Boeken van Carolijn Visser

Grijs China
Alle dagen vrij
Aan het einde van de regenboog
Verre reizen
Buigend Bamboe
De koude heuvels van Mongolië
Hoge bomen in Hanoi
Brandend zout
Het goud van Bonanza
De kapers van Miskitia
Ver van hier
Uit het moeras
Tibetaanse perziken
De hele wereld
Vroeger was de toekomst beter
Een tuin in de tropen
Miss Concordia — Vrouwen in den vreemde
China
Shanghai Skyline

Carolijn Visser

Vrouwen in den vreemde

UITGEVERIJ AUGUSTUS
AMSTERDAM · ANTWERPEN

Voor het schrijven van dit boek ontving de auteur

een beurs van het Fonds voor de Letteren.

Eerder is dit boek verschenen onder

de titel Miss Concordia.

Eerste druk, mei 2006

Tweede druk, juni 2006

Derde druk, juni 2008

Copyright © 2006 Carolijn Visser en

uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Esther en Balton Jian, foto uit

archief familie Jian

Omslagontwerp Judith van den Bos

Vormgeving binnenwerk Sander Pinkse Boekproductie

Foto auteur Annelies Rigter

ISBN 9789045703848

NUR 300

www.augustus.nl

De barones van Rägavere

Edith von zur Mühlen (1914)

MIJN TOCHT LEIDDE langs verlaten akkers en gehooide velden, omzoomd door berken die voor een deel al geel waren gekleurd. Was er een plek op aarde, vroeg ik me af, waar de herfst weemoediger stemt dan hier, in het noorden van Estland? Ik sloeg af. In de verte deinden statige, oude kastanjes in de wind. Dat moest het park zijn. Bij elk landgoed hoort immers een park. Ik stopte voor een hek en keek verbijsterd naar het sierlijke, lichtroze gebouw daarachter. Vierentwintig ramen telde ik, alleen al in de façade. In de achttiende eeuw had een Baltisch-Duitse familie dit huis laten bouwen. De eerste Duitsers kwamen ruim zevenhonderd jaar geleden als Kruisridders naar dit gebied. Te vuur en te zwaard kerstenden ze de Esten, die in sjamanen geloofden en ervan uitgingen dat de wereld geregeerd werd door talloze goden en geesten. Eerst verschansten de Duitsers zich in forten, maar toen de Esten onderworpen waren voldeden houten huizen. Van daar uit bestierden ze het omringende land waarop ze de Esten lieten werken. Steeds mooier werden de huizen van de Duitse kolonisten. Totdat het paleizen waren. Tientallen had ik er al bekeken. Aan het eind van overgroeide paden, achter een fluisterend woud, of midden in een desolaat dorp van sovjetflats, waren de sprookjesachtige huizen steeds weer een onverwachte verschijning. Opgetrokken uit natuursteen, lichtgeel gepleisterd, met zuilen als die van het Pantheon, of ontworpen door een architect die zich had laten inspireren door de kastelen langs de Rijn. Soms was het dak ingestort, een keer werd ik mee naar binnen getroond door een van de geestelijk gestoorden die het huis inmiddels bewoonden. Ik maakte omwegen van honderd kilometer of meer om een landhuis te zien dat ik nog niet kende. Nu was ik een vrouw op het spoor gekomen die als barones in dit roze paleis, Rägavere, geboren was. Toen ik een paar dagen eerder achter haar adres kwam, kon ik mijn geluk niet op; alsof ik de sleutel kreeg van een geheime poort waarachter zich een vroegere eeuw bevond. De barones woonde tegenwoordig in Duitsland en was bijna negentig jaar oud. Ik moest me haasten, maar eerst wilde ik Rägavere zien.

Het huis was vier jaar geleden aangekocht door een jonge Amerikaan, Morgan Hammerbeck. Ik had hem gebeld, over de barones verteld, en belet gevraagd. ‘Edith von zur Mühlen,’ reageerde de man. ‘Een paar weken geleden was ze nog hier.’

