2006

Derde druk, maart 2006

Vierde druk, maart 2006

Vijfde druk, april 2006

Zesde druk, juni 2007

Zevende druk, september 2007

Copyright © 2006 Betsy Udink en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Grafische vormgeving Nanja Toebak

Omslagfoto Magnum / Steve McCurry / HH

Foto op achterzijde omslag Emrah Ozesen

Kaart Gerrit van Omme

ISBN 9789045703794

NUR 300

www.augustus.nl

Dit boek is voor Sophie

MOORD IN KARACHI

Ik moet mijn neus tegen het glas drukken om te kunnen zien wat er binnen is. Het is niet veel. Voor de deur een afgebladderd harmonicahek. Op een bureau een rode telefoon en een aangebroken fles mineraalwater. Deuren die uitkomen op de receptie staan open, maar ik kan van hieruit niet zien wat erachter is. Aan de muren geen posters, geen kalenders, op de deur geen naam. De planken van de kasten achter het bureau zijn leeg. Alles ligt bedekt onder een dikke laag stof.

Negen maanden geleden werden hier zeven van de negen mensen die die ochtend op dit kantoor werkten in koelen bloede vermoord. Een achtste overleefde het schot door zijn hoofd en de negende had geen schrammetje. Alle negen waren christenen. Het kantoor was van de Idara e Amn o Insaf, de Commissie voor Vrede en Gerechtigheid, een ontwikkelingsorganisatie van de Pakistaanse protestantse en rooms-katholieke Kerken. Het was de vierde aanslag op christenen in Pakistan binnen zeven maanden waarbij meerdere doden zijn gevallen.

De hele ochtend had ik de nummers gebeld van pater Peter John en pater Arnold, twee Pakistaanse priesters die voor de Idara werkten maar op het moment van de slachtpartij niet aanwezig waren. Ze namen de telefoon niet op. Ik besloot naar de Idara zelf te gaan en daar eventueel op hen te wachten of van een medewerker te horen hoe ik hen wel zou kunnen bereiken.

Het kantoor voor de Commissie voor Vrede en Gerechtigheid is gevestigd in Rimpla Plaza, een kolossaal winkel- en kantorencomplex in het hart van Karachi, in de lengte en de breedte over vier straten gebouwd en met tientallen ingangen. Op de begane grond winkeltjes en werkplaatsen en eethuisjes en (islamitische) gebedsruimtes. Niemand kent de Idara e Amn o Insaf als ik ernaar vraag. Maar nadat ik heb uitgelegd dat ik de plek zoek waar de zeven christenen zijn vermoord, zwaaien mannen die met gekruiste benen op de grond zitten slapjes met een hand en maken een zijwaartse beweging met hun hoofd naar een ander deel van Rimpla Plaza. Ik word van de ene ingang naar de andere gestuurd. Achter iedere entree is het een wirwar van werkplaatsen en kantoortjes. Ik kom terecht in een doolhof van winkeltjes die niet groter zijn dan een nis in de muur en waar elke acht of tien nissen met elk een aparte winkelchef en verscheidene loopjongens één onderdeel van een auto verkopen: één rij winkeltjes heeft alleen maar stuurwielen, een andere rij alleen maar zonneschermen, een derde achteruitkijkspiegels, en die ernaast zijspiegels, verderop hoezen voor stoelen, en daarginds is een rij winkeltjes waar alleen antennes verkocht worden. Daar wordt me de weg naar de lift gewezen: door nauwe en stinkende en niet-verlichte gangen naar een trap die naar de tweede verdieping leidt, waar de lift moet zijn. Boven aan de trap zie ik alleen betonnen pilaren en een donkere, onafgebouwde verdieping. Er staan auto’s geparkeerd. Het is er donker, stil, verlaten. Achter een paar pilaren, in een hoek, is een deur en ernaast een vierkante, rode knop. De lift brengt me tergend langzaam en schokkend naar boven.

De moordenaars van de Idara-medewerkers zijn ongezien ontkomen. Na de moord heeft niemand zich als getuige gemeld. Drie maanden voor het bloedbad in Rimpla Plaza is de voorzitter van Idara in zijn kantoor elders in de stad op lugubere wijze vermoord: hij was vastgebonden op zijn stoel, zijn mond was dichtgeplakt en de daders hadden hem met gif geïnjecteerd.

In de hal van de volgende verdieping zit een man op een kapotte stoel, een groot geweer aan zijn schouder. Hij draagt het donkerblauwe uniform van het grootste bewakingsbedrijf van Pakistan. Door de gangen lopen mensen – mannen en vrouwen die in een van de kantoortjes werken, jongens met dienbladen vol koppen thee en schaaltjes eten, mensen die iets komen vragen of die een handtekening op een document nodig hebben. De bewaker brengt me naar de smerige deur met daarachter het bestofte bureau met de telefoon. Het is duidelijk dat in dit kantoor lang niet meer aan vrede en gerechtigheid is gewerkt. Heel vreemd dat er met al die winkeltjes, al die kantoren, al die mensen die hier rondlopen niemand is geweest die iets gezien of gehoord heeft de ochtend van het bloedbad. Het is gebeurd tussen halftien en kwart over tien, midden op de ochtend dus. Maar erg vroeg voor de inwoners van Karachi. Die beginnen meestal pas om elf uur, wat mij altijd verbaast want met deze tijden moeten ze op het heetst van de dag werken. Dat lijkt mij geheel tegenstrijdig met het eigenbelang, waar de mens toch het eerst op uit is.

Idara zette zich dertig jaar lang in voor mensen die in Pakistan niet beschouwd worden als medemensen: voor de verworpenen, de onreinen, de lijfeigenen, en voor de grote meerderheid van de Pakistaanse christenen die zich drie, vier generaties geleden tot het christendom bekeerd hebben, toen zij Hindoestaanse paria’s waren. Paria’s zijn ze gebleven, mensen voor wie in Pakistan eigenlijk geen plaats is.

