Van dezelfde auteur

Grijs China
Alle dagen vrij
Aan het einde van de regenboog
Verre reizen
Buigend bamboe
De koude heuvels van Mongolië
Hoge bomen in Hanoi
Brandend zout
Het goud van Bonanza
De kapers van Miskitia
Ver van hier
Uit het moeras
De hele wereld
Vroeger was de wereld beter
Een tuin in de tropen
Miss Concordia

Pandora pockets maakt deel uit van Amstel Uitgevers BV
Tibetaanse perziken verscheen eerder bij uitgeverij Augustus

Tiende druk
Copyright © 2003, 2008 Carolijn Visser en uitgeverij Augustus 8
Copyright © 2003, 200 foto’s binnenwerk Lambert van der Aalsvoort
Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen
Omslagillustratie Corbis
Cartografie G-O Graphics

ISBN 9789045703855
NUR 311

www.pandorapockets.nl

Voor mijn vader

Kaart van Tibet van Samuel van der Putte

Twee zusters uit Kham

Het was nog donker toen ik me aansloot bij een menigte die het steile pad naar het Drepung-klooster volgde. In de berm werden vuren gestookt van jeneverbestakken, rook versluierde bij vlagen het maanlicht. Ik probeerde de mensen naast mij bij te houden, maar dat lukte me niet. Mannen in traditioneel tuniek, chuba, moeders met kinderen op hun rug, zelfs een oude vrouw met een stok – iedereen beende me voorbij. Hoe kwamen ze aan genoeg zuurstof, vroeg ik me af. Ik had gedacht dat ik na een paar dagen wel gewend zou zijn aan de Tibetaanse hoogten, maar het was nog steeds alsof een sterke hand me probeerde te wurgen. Hijgend volgde ik de Tibetanen de berg op terwijl het begon te schemeren. Voordat we bij de kloostergebouwen aankwamen, bogen we af en bereikten we onze bestemming. Tegen een helling was een enorm doek gespannen, enkele honderden vierkante meters groot. Alle ogen waren erop gericht.

Langs de bovenste rand had zich een rij monniken opgesteld. Hun gezichten staken bleek af tegen hun karmijnrode pijen. De stilte werd doorbroken door een huiveringwekkend geluid. Uit het klooster kwam een tiental monniken geschreden. De twee voorsten bliezen op bazuinen, de schelle klanken weerkaatsten tegen de bergen. Ze werden gevolgd door oudere monniken in gewaden die goud oplichtten in de eerste zonnestralen. Op hun hoofd droegen ze de snavelvormige gele kappen van de Gelugpa-orde.

De groep installeerde zich onder een baldakijn aan de voet van het immense doek. Met bassige stemmen begonnen de monniken gebeden op te zeggen. De ceremonie was begonnen. Tergend langzaam trokken de monniken boven op de berg het doek omhoog. Een strook van een tweede doek werd zichtbaar. Het was samengesteld uit verschillende kleuren brokaat waarin veel gouddraad was verwerkt, maar het was mij nog niet duidelijk wat de voorstelling moest verbeelden. De monniken wachtten even, daarna trokken ze het bovenste doek verder omhoog met meterslange touwen en onthulden een gigantische gele boeddha.

De gelovigen, die doodstil hadden staan kijken, lieten een zucht van bewondering horen en kwamen in beweging. Ze renden de berg op, springend van steen tot steen. Vanaf een hooggelegen punt strooiden ze honderden briefjes over de reuzenboeddha uit. Vederlicht dwarrelden de kleurige papiertjes langs het doek. Eentje raakte uit de koers en landde vlak naast mijn voeten. Er was een paardje op gestempeld, in volle galop, omringd door heilige teksten in krulletters. Ik had eens een film gezien waarin deze briefjes een grote rol speelden. In het Tibetaans werden ze lungta genoemd, ‘windpaarden’. Geholpen door de wind brengt het paard de gebeden naar de andere wereld. Zo staan de Tibetanen in contact met hun goden. Ontelbaar veel ‘wind-paarden’ vlogen door de lucht, belandden op de boeddha en gleden naar beneden. Een felgekleurde waterval.