Achter het hek vreesde ik boosaardige honden, daarom toetste ik opnieuw het nummer in van Hammerbeck. ‘Yeah!’ Weer viel me op hoe luid Amerikaans zijn stem klonk. Ik was me hem gaan voorstellen als een stoere kerel met cowboylaarzen van krokodillenleer, maar de man die aan kwam lopen had gebogen schouders, alsof er een zware last op rustte. Ik keek in een pafferig gezicht en ogen waarvan de kleur niet te benoemen was.

‘Zullen we dan maar?’ stelde hij voor, nadat hij had gewezen waar ik mijn auto kon parkeren. Nergens klonk geblaf, niets wees op de aanwezigheid van huisgenoten of personeel. Ik volgde hem naar de nieuwe entree, die hij aan de westkant van het huis had toegevoegd.

‘Edith von zur Mühlen was gewend het gebouw aan de voorkant binnen te gaan,’ lichtte hij toe, ‘maar in de achttiende eeuw was de situatie zó. Ik heb hier niets gewijzigd zonder toestemming van de Estse monumentenzorg.’ Verdenkingen in die richting wilde hij blijkbaar meteen ontzenuwen. ‘De eerste keer dat Edith von zur Mühlen kwam,’ zei Hammerbeck, ‘vier jaar geleden, lag hier overal bouwmateriaal. Heel voorzichtig klom ze daar overheen. Ze werd vergezeld door een zoon, het jaar daarna bracht ze een andere zoon mee, de derde keer was het een kleinzoon.’ Met die mannen had ze drukke gesprekken gevoerd, in het Duits, een taal die Hammerbeck tot zijn spijt niet beheerste. ‘Hier beneden verbleef vroeger het personeel,’ vervolgde hij, ‘Edith en haar familieleden kwamen hier vrijwel nooit.’ Zoveel was hij wel te weten gekomen.

Dat de benedenverdieping destijds van ondergeschikt belang was, betekende niet dat Morgan Hammerbeck op de restauratiekosten had bezuinigd. De vertrekken waar dienstmeisjes sliepen, waar ooit appels of zakken meel lagen opgeslagen, hadden nu vloeren van de schitterende grijze natuursteen die in het noorden van Estland gedolven wordt. We waren in de keuken beland, waar nog geen kraan of fornuis te bekennen viel, maar wel een enorme schoorsteen was hersteld.

‘Ik ben benieuwd hoe Edith eruitzag toen ze jong was,’ bekende Morgan Hammerbeck. ‘Volgens mij was ze heel mooi.’ Het klonk alsof hij in het geheim een oogje had op de jeugdige barones die Edith von zur Mühlen was geweest. Woonde Hammerbeck hier werkelijk helemaal alleen, vroeg ik me af. Zijn liefdesleven was me gaan intrigeren nadat ik via het internet had ontdekt dat hij een paar jaar geleden in Parijs getrouwd was met ene Holly Inverness. Wat zou er met die Holly gebeurd zijn? Was ze gek geworden van eenzaamheid en weggelopen? Of had zich een drama voltrokken en lag ze nu begraven onder de reusachtige kastanjes in de tuin?

‘En je vrouw?’ vroeg ik zo neutraal mogelijk, ‘wat vindt zij van Rägavere?’

Het gezicht van Hammerbeck betrok. ‘Dat huwelijk was een vergissing,’ antwoordde hij stroef. ‘Zij is hier nooit geweest.’

Vervolgens hervatte hij de rol van heer des huizes en tikte met een voet op de vloer. ‘Bijna de helft van al het werk zit onder de grond. Bedrading, riolering en verwarming. Ik heb voor een nieuw systeem gekozen waarbij gebruik gemaakt wordt van het gegeven dat de aarde in de diepte een hogere temperatuur heeft.’

Ik geloofde mijn oren niet: zoiets geavanceerds, op deze door God verlaten locatie. ‘Waarom heb je uitgerekend Rägavere gekocht?’ vroeg ik.

Morgan Hammerbeck lachte treurig. ‘Ik zocht een groot stuk land, uiteindelijk vond ik hier zestig hectaren. Er stond weliswaar een huis op, maar dat leek me geen bezwaar.’ Hij liep weer verder.