De Idara beijverde zich voor de afschaffing van de blasfemiewetten, waarvan tientallen onschuldige christenen en moslims het slachtoffer zijn geworden en die grote angst zaaien onder de minderheden. Pater Peter John en pater Arnold speelden een leidende rol in de Idara. Pater Arnold was, op zijn bromfiets, een bekende verschijning tussen de vuilnisophalers van Karachi en de lijfeigenen op het platteland van zuidelijk Sind.

Ik probeer het nummer van pater Peter John nog een keer. Eindelijk neemt iemand op en haalt de pater. Ik wil graag met hem praten, zeg ik, over de moorden en over de mogelijke daders. Hij kan niet, zegt hij, hij is ziek. Hij is sinds wat hij noemt ‘de gebeurtenissen in Rimpla Plaza’ ziek. Pater Arnold dan? Nee, pater Arnold is na de gebeurtenissen naar Australië vertrokken, het land dat hem lang geleden het staatsburgerschap heeft gegeven. Het best kan ik praten met Zafar Iqbal, hoofd van de administratie van Dar al Kush, een school voor gehandicapte kinderen. Ik krijg een mobiel nummer.

Meneer Zafar blijkt niet op kantoor te zijn, maar is thuis, ver weg in een buitenwijk. Volgens hem is het voor mij gevaarlijk naar hem toe te komen en bovendien zou ik het nooit kunnen vinden. En dat geldt ook voor de chauffeur die ik voor vandaag in dienst heb genomen. Maar hij wil me graag te woord staan en zal vanmiddag om vier uur in de school zijn, op het terrein van de Holy Trinity Church, een protestantse kerk.

In de uren die ik vrij ben laat ik me nogal doelloos door de stad rijden. Karachi heeft geen toeristische attracties; de paar historische gebouwen uit de tijd van de Britten zijn vervallen, de stranden stinken. Het is een stad die als een gezwel gegroeid is, zonder planning. Een lelijke derdewereldstad, opgetrokken uit slechte, poreuze cementblokken, met open riolen, met hortende en stuikende elektrische stroom, met een enorm tekort aan drinkwater. Een stad waar veel te veel mensen wonen (laatste schatting: veertien miljoen), krioelend en behoeftig als kerkratten, grauw en ziek van ontberingen. Ook een stad van luxejachten, van zakenimperiums, van mode-shows, van Pakistaanse popmuziek, van Mercedessen, van Jaguars, van decadentie. De enige internationale havenstad van het land. Portieren van mijn kleine witte Honda op slot, ramen dicht, ikzelf achterin, opletten dat er geen bromfietsen met duopassagiers naast onze auto komen rijden. Duopassagiers plegen de meeste moorden. De bestuurder is de ruiter, de man achterop de schutter. Tijdens bepaalde islamitische feestdagen is het duorijden verboden. Op die dagen bereikt de haat tussen sunnitische Pakistani en sjiitische Pakistani het kookpunt, alleen omdat ze verschillende opvattingen hebben over de opvolging vijftien eeuwen geleden van de Arabische Mohammed. De ene muzelman vindt dat de andere muzelman geen recht heeft te leven in de Islamitische Republiek Pakistan, die in 1947 gesticht is als het nieuwe vaderland van alle moslims van het Indiase subcontinent.

Je kunt zonder overdrijving zeggen dat Karachi de gevaarlijkste stad is van Pakistan. Misdadigers hebben er de vrije hand, er woedt een burgeroorlog tussen de sjiitische en sunnitische sektes van de islam, er vinden zelfmoordaanslagen op westerlingen plaats. Karachi is de schuilplaats voor de topmannen van Osama bin Laden. Zij zijn ondergedoken bij Pakistani, velen zijn ten slotte gepakt en naar Guantanamo gestuurd dankzij het speurwerk van de Amerikaanse FBI, niet dankzij de Pakistaanse recherche.

Eerlijk gezegd doen ze me niets, deze verhalen over misdaad en over ‘terrorismehoofdstad van de wereld’. Ik bedoel: ze jagen mij geen angst aan. Ik ben wel bang om kanker te krijgen of om in de steek gelaten te worden, maar ik ben niet bang voor ontvoeringen of aanslagen. Ik denk eenvoudigweg dat mij dat niet zal overkomen. Ik neem geen idiote risico’s. Ik denk dat ze aan mijn gezicht zien dat ik het beste met de wereld voor heb. Ik ben een vrouw van middelbare leeftijd, ik reis alleen, en als doelwit ben ik absoluut waardeloos. Aan mij, als slachtoffer, gewond of dood, is voor een terrorist geen eer te behalen. Verder wil ik er niet over nadenken. Gedachten aan gevaren heb ik geblokkeerd. Voor sommige dingen moet je oogkleppen opzetten om het leven genoeglijk te houden.

Bij het eerste het beste verkeerslicht wordt de auto ingesloten door bedelaars. Op een plat, piepklein karretje met houten wieltjes komt een jongen aangeracet tussen de auto’s door. In zijn handen twee houten blokken waarmee hij zich tegen het asfalt afzet. Benen dun als van een reiger, de voetjes bungelen er achterstevoren aan. Hij klopt op het portier, hij is niet te zien. Aan de andere kant houdt een jongen zijn handen op, dat wil zeggen: wat ervan is overgebleven. Een of andere vreselijke ziekte heeft zijn vingers weggevreten. Hij heeft alleen zijn wijsvingers nog, daarmee wijst hij op mij en dan op zijn mond. De chauffeur doet of hij de kinderen niet ziet.

Het volgende kruispunt: een meisje niet ouder dan tien, een baby op de heup; aan de andere kant van de auto een travestiet, haren gesluierd.

Weer een kruispunt: een man, één been, stomp van het andere been steunend op een tak van een boom; bij het andere portier een geheel gesluierde vrouw.