Doodmoe zakte ik op een rotsblok neer. Uit de diepte doken voortdurend nieuwe gezichten op. Doelgericht klauterde iedereen omhoog tot ze boven de boeddha waren. Twee jongens gingen op een steen bij mij in de buurt zitten. Ze droegen versleten tunieken van schapenpels, die ze hadden dichtgesnoerd met een riem. Schuin voor me streken twee vrouwen neer. Een van hen liet een baby voorzichtig van haar rug op haar schoot glijden en gaf hem de borst. Daarna hielp de ander haar het kind weer op haar rug te binden en vervolgden ze hun tocht. Het kind zat verstopt onder het lange, dikke haar van zijn moeder. Inmiddels was de stroom gelovigen zo aangegroeid dat ik niet meer aan de rand van de drukte zat. Mensen trokken me aan alle kanten voorbij, ik was een steen in een snelstromende rivier.

Vandaag werd Shodon, het Yoghurt-festival gevierd. De Tibetanen dankten de goden voor de zomerse overvloed van gras, vlees en melk. De receptioniste van mijn hotel had verteld dat het geluk bracht aanwezig te zijn bij de onthulling van het gigantische doek: dat had een jaar lang opgerold gelegen in de grote hal van het Drepung-klooster en de zegeningen van alle gebeden en alle ceremonies die daar waren gehouden in zich opgezogen. Vandaag kwamen ze vrij en werden ze over de gelovigen uitgestrooid. Om het lot nog gunstiger te stemmen maakten alle Tibetanen, na het eren van de tangka, een religieuze rondgang om het Drepung-klooster. Een eindeloze rij mensen marcheerde over een kilometerslang pad dat langs een bergflank leidde, in de verte leken ze in het niets te verdwijnen.

Een jonge vrouw in spijkerbroek bleef voor me stilstaan. ‘Where are you from?’ vroeg ze. Ik schrok ervan. Deze ochtend hadden verschillende Tibetanen me vriendelijk toegeknikt, maar niemand, kreeg ik de indruk, sprak een woord Engels. ‘My name is Dolma,’ vervolgde ze vriendelijk lachend. Ze wenkte een iets oudere vrouw in een lange Tibetaanse jurk die verlegen verderop was blijven staan. ‘Mijn zuster,’ zei Dolma. Ze leken elkaars tegenpolen: de een was modern en werelds, de ander traditioneel en bedeesd. De zuster, eind twintig schatte ik, had haar zwarte haar bij elkaar gebonden in een degelijke paardenstaart. Een bescheiden glimlach onthulde bruin aangeslagen tanden. Op geen enkele manier had ze zich opgedoft, maar Dolma, een jaar of vijf jonger, was een opvallende verschijning. Haar lippen waren aangezet en haar wenkbrauwen tot zwarte strepen gemaakt. Halflang haar, waarvan een aantal pieken vlammend rood, hing los op de schouders van haar spijkerjasje. ‘Waar heb je Engels leren spreken?’ vroeg ik. ‘In India,’ zei ze. ‘Ik heb zeven jaar in India gewoond.’

Duizenden Tibetanen vluchten elk jaar de Himalaya over. In het buitenland zijn Tibetaanse enclaves gesticht zoals in Dharamsala, waar de Dalai Lama resideert. Op weg naar Tibet had ik enkele dagen in Nepal doorgebracht; ook daar leven Tibetanen in ballingschap. In Kathmandu bezocht ik een opvangcentrum voor Tibetaanse vluchtelingen en raakte ik in gesprek met een paar Tibetaanse vrouwen die een handeltje in sieraden dreven. In hun geboorteland heerste de terreur van de Chinese bezetters, vertelden ze. Wie zijn mond opendeed, verdween in de gevangenis. Ik had altijd aangenomen dat Tibetanen die India of Nepal wisten te bereiken daar bleven of nog verdere bestemmingen kozen als Europa of de Verenigde Staten. Maar deze jonge vrouw had de vrijheid geproefd en vervolgens weer de rug toegekeerd.