‘Maar je bent een Amerikaan!’ riep ik tegen zijn rug. ‘Waarom heb je geen land gekocht in Texas of Kentucky?’

Hij draaide zich om. ‘Ik werkte voor een investeringsmaatschappij in Sint-Petersburg. Estonia was my first stop.’ Het klonk verontschuldigend. ‘De hal heb ik uitgebroken,’ vervolgde hij. ‘In de tijd van Edith en haar familie kwam je hier het huis binnen. Er was een smalle trap naar boven, benauwend vond ik dat.’ Nu krulden de treden in twee majestueuze bogen naar de volgende verdieping. Gemarmerde pilaren torsten de balustraden. Boven aangekomen zei Hammerbeck: ‘Hier heb ik een klein kamertje op moeten offeren om ruimte te scheppen voor het trappenhuis. Edith zag meteen dat er iets veranderd was, verschrikkelijk vond ze dat. Haar moeder zat aan het eind van de middag altijd in die kamer met de kleintjes.’

De afkeuring van Edith had hem getroffen, las ik op zijn gezicht. Het moet een merkwaardige ontdekking zijn geweest voor een Amerikaan: hij had een huis gekocht dat gedicteerd werd door de geschiedenis. Boven wandelden we over krakende vloeren van eikenhouten parket. ‘Dit was hun eetzaal,’ vervolgde Morgan. De ramen keken uit op het park. Een tegelkachel, die bijna tot aan het plafond reikte en met hout moest worden gestookt, was behouden gebleven, ook al werd er hier nu net als beneden centraal verwarmd.

‘Dit wordt een van de gastenbadkamers.’ Hammerbeck opende een deur naar een ruim vertrek dat geheel belegd was met wit marmer, afgebiesd met zwart-wit mozaïek. De jacuzzi, de douche en verschillende wasbakken moesten nog worden geïnstalleerd. ‘Ik heb gekozen voor een historisch verantwoorde restauratie, mét comfort,’ benadrukte Hammerbeck. Daarom was hij ook niet van plan antiekwinkels af te stropen naar meubels. ‘Die zijn allemaal oud en versleten. Ik koop alles nieuw.’ Hij was niet van plan het verleden te herscheppen. Elke kamer zou beschikken over een internetaansluiting en satelliet-tv.

‘Hier sliepen haar ouders,’ zei hij, een dubbele deur openduwend. Zonder ledikant, met niets dan vers gestuukte muren was het moeilijk voor te stellen dat zich hier ooit een Duitse adellijk echtpaar te rusten had gelegd nadat ze de kaarsen op hun nachtkasjes hadden uitgeblazen. ‘En dit was de meisjeskamer, van Edith en haar twee zusters. Ik vermoed dat er ook altijd wel een paar kindermeisjes bij hebben geslapen.’ Ook hier was geen meubelstuk dat aan het verleden herinnerde. De stemmen van de Von zur Mühlen-kinderen leken voor eeuwig te zijn uitgebannen.

Terwijl we terugliepen door de slaapkamers probeerde ik erachter te komen hoe Hammerbeck was opgegroeid, maar scheutig met informatie over zichzelf was hij niet. Hij kwam uit Idaho, dat wilde hij wel kwijt. Zijn vader had daar een stoeterij. Als kind was hij gewend aan veel ruimte en natuur om zich heen. Dat was de enige overeenkomst met een jeugd op Rägavere die ik kon bedenken. ‘Mijn familie begrijpt dit niet,’ zei hij, breed gebarend naar de vertrekken voor en achter ons. ‘Ze vinden het krankzinnig dat ik al mijn energie in dit huis wil steken.’

Geld zou ook wel een rol spelen, veronderstelde ik. ‘Nemen ze je het misschien kwalijk,’ vroeg ik, ‘dat je een deel van het familiefortuin in Rägavere hebt gestoken?’

Hij zweeg. ‘Over geld praat ik niet,’ zei hij toen, op een bitse toon die mij ervan weerhield verder door te vragen.