Volgens een Pakistaanse vriendin zit er een maffia achter de bedelarij, bendes die kinderen opkopen, mismaakte kinderen of normale kinderen die ze verminken. Een bedelaar kan niet zomaar op een kruispunt zijn hand ophouden. Alle rendabele plekken staan onder controle van bendes en die eisen een deel van de aalmoezen. Mijn vriendin, die arts is en in een armenhospitaal werkt, vindt dat het ergst: dat die arme stumpers alles moeten afstaan aan iemand die hen exploiteert. Ze zegt niet: Laat ze gaan werken voor hun brood. Ze zegt: Het is de plicht van moslims om de armlastigen te helpen. Samen met haar man, een bankier, heeft ze een organisatie opgericht die bedelkinderen van de straat haalt en naar school stuurt. En ze deelt rijkelijk aalmoezen uit: aan een arm meisje om haar uitzet aan te schaffen en dus te kunnen trouwen; aan de gaarkeuken van een moskee om vrije maaltijden uit te delen.

Een reclamebord voor PSO (Pakistan State Oil): gele cabriolet, jonge vrouw achter het stuur, wapperende haren, wapperende dupatta, de lange shawl die alle Pakistaanse vrouwen altijd dragen, over de schouders met de uiteinden achter zich aan, of om het haar gewikkeld. Wie moet dit aanspreken in dit land, waar weinig vrouwen autorijden, waar je vanwege de hitte, de viezigheid en de criminaliteit niet in een open auto kunt rijden? Of moet dit mannen iets doen? Zo’n vrije, onafhankelijke vrouw, is dat sexy? Geen man in dit land zal zijn eigen vrouw of dochter toestaan op deze manier door de stad te rijden. De haren van deze autorijdende vrouw moeten bekoorlijk zijn voor mannen: de braafste en beste vrouw in deze maatschappij is zij die haar haren verbergt omdat haren volgens de islam mannen zodanig opwinden dat ze er alles voor in de steek laten. Grote en lange bossen haar zijn er overal op de billboards: voor shampoo (vanzelfsprekend), voor prepaid bellen, voor thee, voor een afwasmiddel. In de stad Peshawar is het sinds de verkiezingszege van fundamentalistische partijen in 2002 verboden vrouwen met loshangend haar af te beelden, sterker nog: reclameborden met afbeeldingen van vrouwen worden neergehaald.

Op een vuilnishoop langs de kant van de weg ligt een dood paard, linker voor- en achterbeen verstijfd opzij.

Een reclamebord: HAJI RENT A CAR; een haji is iemand die op pelgrimstocht naar Mekka is geweest.

Mannen hebben hun haren en baarden en hun ezels met henna rood geverfd.

Een andere vuilnishoop: mannen in shalwar kamiez (de Pakistaanse dracht van mannen en vrouwen: wijde broek met daarover een wijdvallend en lang hemd of jurk) op hun hurken, de knieën ver naar buiten, het hemd als een tent om zich heen, de rug naar de weg. Ze zitten te poepen en te piesen en kijken aandachtig naar beneden om te zien hoe dat gaat. Je ziet het vrouwen en meisjes nooit doen. Die moeten wachten tot het donker is en gaan dan het veld in, of naar de rand van een kanaal. Straks graaien de vuilnisophalers van Karachi met hun blote handen in de troep. Het zijn deze mensen, de vuilnismannen, waarvoor Idara is opgekomen. Ze werken zonder handschoenen, hebben aan hun voeten slechts plastic slippers. Ze verdienen drieduizend roepies per maand (ongeveer vijfenveertig euro), waarvan ze per maand vijfhonderd roepies moeten afstaan aan hoger geplaatsten van de gemeente om hun baantje te blijven houden.

De straten zijn stampvol gemotoriseerde riksja’s; ze knetteren en spuwen smerige rook uit. De bestuurders zitten allemaal op dezelfde manier achter het stuur van de bromfiets die het koetsje aandrijft: handen losjes op de handvatten, blote voeten, één knie hoog opgetrokken, één voet op het zadel.

We rijden langs het Bones and Joints Hospital en langs het Blood Donation Camp, langs Kentucky Fried Chicken en langs McDonald’s en Pizza Hut. We passeren de ingang van het Karachi Psychiatric Hospital, waar je behandeld kunt worden voor ‘addiction, sex and the supernatural’. Een billboard voor Benson en Hedges. Ik zie een bord met HAPPY TEETH DENTAL SURGERY, en een ander bord met BISMILLAH MEDICAL CENTRE (Medisch Centrum ‘In de naam van Allah’).

We maken een omweg naar het mausoleum van de Quaide-Azam – de Grote Leider – Mohammed Ali Jinnah, de architect van Pakistan, de man die vond dat de moslims van het Indiase subcontinent een aparte staat moesten hebben waarin ze bevrijd van het juk van de hindoes in vrede en welvaart met elkaar konden leven. Jinnah was zelf een nauwelijks praktiserende moslim: hij dronk alcohol, at ham en rookte zich letterlijk dood. Hij was altijd onberispelijk geschoren en kleedde zich in Engelse maatkostuums. Zijn Engels was beter dan zijn Urdu, dat de officiële taal moest worden van de nieuwe natie. Jinnah was een hooghartige, autoritaire man, rancuneus en afgunstig ten opzichte van de hindoes Jawaharlal Nehru en Mahatma Gandhi, de twee andere helden van de onafhankelijkheidsstrijd tegen de Britse overheersing van wat toen in zijn geheel India heette. Ik heb nog nooit een foto van een lachende Jinnah gezien. Hij en de volgelingen van zijn Moslim Liga wilden na het vertrek van de Britten niet in wat zij Hindoestan noemden wonen, een land waar de moslims in de minderheid zouden zijn. Dat verzet tegen hindoes, tegen ‘Hindoestan’, is de grondslag waarop Pakistan is gesticht. Pas na de dood van de Quaid-e-Azam – hij overleed een jaar na de onafhankelijkheid – braken de discussies, de ruzies en de onderlinge oorlogen los over de vraag wat Pakistan nog meer moest zijn dan anti-India: een natie voor moslims of een islamitische natie. Jinnah was voor het eerste: een seculiere staat waarin moslims zonder gediscrimineerd te worden door hindoes konden wonen. Religieuze partijen hebben in de loop der jaren van het land een islamitische staat gemaakt. Zij willen nog verder: zij willen Pakistan in zijn geheel onder de sharia, de islamitische wet, plaatsen. Onder hun invloed zijn de minderheden, de niet-moslims die in 1947 voor Pakistan kozen en niet voor India, volkomen gemarginaliseerd. Hindoes, sikhs, parsi’s, christenen: samen vormen zij niet meer dan drie procent van de bevolking, een druppel in een oceaan van moslims. Om te bewijzen dat de huidige regels en wetten een verraad zijn van de idealen van de Vader des Vaderlands halen deze groepen, maar ook de liberale moslims, steeds opnieuw een toespraak aan die de Quaid kort na de onafhankelijkheid heeft gehouden. Hij zei tegen de nieuwe Pakistani: ‘… jullie zijn in deze staat Pakistan vrij om je tempels te bezoeken, vrij om naar je moskee te gaan of naar een andere plek om je godsdienstplichten te vervullen. Jullie mogen welke godsdienst, kaste of gezindte dan ook aanhangen – daar heeft de staat niets mee te maken. We beginnen onze staat zonder discriminatie, zonder onderscheid tussen de ene gemeenschap en de andere, zonder discriminatie tussen kasten of gezindten. We beginnen vanuit het fundamentele principe dat wij allen burgers zijn, gelijke burgers van één staat.’ Maar deze boodschap ligt nu samen met de Grote Leider onder de vloer van het witmarmeren praalgraf in de door haat en godsdienstige twisten verscheurde eerste hoofdstad van Pakistan.