Dolma kwam naast me zitten om me haar verhaal te vertellen. ‘Ik ben met mijn broertje de Himalaya overgestoken. Te voet, ja natuurlijk, iedereen gaat te voet. Hij is monnik in India geworden en woont daar nog steeds, maar ik was altijd ziek.’ Ze legde haar hand op haar maag. ‘Problem, always big problem.’ Omdat ze maagklachten kreeg had ze die hele gruwelijke tocht opnieuw moeten maken?

Ze schudde haar hoofd. ‘Nee, ik heb me bij de grens gemeld en daar hebben de Chinezen me gearresteerd. Na twee maanden lieten ze me weer gaan.’ Ze lachte erom. Een paar weken geleden was ze vrijgekomen en sindsdien logeerde ze bij haar zus. Die gebaarde uitnodigend naar het pad boven ons. ‘Ga je mee?’ vroeg Dolma. ‘Nee, dank je,’ zei ik, ‘het is me te steil, ik moet nog wennen aan de Tibetaanse lucht.’ Ze pakte een van de gekleurde briefjes van de grond en schreef iets op de achterkant. ‘Ons telefoonnummer,’ zei ze. ‘Je bent welkom bij ons thuis. Bel, dan kom ik je ophalen in je hotel.’ Daarna volgde ze haar zuster, die al halverwege de berg was.

Vanuit mijn kamer keek ik uit over de platte daken van het oude centrum. Voor de bewoners van Lhasa is hun dak hun tuin. Er hing was te drogen en in de stralen van de laagstaande zon zat een vrouw te naaien. Twee jongetjes probeerden een vlieger op te laten. Ik keek naar het roze briefje met het galopperende paardje in mijn hand. Op de achterkant was een aantal nummers geschreven, in een keurig handschrift. De uitnodiging van Dolma had heel hartelijk geklonken, maar toch twijfelde ik. ‘Niemand vertrouwen in Tibet,’ hadden de Tibetaanse vrouwen in Nepal me op het hart gedrukt. ‘Iedereen kan een spion zijn.’ Zelfs voor monniken moest je oppassen, vooral als ze een beetje Engels spraken. Ze knoopten een gesprekje met je aan en briefden alles door aan de politie. Tibetanen werden op allerlei manieren onder druk gezet door de Chinese autoriteiten. Iemand werd vrijgelaten uit de gevangenis op voorwaarde dat hij wekelijks rapporteerde over vrienden en familie. Zou Dolma wellicht zo haar vrijheid hebben verkregen? In restaurants moesten Tibetanen en Chinezen zitten die Engels spraken en gesprekken afluisterden. Ook hotelpersoneel was niet te vertrouwen, was me verteld.

Ik zou nog wel zien of ik Dolma ging bellen en verstopte het briefje met het telefoonnummer in een boek van Alexandra David-Néel dat ik aan het lezen was. In de jaren twintig trok deze boeddhistische Française dwars door Tibet, vergezeld van haar geadopteerde Tibetaanse zoon, een boeddhistische monnik. Onderweg werden ze belaagd door rovers, kou en uitputting. Toen waren er nog geen wegen in Tibet, geen vrachtwagens, geen auto’s, geen luchthaven. Alleen te voet kon het land worden verkend.

Mijn gedachten dwaalden af naar de ceremonie die ik vandaag had bijgewoond. Het had me verbaasd dat daar zoveel gelovigen waren samengekomen, ik had verwacht dat zulke tradities hier verwaterd zouden zijn. Na de Chinese bezetting waren in Tibet ruim zesduizend kloosters verwoest, monniken waren verjaagd, gedood of gevangengenomen. Inmiddels was er hier en daar iets hersteld. De beroemdste kloosters, zoals Drepung, waren op bescheiden wijze weer in gebruik genomen, maar de meeste andere lagen nog in puin. Toch leek het vandaag alsof de draad van het verleden nooit gebroken was.