Alsof er niets was voorgevallen, vervolgde hij nonchalant: ‘Het mooiste vertrek heb ik voor het laatst bewaard.’ Het was de balzaal. Blauwe wanden waren versierd met wit pleisterwerk. Boven violen en trompetten, bij elkaar gehouden door strikken van gips, hingen in medaillon gevatte portretten van Bach en Mozart. ‘Hier werden de feesten gegeven.’ Hammerbecks stem verdween in de grote ruimte. Waar moesten de mensen vandaan komen die deze zaal leven konden inblazen? Wat was hij van plan met dit ongelooflijk grote huis?

‘O nee, geen hotel, geen toerisme,’ reageerde hij afwerend. ‘Ik hou van rust. Ik heb zevenhonderd schapen op mijn land lopen, daaraan heb ik voorlopig mijn handen vol.’

Ik dacht even dat hij mij voor de gek hield. Had hij dit paleis van kelder tot zolder gerestaureerd om schapenboer te worden?

‘Ach,’ zei hij, ‘sommige mensen schrijven boeken, anderen laten kinderen achter als ze sterven. Ik geef dit huis in goede orde door aan het nageslacht.’ Hij opende twee deuren, we betraden een balkon. Hammerbeck wees beschuldigend naar een flat in de tuin die in grote haast gemetseld leek: de bakstenen lagen schots en scheef. Het gebouw bracht het harmonieuze geheel van huis en bijgebouwen volledig uit balans. ‘Tien woningen, op elke verdieping vijf,’ zei Hammerbeck somber. ‘Erfenis van de sovjettijd. Achteraf gezien was het natuurlijk ongelooflijk stom een landgoed te kopen met een bewoonde flat in de tuin. Ik heb die tien families moeten uitkopen. Met het geld hebben ze woningen in de stad aangeschaft. Daar zijn ze beter af, hier is geen werk.’

Voordat we terugkeerden in de feestzaal en Hammerbeck de balkondeuren nadrukkelijk achter zich sloot, zei hij: ‘Volgende week komen de slopers. Dan gaat die hele ellende tegen de grond.’ Daarna begeleidde hij me terug naar de entree, waar mijn auto was geparkeerd. Hij ontvouwde zijn plannen voor de toekomst terwijl een najaarswind de bomen boven onze hoofden deed zwiepen. Hij wilde schapenkaas gaan produceren. En mooie, schapenwollen dekens. Hij wees naar de dichtgegroeide vijver achter ons. ‘Dat is allemaal verwaarloosd in de sovjettijd. Ze hebben afwateringen laten dichtslibben, goede grond is moeras geworden. Geen enkel hek was in goede staat.’ Hij zou niet rusten voordat hij alle velden, akkers en weilanden weer op orde had. Gedurende de vier jaar dat hij aan Rägavere had gewerkt, was hij aan het land gehecht geraakt.

‘Het grote huis kan me eigenlijk gestolen worden. Ik bivakkeer al jaren in die schuur daar, op vijfendertig vierkante meter. Dat voldoet prima. Ik heb alles wat ik nodig heb.’

‘Maar als het helemaal af is, neem je het grote huis toch wel in gebruik?’ vroeg ik verwonderd.

Hammerbeck keek betrapt. ‘Ik heb een keer in het grote huis geslapen, maar dat was geen succes.’ Pas toen ik aandrong wilde hij vertellen wat hem overkomen was. ‘Midden in de nacht werd ik gewekt door iets wat door de kamer waarde,’ zei hij verongelijkt, alsof geesten het recht niet hadden hem te storen. ‘Een lichaam had het niet. Het droeg een lang gewaad dat knisperde bij elke stap.’ Misschien had hij spijt van die bekentenis, want meteen stak hij zijn hand uit: de mij toegemeten tijd was voorbij. Toen ik wegreed keek ik zo lang mogelijk in de spiegel om nog een laatste blik op te vangen van de jonge Amerikaan die zijn leven in dienst had gesteld van een waanzinnig groot huis dat hij inmiddels het liefst zou vervloeken. Daarna werd ik opgeslokt door de eenzame Estlandse heuvels waar alles in het teken stond van de naderende, dreigende winter.