Als ik door de conciërge het kantoor van de school voor gehandicapte kinderen word binnengelaten, zitten daar Zafar Iqbal, een man met een vriendelijk, open gezicht, en een andere man die hij voorstelt als Alan Lobo. Deze neemt meteen het woord en zegt het reuzebelangrijk te vinden mij op de hoogte te stellen van de feiten van de terroristische aanslagen op de Idara. Hij zit namens de rooms-katholieke bisschop van Karachi in het comité dat zich bezighoudt met de nasleep van de moordaanslag. Zafar Iqbal vertegenwoordigt in het comité de Kerk van Pakistan, een soort Samen op Wegkerk van anglicanen, methodisten, lutheranen en presbyterianen.

Helaas blijken de feiten in tegenspraak met elkaar te zijn, of geen feiten te zijn maar speculaties, slagen in de lucht, samenzweringsfantasieën. O, Alan Lobo geeft ze met de beste bedoeling en het is niet zo dat hij mij om de tuin probeert te leiden. Het is het soort gesprek dat ik vaak in Pakistan heb. De man of vrouw tegenover mij heeft het hart op de tong, geeft op alle vragen antwoord, verkondigt zonder angst voor vervolging zijn of haar mening, is vriendelijk en behulpzaam, echt bereid om voor mij het onderste uit de kan te halen. Goh, wat een leuke en aardige mensen, denk ik dan. Zo open. Zo heb ik het in het Midden-Oosten niet vaak meegemaakt.

Alleen kan ik er aan het eind geen touw aan vastknopen, ben ik in totale verwarring en weet ik niet meer wat ik wilde weten of waarnaar ik op zoek was. Heb ik misschien te maken met een communicatiestoornis tussen een Hollander en een Pakistaan? Nog verder doorvragen, nog eens op het gezegde terugkomen. Het maakt niet uit, de toestand wordt alleen maar onduidelijker.

Na mijn vraag of ze weten wie de moorden heeft gepleegd of wie erachter zat, begint Alan Lobo te vertellen over wat de hoofdcommissaris van politie van Karachi vlak voor kerst in een gesprek met de nabestaanden heeft gezegd over de stand van het onderzoek. ‘De hoofdcommissaris deelde toen mee,’ zegt hij, ‘dat de moorden niets te maken hadden met een ruzie tussen christenen onderling, maar dat het om religieuze fanatici ging of om een terroristische groepering die angst wilde zaaien onder de minderheden van Pakistan en de regering een slechte naam wilde bezorgen in de wereld. Dat wisten wij natuurlijk van het begin af aan.’

Ik vraag: ‘Over welke ruzie had de hoofdcommissaris het?’ Ik heb wel eens gelezen over mot binnen de Kerk van Pakistan, maar misschien zit het verhaal anders in elkaar en kunnen Zafar en Alan Lobo een ander licht op de zaak werpen. Alan Lobo vindt het belachelijk dat de politie zo lang, drie maanden, heeft stilgestaan bij een geschil binnen een van de protestantse Kerken. ‘De zaak is opgeblazen.’ Zafar zegt: ‘Ze hebben van een mug een olifant gemaakt.’ Alan Lobo en Zafar kunnen het mij niet uitleggen, ze zeggen dat het niks voorstelt en dat de interne ruzie allang is bijgelegd en dat het beter is geen oude koeien uit de sloot te halen. Dus moet ik hier weergeven wat er vlak na de aanslag in de Engelstalige krant Dawn stond.

Volgens de krant waren de moord in mei op de voorzitter van Idara en het latere bloedbad in het kantoor in Rimpla Plaza het gevolg van een conflict binnen de Kerk van Pakistan over een stuk grond dat eigendom is van de St. Andrewsparochie. Een groep binnen de anglicaanse Kerk onder aanvoering van ene Ejaz Inayat wil die grond voor commerciële doeleinden gebruiken: verkopen of exploiteren. Een andere groep onder leiding van Daniel Sadiq, de anglicaanse bisschop van Sind en Baluchistan, is daar tegen. Ejaz Inayat was aanvankelijk gekozen tot bisschop van Sind en Baluchistan, maar Daniel Sadiq spande een rechtszaak tegen hem aan en beweerde dat Inayat op frauduleuze wijze de verkiezingen had gewonnen. De rechtbank stelde hem in het gelijk en Sadiq werd in het jaar van de dodelijke aanvallen op de mensen van Idara de nieuwe bisschop.

Afijn, de hoogste politiefunctionaris van Karachi heeft deze partijen met de kerstdagen verschoond van verdere verdenking.