In Tibet zijn de dingen niet wat ze lijken, zei iedereen die iets van het land wist. Voor alles is toestemming van de Chinese autoriteiten vereist. Dit jaar was de plaatselijke partijsecretaris de Shodon-ceremonie blijkbaar goedgezind, volgend jaar kon dat anders zijn. Vandaag, in ieder geval, hadden de Tibetanen in groten getale, en in alle rust, hun offers kunnen brengen. Iedereen was met toewijding te werk gegaan en ook de jongeren hadden hun khora, hun heilige rondgang, met ernstige gezichten gemaakt. De Chinezen probeerden al decennialang het geloof uit te roeien, toch was het blijkbaar met succes doorgegeven aan de volgende generatie.

Ik had vandaag vaak moeten denken aan de verhalen van Alexandra David-Néel en die zeldzame reizigers die haar voor waren gegaan. Verhalen over processies die heel Lhasa op de been brachten, over kloosters waar duizenden monniken zich aan gebeden wijdden.

Alexandra David-Néel begaf zich, vermomd als arme pelgrim uit Ladakh, onder het publiek toen de Dalai Lama door de straten van Lhasa werd geleid. ‘Er ontstaat een draaikolk, gelach en geschreeuw. Zes mannen verschijnen met stokken als jonge bomen. Wat niet gauw genoeg uit de weg is, wordt zonder genade afgeranseld. Mooie dames en bedelvrouwtjes, trotse kooplieden en heilige monniken, alles moet wijken... Dan verschijnt de Dalai Lama, voorafgegaan door soldaten in groenachtig khaki, de karabijn zeer correct over de schouder. Achter hen marcheert de opperbevelhebber, dan twee lama’s van hoge rang, paleisfunctionarissen in rijke kloosterdracht: rood serge, goudgeel satijn, goudbrokaat, ronde Mongoolse hoeden van bont en satijn. De Tibetaanse paus volgt in dezelfde kleding en gezeten op een zwarte muilezel.’ Zoiets zien was niet meer mogelijk: de Dalai Lama woonde niet meer in Lhasa.

Ik ging op mijn bed zitten en vouwde de kopie van een oude kaart open. Deze kaart had mij naar Lhasa gebracht. De maker ervan was Samuel van der Putte, zoon uit een gegoede Vlissingse familie. In 1730, na een reis van tientallen jaren, wist hij als een van de eerste Europeanen Tibet te bereiken. Dit was de oudste kaart die ooit, aan de hand van eigen observaties, van Tibet was gemaakt. En op nog een paar andere papiersnippers en schetsjes na, was dit het enige dat de legendarische Zeeuwse wereldreiziger had nagelaten. Vlak voor zijn dood in Batavia gaf hij opdracht zijn ‘Journael’ en andere notities te verbranden. Volgens de Bataviase Nouvellen, de plaatselijke krant die over zijn dood berichtte, om te voorkomen dat er later ‘frauduleuse geschriften op zijn Ed:Name konden uytkomen’. Zoveel eeuwen later kon ik niet anders dan betwijfelen of dat de werkelijke reden was. Waarom zou Van der Putte minutieus een dagboek hebben bijgehouden als hij van plan was het later te vernietigen?

Het was Nederlanders in die tijd niet toegestaan onafhankelijk van de Verenigde Oost-Indische Compagnie naar de Oost te reizen. Samuel van der Putte trok zich daar niets van aan. Hij bezocht Constantinopel, Egypte, Syrië en sloot zich aan bij karavanen die hem door de Perzische en Arabische woestijnen leidden. Op een dag meldde hij zich bij de vestiging van de voc in Gamron, aan de kust van Perzië. De Hollandse dienaren moeten verbijsterd zijn geweest. Ze stuurden een brief op poten naar de Heren Zeventien in Amsterdam. ‘Seker landreysiger, met name Samuel van der Putte van Vlissingen, was uyt Nederland na een reyse van ongeveer 5 jaaren aangekomen met voornemen, soo gesegd werd, om verdere deelen van Asia door te trecken!’ Wat hen nog het meest in verwarring had gebracht was dat Van der Putte niet bij hen maar bij de Engelsen had willen logeren, maar, schreven ze, dat ‘hebben wij niet konnen voor goed keuren’.