In Rüsselsheim regende het. Het natte, zwarte asfalt weerspiegelde het verkeerslicht waarvoor ik moest wachten. Drie vrouwen met zwarte hoofddoeken haastten zich een flat binnen. De Opelfabriek was de grootste werkgever van de stad, had ik ergens gelezen. Verder kon Rüsselsheim bogen op het feit dat het in de schaduw lag van de Frankfurtse luchthaven. Ik reed langs een verlaten winkelcentrum met een Turkse supermarkt en een helverlichte shoarmatent. Alles was hier van beton, alles was lelijk. Hoe kon iemand, die opgegroeid was in het hart van Estland, op het landgoed Rägavere, hier gelukkig zijn? Ik draaide de straat in waar Edith von zur Mühlen moest wonen. Haar huis was donker, voor de ramen waren rolluiken neergelaten. Toch was dit het goede adres: de naam Von zur Mühlen werd zelfs naast twee bellen vermeld.

‘Is daar iemand?’ De stem klonk helder maar stokoud. Boven aan de trap wachtte een broze, rijzige vrouw in een blauwe lange broek en een blauw vest. ‘Daar bent u al,’ zei ze. ‘Ik heb met het eten op u gewacht.’ Haar ogen waren bruin en nog steeds sprekend, haar golvende haar, dat vroeger donker moest zijn geweest, was zorgvuldig opgestoken. ‘Hangt u daar uw mantel maar,’ wees ze. Mijn oog viel op een pentekening naast de kapstok waarin ik het silhouet van de Estse hoofdstad Tallinn herkende. In de woonkamer bleek de salontafel al gedekt. ‘Gaat u toch zitten,’ zei Edith von zur Mühlen. Hulp sloeg ze af, haar zoon, die boven woonde, had haar bij de voorbereidingen van de maaltijd geholpen. Alles stond al klaar.

Ik nam plaats op de sofa, onder een geschilderd zeegezicht. Golven spoelden rond grote, ronde keien. Het moest de kust van Noord-Estland zijn. Tegenover me, beschenen door een spot, hing een grote ingelijste foto van Rägavere. Edith von zur Mühlen knikte ernaar toen ze binnenkwam met twee kommen op een dienblad. ‘In mijn tijd was het wit, niet roze,’ zei ze, duidelijk niet ingenomen met de verandering. Ik hielp haar de soep neerzetten, op schoteltjes, met daaronder weer een bord, alles van hetzelfde servies.

‘Nee, ik heb niets meer van toen,’ zei ze, op mijn vraag of dat van Rägavere kwam. ‘Alleen deze stoel’ — ze klopte op de gebogen houten armleuning van de fauteuil waarin ze zelf met enige moeite plaatsnam. ‘Ik vind het nog steeds een wonder dat we die hebben teruggevonden, na alles wat er was gebeurd.’

Behalve de stoel en Edith zelf was niets in de kamer ouder dan een paar decennia. De grote witte kunststoframen en het lichtgekleurde behang maakten zelfs een moderne indruk. Ik had het gevoel tegenover iemand te zitten die een enorme sprong in de tijd had gemaakt.

We lepelden onze aspergesoep. Van wat er buiten gebeurde, drong niets tot ons door. Ook het schijnsel van de straatlantaarns werd door de rolluiken geweerd. De ramen waren donkere gaten, alsof we door een duistere nacht suisden in een helverlichte trein.

‘Ik ga vrijwel nooit de deur uit. Wat moet ik buiten? Bovendien spreekt iedereen op straat Turks,’ zei Edith von zur Mühlen, maar het klonk niet als een klacht. ‘Mijn zoon doet alle inkopen. ’s Avonds voel ik me alleen veilig als alles op slot is, en de rolluiken omlaag.’ Haar ogen zochten weer de foto van het grote huis. ‘Mijn vader erfde Ragafer, zoals wij het in het Duits noemden, van een kinderloze oom, jaren voordat hij mijn moeder trouwde. Hoeveel land erbij hoorde heb ik nooit geweten. Voor mij, als klein meisje, was het grenzeloos groot. Er waren bossen, velden, akkers. Veel vruchtbare grond, zei mijn vader altijd.’ Ze zweeg en leek onbereikbaar ver weg, alsof ze naar het begin van haar verhaal zocht. ‘Alles duurde eindeloos,’ vervolgde ze. ‘Er waren geen machines. Wat er moest gebeuren, werd met paarden gedaan. Als we naar Wesenberg gingen — nu zo dichtbij met de auto — waren we de hele dag onderweg om ’s avonds terug te kunnen zijn.’ Een totaal ander besef van tijd en afstand, dat zag ze blijkbaar als het belangrijkste verschil met nu.