Ik kan in mijn aantekeningen geen citaten vinden van Zafar. Het gesprek wordt gevoerd door Lobo. Achteraf herinner ik me dat Zafar er heel waardig en met een vriendelijk gezicht bij zat en soms een aanvulling gaf op wat Lobo zei, maar hem nooit corrigeerde en wachtte tot Lobo was uitgesproken.

Vroeg of laat draait elk gesprek in Pakistan over terrorisme, over sektarisch geweld, en over Afghanistan of India, over het moeizame democratische proces uit op de isi: Inter Services Intelligence, de geheime dienst van Pakistan. Als mensen het niet meer weten, een zaak niet kunnen bevatten, zeggen ze nooit: ‘Ik weet het niet.’ Ze komen dan altijd met de verklaring: de isi zit erachter. Het is alsof er een dubbele maatschappij bestaat: een zichtbare, waarin mensen een vrij normaal leven leiden en waarin ze zelf beslissingen nemen en weten wat goed voor hen is, en een onzichtbare, een ondergrondse maatschappij waar de isi heerst en aan de touwtjes trekt en net als de duivel de bovengronds levenden manipuleert en kwade streken laat uithalen die ze niet willen of waarvan ze zich niet bewust zijn.

Vrij snel vertrouwt Alan Lobo me toe dat de Services er wel eens achter kunnen zitten. Niet de hoogste bazen, denkt hij, maar bepaalde cellen die indertijd ook de taliban hebben helpen oprichten, cellen waarop president Musharraf geen greep heeft. Duistere figuren die ook Osama bin Laden in Pakistan verborgen houden. Het is waar dat de isi de taliban heeft geholpen en tot de rebellie in Kashmir heeft aangezet en in veel smerige zaken verwikkeld is. De voormalige correspondent van de bbc in Islamabad, Owen Bennett Jones, schrijft in zijn boek Pakistan, Eye of the storm: ‘… de ISI heeft een groot deel van de islamitische militante groepen gecreëerd die generaal Musharraf nu probeert te verbieden. In hoeverre hij de meer radicale elementen binnen de isi in de hand heeft, blijft onduidelijk.’

‘Als je bekijkt,’ zegt Alan Lobo, ‘hoe professioneel de moorden zijn gepleegd, dan denk je niet aan een stelletje woeste fanaten.’ Het schieten leek meer op een executie. De mensen werden vastgebonden en kregen een voor een een kogel door het hoofd, en elk slachtoffer werd met één kogel geveld. De wapens hadden geluidsdempers: niemand in Rimpla Plaza heeft schoten gehoord. Dat is het werk van professionals, en de enigen die dat kunnen, meent Alan Lobo, zijn leden van de Services. ‘Moslimfanatici,’ zegt hij, ‘gaan anders te werk. Die blazen zichzelf en de hele boel op of schieten in het wilde weg en smijten met handgranaten.’ Zo is dat gegaan bij de andere aanslagen op christelijke doelen hetzelfde jaar. Met Palmpasen blies een jongeman zich op in de protestantse kerk van Islamabad en sleurde zes kerkgangers mee de dood in. In het presbyteriaanse ziekenhuis van Taxila gooiden de aanvallers granaten tussen de verpleegsters. In de christelijke school van Murree maaiden de terroristen iedereen die hun voor de voeten kwam neer. Maar in de Idara was er geen chaos; de daders hadden als een vuurpeloton de moorden gepland en uitgevoerd. De daders van de eerste drie aanslagen zijn later gepakt of gedood. Ze behoorden allen tot de Jaish-e-Mohammed, een islamitische organisatie die aan-vankelijk aanslagen pleegde op Indiërs in Kashmir, maar de prioriteit verlegde naar het doden van Pakistaanse christenen en westerlingen.

Op mijn vraag wat het motief van de geheimzinnige ‘cellen’ zou kunnen zijn, haalt Alan Lobo de schouders op. ‘Het kan van alles zijn,’ zegt hij even later, ‘elementen die de christenen uit Pakistan willen verdrijven. Of anti-Musharraf-elementen die de regering in een kwaad daglicht willen stellen, en laten zien dat het militaire regime zijn eigen onderdanen niet kan verdedigen.’

Die laatste verklaring is eigenlijk hetzelfde als die van de minister van Binnenlandse Zaken. Toen ze nog bezig waren de lijken naar het mortuarium over te brengen, wist die al dat de RAW, de Indiase geheime dienst, erachter zat. Pakistani konden zoiets niet gedaan hebben, beweerde hij. Die zijn niet in staat tot het vermoorden van christenen. Je moest kijken naar wie uiteindelijk beter zou worden van dergelijke moorden. Wel, de hindoe-regering van India had er alle belang bij om Pakistan een slechte naam in de wereld te bezorgen, Pakistan, dat een frontstaat is in de internationale oorlog tegen het terrorisme.

Officieel hebben de Pakistaanse Kerken geen schuld aan de moord – dat is wat de hoofdcommissaris van politie heeft gezegd. Maar er is één christen die vanaf het begin bij de politie onder verdenking heeft gestaan: Robin Piranditta, de loopjongen van de Idara. Hij wordt niet als een dader beschouwd maar wel als medeplichtige, als een man die weet wie de werkelijke daders zijn, die hen kende en aan wie hij een plattegrond van het kantoor heeft gegeven.

Piranditta, die tijdens de moordpartij in het kantoor was, had geen schrammetje. ‘Robin is,’ zegt Alan Lobo, ‘voor de nabestaanden verdachte nummer één.’ Hij en Zafar Iqbal denken dat Robin onschuldig is, ook hun superieuren gaan uit van Robins onschuld. Robin Piranditta heeft volgens Alan Lobo een laag IQ: ‘Hij is een beetje achterlijk en heeft nog nooit een vlieg kwaad gedaan.’ Alan Lobo zegt wel te begrijpen dat de families hem verdenken: ‘De families vragen zich af: Waarom is hij gespaard? Ja, dat weet niemand. Robin Piranditta heeft gezworen dat hij niets met de zaak te maken heeft.’