De avonturen van Samuel van der Putte waren waarschijnlijk in Perzië geëindigd als zijn broer Carel Constantijn niet voor hem in de bres was gesprongen. Die overtuigde de Heren Zeventien ervan dat Samuel met zijn reislust niemand benadeelde. Er ging een brief uit naar de Oost waarin de VOC-dienaren werden opgeroepen aan Samuel ‘alle gemak en beleeftheijt sal mogen beweesen’. Voor de zekerheid werd er wel aan toegevoegd dat het hem niet toegestaan was ‘eenige handel te drijven, nog zig daar meede directelijk of indirectelijk te bemoeijen’. Aan het monopolie van de voc kon natuurlijk niet worden getornd, maar Samuel hoefde onderweg niet aan de kost te komen. Hij had een fortuin geërfd en de voorspraak van de Heren Zeventien zorgde ervoor dat hij in alle vestigingen van de voc geld kon opnemen. Wat dat betreft had Samuel zijn zaken op een buitengewoon moderne manier geregeld.

Over de financiën van Van der Putte bleven in allerlei archieven documenten en brieven bewaard, maar de vraag waarom Samuel op reis was gegaan wordt daarin niet beantwoord. Hij had rechten gestudeerd in Leiden, in Vlissingen wachtten hem goedbetaalde functies met aanzien. Hij kocht een groot huis aan de Dokkade, maar voordat hij zich daar vestigde besloot hij te vertrekken. Waarom? Een voc-dienaar schreef in een brief over hem: ‘... ons nergens uijt gebleken is, dien heer iets anders buteerde, dan zijn reislust te verzaden’. Waarom had hij de sporen van zijn ontdekkingstochten proberen uit te wissen door alle notities te laten verbranden? En hoe kwam het dat die kaart van Tibet aan het vuur was ontsnapt? Ik had het origineel in mijn handen gehouden in de bibliotheek van Middelburg. Een klein stukje pluizig papier, volgens kenners gemaakt van een bepaald soort Aziatische wortel. Er staat een gebied ten oosten van Lhasa op getekend met daarin stippellijntjes en notities in twee talen: Italiaans en Tibetaans, niet in het Nederlands. Toch weten historici zeker dat dit het handschrift van Samuel van der Putte betreft. Ik wilde de route volgen die hij had getekend en proberen iets te ontrafelen van de raadsels die deze reiziger ons had nagelaten. Maar eerst moest ik beter worden. Behalve ademnood had ik nu ook last van een pijnlijke droge hoest. Zo kon ik Lhasa niet verlaten.

In het ziekenhuis zaten een paar Tibetanen en een paar Chinezen te wachten in een gang. De receptioniste gebaarde dat ik meteen mocht doorlopen naar de arts, die spreekuur hield in een kaal vertrek. Een Chinese. Ze besloot dat er longfoto’s gemaakt moesten worden. Ik vond het best, maar schrok toen ik de röntgenoloog ontmoette: hij had pikzwarte tanden. Had hij zijn leven lang niet gepoetst of lekte zijn apparatuur straling? Ik meldde me weer bij de arts en zei dat mijn kwaal bij nader inzien niet zo ernstig was. Ik had wel vaker bronchitis, met een antibioticakuur was ik er zo weer bovenop. De vrouw overhandigde me een recept. ‘Maar als je roze gekleurd slijm gaat ophoesten, moet je terugkomen.’ Dat was het eerste symptoom van een levensbedreigend longoedeem. Ik beloofde het en met mijn buit aan pillen beklom ik langzaam de vier trappen naar mijn kamer. Het zou nog wel even duren voordat ik me beter ging voelen en ik had geen zin om al die tijd in mijn eentje op mijn kamer door te brengen. Waar had ik dat telefoonnummer op dat windpaardenbriefje gelaten?