Edith voerde me mee naar het oude Rägavere, waar een Matroschen kwam voorrijden, een gesloten koets, met Juhan, de koetsier, op de bok. In livrei, ja natuurlijk. Edith en haar zusjes gingen hun grootmoeder van de trein halen, zij kwam de zomer op Rägavere doorbrengen. ‘Er was een klein, houten stationnetje midden in de velden. Hijgend en puffend stopte de stoomlocomotief daar.’ Terug op Rägavere werd de middagmaaltijd geserveerd, in de eetkamer met ramen op het park. ‘Mijn favoriete plek in het huis.’ Ulvi, het dienstmeisje, bracht schalen binnen die in een liftje vanuit de keuken met een touw naar boven waren getakeld. ‘We kregen altijd eerst soep. Kippensoep of groentesoep, die werd opgediend in een grote terrine.’ Ediths verhaal riep een verlangen in mij op naar de bouillons van Rägaveres kokkin, die ze uren liet trekken; de aspergesoep die wij aten kwam uit blik. ‘Daarna kregen we vlees of gehakt, met aardappelen. Alleen op zondag was er een toetje. Eenvoudige, voedzame maaltijden waren het.’

Edith kwam stram overeind om iets van het buffet te pakken. ‘Kijk, zo zag de eetkamer eruit.’ Er leek hemels licht te schijnen op de art-decotafel en de bijpassende stoelen met poten die op muziek schenen te dansen. Er was niemand te zien, constateerde ik teleurgesteld. De prachtige houten lambrisering was verdwenen, maar de sierlijke deuren had Hammerbeck precies zo nieuw laten maken. ‘We aten elke dag met zilveren bestek,’ zei Edith zacht.

Na de lunch trokken de volwassenen zich terug om te rusten. Als het weer dat toeliet gingen Edith, haar broer en haar zusjes buiten spelen. Ze bakten taartjes in de zandbak, onder toezicht van Kerli, het kindermeisje. ‘De tuin werd daar overschaduwd door grote kastanjes, maar die zijn er niet meer,’ treurde Edith. Rond die tijd hield ze scherp in de gaten of de koeien al gemolken werden. ’s Zomers, als de kudde buiten graasde, zag ze de melkmeisjes met hun houten emmers in de hand naar de koeien toe lopen. Dan draafde ze achter hen aan om naar het melken te kijken. ‘Ik had een eigen koe, ze heette Kristi.’ Elk Baltisch-Duits landgoed was een landbouwbedrijf, Edith somde al het werk op dat gedaan moest worden. Hooi werd geoogst, de aardappelen en de gerst werden binnengehaald. In de zomer was het een komen en gaan van meiden, knechten en paardenkarren. ‘Voor elke twee paarden was er een knecht. Die zette ze ’s avonds op stal, hij zorgde voor voer en spande ze ’s ochtends weer in.’ Het personeel woonde in eenvoudige bijgebouwen of in een naburig dorp. ‘Er was geen sprake van enige wrijving,’ verzekerde ze me, ‘tussen het werkvolk en de bewoners van het grote huis. Wij hielden van onze kindermeisjes, die hoorden erbij, als oudere zusters. Mijn vader was geliefd onder de knechten en bedienden. Als de aardappels binnen waren, gaf hij iedereen een paar zakken mee naar huis. Hij betaalde de lonen op tijd, dat deden niet alle Herren.’ Elke ochtend nam vader Von zur Mühlen in het kantoor op de eerste verdieping het werk van de dag door met zijn bedrijfsleider, de heer Afer. Aan de wand hing een kaart waarop alle akkers, weilanden en bossen van Rägavere waren ingetekend en genummerd. Zo konden alle Estse werkkrachten efficiënt worden gedirigeerd.