Robin was niet op kantoor toen de daders binnenkwamen, hij was melk voor de thee gaan kopen. Bij terugkeer zag hij wat de moordenaars aan het doen waren en viel van schrik flauw. Om kwart over tien, drie kwartier nadat de daders het kantoor betreden hadden, kwam hij weer bij en belde Zafar. Hij werd direct door de politie meegenomen.

Robin zat zevenentwintig dagen vast, ‘bijna vier weken waarin hij constant gemarteld werd,’ zegt Alan Lobo. De politie wilde hem dwingen zijn medeplichtigheid toe te geven en te zeggen wie de daders waren. Alan Lobo: ‘Robin werd geslagen met stokken en bamboerietjes, hij werd ondersteboven aan het plafond gehangen. Ze lieten hem slapen op ijsblokken. Ze dienden hem elektrische schokken toe. En ze spoten hem vol benzine.’ Dat moet een gruwelijke foltering zijn. Enige tijd na dit gesprek in Karachi las ik in Dawn een stukje over een taxichauffeur die door de politie in Rawalpindi op dezelfde manier onder handen genomen was. De man was ernstig ziek in het ziekenhuis beland. Uit het medisch rapport bleek dat politieagenten benzine in zijn achterwerk hadden gespoten waardoor zijn blaas en endeldarm kapot waren gegaan en hij zijn behoefte niet meer kon doen. De taxichauffeur leed ondraaglijke pijnen. Dezelfde pijnen die Robin Piranditta heeft geleden of misschien nog wel lijdt.

Alan Lobo: ‘De politie heeft Robin letterlijk doodsbang gemaakt. Hij durft niets meer te zeggen over wat hij in de Idara heeft gezien. Hij is dichtgeslagen.

Het is belachelijk,’ voegt hij eraan toe, ‘dat de politie van een ooggetuige de zondebok tracht te maken. Ze proberen hun eigen incompetentie te verbergen nu ze nog steeds de werkelijke daders niet hebben gevonden.’

De politie speelde ook een bizarre rol toen Robin op last van de rechter werd vrijgelaten. Agenten stonden hem buiten de rechtszaal op te wachten, grepen hem in de kraag, sloegen en trapten hem en sleurden hem het bordes af een politiebusje in. Het politieoptreden werd door fotografen vastgelegd en stond de volgende ochtend in de (Engelstalige) kranten. Terwijl hij voortgesleurd werd door de gangen van de rechtbank, gilde Robin: ‘Red me van deze lui, het zijn dezelfde die me mishandeld hebben.’

Het politiekorps van Karachi heeft een buitengewoon slechte reputatie. Agenten en officieren zullen nooit je vriend zijn, tenzij je ze betaalt, dan krijg je hun bescherming. Anders doen ze wat ze willen; ze worden zelden gestraft. Kortgeleden bijvoorbeeld verkrachtten vier agenten in Karachi een jongen van twaalf jaar, een leerling-kleermaker. Getuigen zagen dat de jongen door agenten in uniform werd meegenomen naar een leegstaand gebouw. Daar vergrepen ze zich een voor een aan hem. Bij thuiskomst sloot de jongen zich overmand door pijn en schaamte op in de badkamer, overgoot zichzelf met petroleum en stak zich in brand. Voordat hij diezelfde nacht overleed kon hij nog wel een verklaring afleggen. Er is niets mee gedaan. De agenten worden niet vervolgd.

In Karachi opereren bendes van politieagenten die op huwelijksfeesten binnenvallen en de juwelen van de gasten en de cadeaus stelen. Andere politiebendes houden mensen op straat aan – bromfietsers, taxichauffeurs, fietsers – en leggen een boete op voor een zogenaamde overtreding, geld dat ze in eigen zak steken. Bussen, busjes en trucks moeten elke maand betalen voor de bescherming van de politie, dat wil zeggen: als ze niet betalen mogen ze niet rijden. In parken houden ze paartjes aan die, als ze geen huwelijksakte bij zich hebben, afgeperst worden. Kortom: naast al het sektarisch en politiek geweld maakt de politie zelf de stad ook nog eens een stuk onveiliger. In het geval van de herarrestatie van Robin trok de politie voor een zeldzame keer aan het kortste eind. Ze moest Robin alsnog vrijlaten. Maar ze houden zijn huis omsingeld.

‘Wat de politie heeft proberen te bereiken met de martelingen van Robin, weten we niet,’ zegt Alan Lobo. ‘Het kan zijn dat ze hem wilden dwingen zijn medeplichtigheid toe te geven of juist zijn mond te houden over de identiteit van de moordenaars.’ Want volgens de samenzweringstheorieën in het hoofd van Alan Lobo kan het heel goed zijn dat politie en Services onder één hoedje spelen om Robin monddood te maken, zodat nooit zal uitkomen wie de moordenaars waren en wie ze gestuurd had.

Er is één andere getuige, een andere Idara-man die ook Robin heet, Robin Sharif, negenentwintig jaar oud. Hij werd net als de andere slachtoffers vastgebonden en kreeg een kogel door zijn hoofd. Een deel van zijn schedel werd weggeschoten. Alan Lobo, die als een van de eersten aanwezig was na de moord, kon Robin Sharifs hersenen door het gat heen zien liggen: ‘bloederig en trillend,’ zegt hij. Robin Sharif lag op de grond in de badkamer toen hij hem vond. Zijn toestand was kritiek en in de eerste dagen leek het of hij het niet zou halen. Maar hij kwam bij uit zijn coma, vrijwel geheel verlamd. Na vele operaties en na intensieve fysiotherapie is hij wonderlijk genoeg geheel genezen, op een lichtelijk slepen met zijn rechterbeen na. ‘De ziektekosten van Robin Sharif,’ zegt Alan Lobo, ‘zijn tot de laatste roepie betaald door de fundamentalistische burgemeester van Karachi.’