In de winter werd het stil op Rägavere, buiten kon niet veel worden gedaan. Wel was dat de tijd om hout te hakken. De knechten trokken met paarden en sledes naar het bos en sleepten gekapte bomen naar de houtschuur waar de stammen werden gezaagd en gekloofd. ’s Winters werd ook het fabriekje opgestart waar uit gerst alcohol werd gestookt. ‘Het borrelde en siste daar,’ herinnerde Edith zich. Op de vuren kon ook water worden verwarmd. Elke zaterdag werden Edith en haar zusjes in de stokerij in een teil gezet en schoongeschrobd. Warm ingepakt draafden de meisjes door de sneeuw terug naar het grote huis, waar het altijd warm was. Edith kon zich binnen geen kou herinneren, ook al vroor het soms dagenlang twintig, dertig graden, en lag er een enorm pak sneeuw. Elke ochtend, lang voordat de familie Von zur Mühlen ontwaakte, zorgden bedienden ervoor dat de kachels brandden. ‘Nee, als kind ervoer ik de winter niet als straf. We maakten soms een tochtje met de slee, het paard droeg rinkelende bellen. Binnen was het gemütlich. Als het begon te schemeren ging een dienstmeisje het huis rond en stak de petroleumlampen aan. De mooiste tijd was Kerstmis. Eerst werd er een reusachtige kerstboom naar de eetkamer gebracht die met zijn top het plafond raakte. Wij mochten er niet bij zijn als mijn ouders die op kerstavond versierden. In een zijkamer wachtten we, in het donker, totdat we geroepen werden, zodat het effect zo groot mogelijk was. De boom was overweldigend zo mooi, met goud en zilver erin, de kaarsen straalden.’ De huisbedienden stelden zich op in een rij en zongen kerstliederen, in het Ests, en kregen daarna een geschenk uitgereikt. Voor de vrouwen een lap stof om een jurk van te maken. ‘Daarna kwamen wij kinderen aan de beurt.’

Ediths stem begon schor te klinken, zoveel praten was ze niet gewend. Toch ging ze door, rechtop gezeten in de Estse fauteuil. Haarscherp stond het dagelijks leven op Rägavere haar nog voor ogen. ‘Stipt om negen uur, na een ontbijt van havermout, moesten mijn broer en ik ons bij de gouvernante melden en kregen we les. Om elf uur was er koffiepauze. Het middageten was om één uur precies, om vier uur thee, dan het avondbrood.’ Van achter haar breipennen bestierde haar moeder het huishouden. Haar vader was in zijn kantoor of op het land iets aan het inspecteren. ’s Avonds liet hij soms de koets inspannen om met buren op een naburig landgoed te gaan bridgen, haar moeder vergezelde hem nooit op dergelijke uitjes, zij bleef liever thuis. Een enkele keer ging de heer Von zur Mühlen op jacht met bevriende Herren. ‘Maar hij kon het niet over zijn hart verkrijgen de trekker over te halen en een dier te doden,’ verdedigde Edith haar vader. ‘Hij vergezelde zijn vrienden en dronk na afloop Schnapps met ze, het ging hem om de gezelligheid.’

Zoals Edith het beschreef, was het leven op Rägavere net zo vredig en ongecompliceerd als de geschilderde zee en het middeleeuwse straatje aan haar muur. Ik kon moeilijk geloven dat de dagen zo probleemloos waren verlopen. ‘In 1905, heb ik gelezen, was er een opstand van Esten tegen de Duitse Herren,’ zei ik, nadat ik verontschuldigend had gekucht. ‘Er zijn toen landgoedeigenaren vermoord en grote huizen in brand gestoken.’

Edith trok een gezicht alsof ze zich heel vaag iets herinnerde. ‘Toen was ik nog niet geboren, maar op Rägavere is in dat jaar niets gebeurd, alleen in de omgeving van Tallinn was het onrustig.’

‘Maar in 1918 was er weer van alles aan de hand,’ hield ik aan. ‘U was toen vier.’