Een van de moordenaars had zich de bewuste ochtend om halftien bij Robin Sharif, de receptionist van Idara, gemeld. Hij vroeg naar pater Arnold, die hij scheen te kennen. De pater was nog niet op kantoor, Robin Sharif verwachtte hem binnen vijf minuten. Hij meende de bezoeker te herkennen als iemand die namens een verboden moslimgroep eerder een boekje met krantenknipsels over de blasfemiewetten was komen halen. Maar zeker was hij daar niet van. Vijf minuten later kwam de man terug met twee anderen, alle drie gekleed in spijkerbroek en T-shirt. Ze vroegen niet meer naar pater Arnold, ze duwden een doek in zijn gezicht waarna hij buiten westen raakte. Hij kwam pas dagen later weer bij in het ziekenhuis met een enorm gat in zijn schedel.

Alan Lobo vraagt terwijl hij mij aankijkt: ‘Hadden ze het op pater Arnold gemunt? En hebben ze toen hij niet kwam opdagen, wraak genomen op de andere Idara-mensen? Of waren ze sowieso van plan een bloedbad aan te richten?’

Het is me nu duidelijk waarom pater Arnold sinds de moorden in Australië zit. Zolang de daders niet zijn gepakt zal hij in Pakistan voor zijn leven moeten vrezen. Pater Arnold is eerder bedreigd geweest. Iedereen die voor Idara werkte is bedreigd of afgerost, dat bracht de aard van hun werk mee. Feodale landheren, moslimfanaten, gemeentelijke bureaucratieën – om een paar groepen te noemen –, hadden zij tegen zich, en die tegenstanders van hun sociale werk zijn niet afkerig van het gebruik van geweld.

‘Wie zijn de daders?’ De vraag blijft maar doormalen in het hoofd van Alan Lobo. Hij heeft een vermoeden waarover hij vandaag nog niet gesproken heeft, een vermoeden dat hij voor zich houdt, de Kerken delen het niet, maar hij wil het wel tegen mij uitspreken. Met zijn vermoeden bewegen we ons dicht bij de uiterste marges van de Pakistaanse maatschappij en komen terecht bij mensen die net als de christenen en de vuilnisophalers en de lijfeigenen outcasts zijn, en daarbij ook vogelvrij; mensen die opgejaagd, gevangengenomen, gedood mogen worden. Het gaat om Pakistaanse moslims die zich van de Pakistaanse overheid geen moslim mogen noemen. Zij geloven dat hun leider, ene Gohar Shahi, de Mahdi– de Rechtgeleide – was, de man die aan het einde der tijden over de wereld zal heersen en de moslims voorgaat bij de terugkeer naar de pure islam. Gohar Shahi vluchtte voor zijn leven naar Engeland, waar hij een jaar geleden als een gewoon mens aan een hartaanval is overleden. Hij is door niemand van het islamitische establishment als de Verlosser erkend; integendeel: hij is een leugenaar, een afvallige, en hij en eenieder die hem volgt moeten gedood worden. Ze beledigen de islam en maken zich schuldig aan godslastering. Ook Pakistaanse christenen hebben veel te lijden onder beschuldigingen van blasfemie. De Idara voerde naast haar andere activiteiten campagne om de blasfemiewetten afgeschaft te krijgen.

Op een dag, vertelt Alan Lobo, hielden de aanhangers van Gohar Shahi in Karachi een demonstratie tegen de blasfemiewetten. Ze vroegen Idara om mee te doen. De solidariteit, als die er al was, tussen de Idara en de volgelingen van de Mahdi is flinterdun. Volgens Alan Lobo omdat deze groep uiteindelijk ook anti-christen is. Desondanks sloten pater Arnold en Aslam Martin, hoofd van het maatschappelijk werk van Idara, zich bij de demonstratie aan. Lang duurde die niet, want alle deelnemers werden meteen door de politie gearresteerd en in de cel gezet. Maar pater Arnold en Aslam Martin werden binnen een paar uur vrijgelaten. Volgens Alan Lobo voelden de mahdisten zich verraden en dachten zij dat de christenen onder één hoedje met de autoriteiten speelden, want zij bleven in hechtenis en werden vervolgd. ‘In ieder geval waren ze boos omdat Idara niet volop met hen wilde meewerken in hun strijd tegen de blasfemiewetten,’ zegt Alan Lobo, ‘maar wij wilden deze lui niet als partners.’

Het is enigszins te begrijpen: in Pakistan is er nog net iets meer sympathie voor een christen dan voor iemand die beschouwd wordt als afvallige van de islam. De christenen zouden het piepkleine beetje sympathie dat ze nog hebben verspelen wanneer ze zouden gaan samenwerken met afvalligen van de islam, met de volgelingen van Gohar Shahi of met de ahmadi’s, een andere groep die zwaar vervolgd wordt.

Alan Lobo denkt dat het niet uitgesloten is dat de mahdisten de christenen een lesje wilden leren. Ze vroegen immers naar pater Arnold, die er gelukkig niet was. Verder was een van de mensen die zijn doodgeschoten Aslam Martin. Arnold en Martin: de twee mannen die kort na het tonen van solidariteit met de mahdisten werden vrijgelaten door de politie. Veel aanhangers van de zogenaamde Mahdi zijn er in Pakistan niet meer. Ze zijn teruggekeerd naar de officiële islam, of ze zijn gedood of gevangengezet. Het groepje dat er nog over is moet, opper ik, ondergronds leven en kan nooit over voldoende discipline en training beschikken om een aanslag in de vorm van een executie te plegen.

‘Tja,’ zegt Alan Lobo, ‘dat is waar. Daarom denk ik dat het toch de Services waren.’

En zo beginnen we weer van voren af aan, verloopt het gesprek steeds chaotischer en worden de speculaties wilder.

Wanneer ik mijn aantekenboekje dichtsla zegt Alan Lobo mij nog even te wachten, hij gaat foto’s zoeken van de slachtoffers. Ik krijg hun pasfoto’s uit de personeelsdossiers. Intelligente, aardige gezichten, allen in overhemd en stropdas. Alan Lobo geeft me de foto’s, zegt hij, om de doden een gezicht te geven, een herinnering aan hun goede werken, werken die zijn stopgezet.