Bolsjewieken uit Sint-Petersburg en Moskou waren naar Estland getrokken. De Russische Revolutie dreigde over te slaan naar het gebied rond de Baltische zee. Edith knikte gelaten. ‘Dat weet ik nog. Mijn ouders besloten dat het te gevaarlijk was om te blijven, we zijn gevlucht. Met een stoomschip zijn we van Tallinn naar Letland gevaren. Daar logeerden we bij een tante die met een Baltische Duitser van daar getrouwd was en op een landgoed woonde. Mijn moeder was zwanger. Er werd daar een meisje geboren dat nooit goed heeft kunnen gedijen, door die barre omstandigheden, neem ik aan. Ze is op achtjarige leeftijd overleden. Toen we terugkeerden was het winter en ijskoud, er stak een vreselijke storm op. Doodziek waren we allemaal.’ Edith keek treurig, maar vrijwel meteen lichtte haar gezicht op. ‘Op Rägavere was niets voorgevallen. Onze bedienden hadden het tafelzilver en de sieraden van mijn moeder verborgen in hun eigen woningen. Alles kregen we terug.’

Zelfs die vlucht wierp geen enkele schaduw op haar gouden herinneringen van Rägavere. Edith was tien jaar toen duidelijk werd dat de familie het huis moest verlaten. De nieuwe Estse regering, die inmiddels al enkele jaren aan de macht was, had grote stukken land van de Duitse Herren onteigend en verdeeld onder Estse vrijheidsstrijders. Eeuwenlang hadden de Baltische Duitsers de dienst uitgemaakt: zij waren de parlementsleden geweest, de rechters, de burgemeesters, de dominees. Op hun landgoederen waren ze heer en meester. Die tijd was voorbij.

Als kind had Edith er eerst niets van gemerkt, het was heel geleidelijk gegaan, maar op een dag begreep ze dat haar vader zich Rägavere niet meer kon veroorloven. De werkpaarden werden verkocht, daarna de koeien. Er kwamen kopers voor de meubels, Rägavere werd naargeestig leeg. Edith boog haar hoofd. Bijna tachtig jaar later kon ze nog rouwen om het paradijs waaruit ze was verdreven. De autoriteiten van het nieuwe Estland hadden besloten dat haar vader zijn alcoholstokerij mocht behouden. Sommige Baltische Duitsers kozen ervoor in hun grote huis te blijven, ook al waren ze de zeggenschap over de omliggende velden en akkers kwijtgeraakt. Ediths vader paste daarvoor. Edith vond dat, zo lang na datum, nog steeds een goed besluit. Ze verhief zich in haar stoel en straalde de trots uit die de Baltische Duitsers, zo had ik gelezen, hoog in het vaandel hadden staan. ‘Armoede lijden op Ragafer?’ vroeg ze retorisch en ze schudde manmoedig het hoofd.

Haar vader vond een betrekking bij de cellulosefabriek in Tallinn, of Reval, zoals de stad toen heette. De familie begon een nieuw leven in een houten huis, Villa Möwe, iets buiten het centrum van de stad. Vanaf de voorgalerij kon je de zee zien. Je hoorde er de golven rond grote zwerfkeien spoelen. ‘Weet je waar het Duitse theater was?’ vroeg Edith, alsof we niet in Rüsselsheim waren maar samen door Tallinn wandelden. ‘In de Breitstrasse, met bonthandel Schneider op de hoek?’ Ik schudde het hoofd, de stad die zij kende bestond niet meer. ‘De Karel Kirche dan, die kerk met die twee torens.’ Dat was een baken dat ik kende. ‘Daar vlakbij was mijn school,’ zei ze, blij dat we eindelijk op bekend terrein waren. ‘Die Elinen Schule,’ verzuchtte ze. Een Duitstalige school voor meisjes van goede komaf. ‘Ik raakte bevriend met een dochter uit de Rottermannfamilie. Haar vader was de eigenaar van een grote broodfabriek, heel dik was hij. Elke ochtend kwamen ze mij ophalen in hun grote zwarte auto, een van de allereerste auto’s in Reval. De chauffeur bracht eerst meneer naar kantoor, daarna werden mijn vriendin en ik bij school afgezet.’ Het leven in de stad was helemaal niet zo slecht geweest.