Wie het ook gedaan heeft, de moslimterroristen die andere aanslagen in Pakistan pleegden en die met hun daden westerlingen en Pakistaanse christenen het leven onmogelijk wilden maken, hebben hun zin gekregen. Het kantoor van Idara e Amn o Insaf in Rimpla Plaza blijft gesloten. Alle geschoolde krachten die Idara in dienst had zijn vermoord. De politie heeft indertijd de hele administratie in beslag genomen, de Idara moest alle boeken openen alsof zij zelf de moorden gepleegd had.

De Idara heeft haar activiteiten stopgezet. Ze koopt geen lijfeigenen meer vrij, betaalt geen werkhandschoenen voor de vuilnisophalers meer en houdt zich stil over de blasfemiewetten.

HAPPY BIRTHDAY, DEAR PROPHET!

Bisschop dr. Andrew Francis speelt met een gekruisigde Jezus. Hij is zich er niet van bewust. Hij schuift Jezus heen en weer over de zilveren schakels van een lange ketting, heen en weer zoals meisjes dat doen die in gedachten verzonken of verlegen zijn. Monseigneur Andrew is de rooms-katholieke bisschop van Multan, een miljoenenstad in de Zuid-Punjab. We lopen door de tuin van wat officieel het bisschoppelijk paleis is, maar in feite een sober woonhuis met kantoor en een kathedraal die door zijn eenvoud die naam eigenlijk niet kan dragen. Ik zeg hoe mooi het er hier uitziet: de witgekalkte gebouwen, de geverfde kozijnen, de aangeveegde paden, de blauwe tegels van de kerk. ‘En de tuin,’ zeg ik, ‘die lijkt wel een park.’ Ik geniet van de hoge palmen, het frisgroene gras in het heetste jaargetijde, de eenden, de eekhoorntjes en de pauwen. De bisschop laat Jezus even met rust: pauwen zijn zijn lievelingsdieren.

Drie jaar geleden werd hij naar Multan geroepen. ‘Het was een troep, een grote rotzooi, net als alles in Pakistan wel een vuilnisbelt lijkt,’ zegt monseigneur Andrew. De smerigheid, de onverschilligheid, de onzindelijkheid van het land trekt, vindt hij, de mensen omlaag. Het maakt ze ziek en houdt ze dom. Als christen wil hij aangeven hoe het anders kan. En beter. Zorgen voor je omgeving, je huis witten en schoonhouden, discipline, afspraken nakomen, handen wassen.

Dr. Andrew Francis behoort tot de eerste generatie inheemse rooms-katholieke bisschoppen. Tot voor kort was de leiding van de Pakistaanse Kerk in handen van buitenlanders: Europeanen en Indiërs uit Goa, de voormalige Portugese kolonie waar alle inwoners in de zestiende en zeventiende eeuw met geweld tot het christendom bekeerd werden. Bisschop Andrew komt uit een dorp in het noorden van de Punjab, heeft gestudeerd aan het grootseminarie in Karachi, in Duitsland en in Rome. Paus Johannes Paulus heeft hem de zorg toevertrouwd van de tweehonderdduizend rooms-katholieke zielen in het diocees Multan, ‘midden in de Quran Belt’, zegt hij, ‘een streek vol bekrompen, fanatieke moslims’.

Aan de rand van het bisschoppelijk terrein, vlak bij de uit de rode klei van de Indus opgetrokken school, spelen jongens cricket. Naast de poort en net voor de kerk heeft de prelaat een Mother Mary Grotto laten bouwen: een beeld van een inbleke Europese Maria, gehuld in een lichtblauw gewaad, in heilige trance vóór een imitatiegrot. De katholieken van Multan leggen haar hun wensen en verlangens voor en storten hun hart bij haar uit. Misschien is het een kopie van de grot van Lourdes, ik weet het niet, ik ben nooit in Lourdes geweest. Ik vraag het aan bisschop Andrew, maar die schuift Jezus alweer heen en weer en geeft instructies aan zijn secretaris, die achter ons loopt. De jonge Pakistaanse vrouw uit ons groepje – zij adviseert de monseigneur over het lager onderwijs – weet niet wat Lourdes is, of ze verstaat mij niet. Als ik het heb uitgelegd zegt ze nooit van Lourdes te hebben gehoord maar dat Mother Mary helaas nog aan niemand in Pakistan is verschenen. Wel is de paus in het land geweest. ‘Lang geleden, in de tijd van Zia ul-Haq, heeft hij de mis gelezen in het sportstadion van Karachi,’ zegt zij.

Het is moeilijk om de aandacht van monseigneur Andrew vast te houden. Niet dat hij afstandelijk is, of koel, integendeel, hij probeert het mij zo goed mogelijk naar de zin te maken, hij grijpt me steeds bij mijn elleboog beet alsof hij zijn woorden extra wil benadrukken of wil aangeven dat hij en ik een heel speciale relatie hebben. Het van de hak op de tak springen is hem niet kwalijk te nemen, hij heeft veel zorgen.

Zijn problemen zijn haast niet te overzien: vijfentachtig procent van de christenen in Pakistan is analfabeet; christelijke meisjes worden ontvoerd en gedwongen zich tot de islam te bekeren en met een moslim te trouwen; er zijn de vele beschuldigingen aan het adres van christenen dat zij godslasterlijke taal hebben gebruikt en de Koran of de Profeet hebben beledigd – waarop in Pakistan de doodstraf staat; er is de bittere armoede van de Pakistaanse christenen; er zijn corrupte politici en politie die het land van christelijke boertjes afpakken. En dan moet hij ook contacten zien te onderhouden met het islamitische establishment van Multan. Een goede verstandhouding met moslimgeestelijken is van levensbelang voor zijn kudde: hij moet hen kunnen aanspreken, kunnen vragen om fanatici in de hand te houden, zogenaamd bekeerde meisjes terug te geven aan hun ouders, blasfemiegevallen onderling te regelen voordat ze voor de rechter komen en tot de dood leiden.