Dolma liep voor me uit door een wirwar van smalle straten. Riksjarijders kwamen rakelings voorbij. Een groep bedelmonniken zat in kleermakerszit langs de kant te bidden. Een grote Tibetaan met gekleurd draad in zijn haar gevlochten bood donkerrood jakvlees te koop aan. Bij een met koraal en barnsteen behangen vrouw kon je jakboter krijgen. Ze had een grote gele kluit voor zich met een mes ernaast. We sloegen af bij een winkel waar vierkante balen thee hoog opgetast lagen. Dolma belde aan bij een gebeeldhouwde poort en nadat er een merkwaardig modern deuntje had geklonken zwaaide de deur open. Dolma’s zuster, Adja, gebaarde ons verder te komen.

We betraden een betegelde binnentuin. In potten bloeiden Oost-Indische kers en chrysanten, daarachter verrees een huis van twee verdiepingen. Vrijwel de hele voorgevel was van glas. ‘Dit is de woning van onze oom,’ zei Dolma. ‘Die is heel rijk, maar hij is nooit thuis. Nu zit hij in Beijing voor zaken.’ De vloer van de woonkamer was bedekt met tapijten. We lieten onze schoenen bij de drempel staan. Een roodoranje wandmeubel, beschilderd met landschappen en boeddha’s, domineerde de ruimte. Daarbovenop stond een verzameling koperen kannen uitgestald.

Dolma opende de deur naar een volgend vertrek, waar een familiealtaar was ingericht. Vanuit een glazen kast keken heiligenbeelden op ons neer. Voor hen brandde wierook en er waren koperen schalen met water voor ze neergezet. De Kangyur, de heilige Tibetaanse schrift, lag op een tafel opgetast, elk afzonderlijk deel in een gele doek gewikkeld. ‘Honderdacht stuks,’ zei Dolma. ‘Lezen jullie daar weleens in?’ vroeg ik. ‘Nee,’ zei ze, ‘gewone mensen doen dat niet. Als mijn oom monniken uitnodigt om hier te komen bidden, liggen deze boeken voor ze klaar.’

‘Is jullie oom getrouwd?’ vroeg ik. De zusters keken elkaar besmuikt aan. ‘Hij heeft een Chinese vrouw. Ze woont in Chengdu, maar zij wil niet in Tibet wonen, dus hij is vaak daar.’ Ze lachten gegeneerd. ‘Wij hebben haar nog nooit gezien en daar zijn we eigenlijk wel blij om.’ Hun oom en zijn vrouw handelden in kleden, Tibetaanse antieke meubels en textiel. ‘Ze hebben hele goede contacten met onze leiders,’ zei Dolma op veelbetekenende toon. ‘Die wonen in de huizen hieromheen.’

We namen plaats op banken in de woonkamer, waar net als op de vloer handgeknoopte kleden overheen lagen. De zuster van Dolma droeg een beschilderd bijzettafeltje aan, vervolgens bracht ze een grote schaal gekookt jakvlees uit de keuken. Ze duwde me een mes in de hand. ‘Eet,’ vertaalde Dolma en ze deed voor hoe je er een grote homp af moest snijden. De zuster schonk zoute thee voor ons in. ‘Drink,’ gebaarde ze.

Tussen een paar happen door haalde ik de gekopieerde kaart van Samuel van der Putte uit mijn tas. De twee zuster bestudeerden het papier. ‘Er staan Tibetaanse karakters op,’ constateerde Dolma verrast. ‘Ja,’ zei ik, ‘waarschijnlijk heeft mijn landgenoot Tibetaans geleerd toen hij hier was.’ ‘Een paar plaatsnamen kan ik lezen,’ zei Dolma. ‘Hier is Lhasa, hier ligt Tsetang, maar de rest zijn hele kleine dorpjes. Die zeggen me niets. Misschien dat alleen mensen die daar wonen die namen kennen.’ Ze gaf het papier terug.

De kaart had Dolma ernstig gestemd. ‘Wij komen uit Kham, dat ligt veel verder dan het gebied waar jouw landgenoot geweest is.’ Haar ouders en andere familieleden hoedden vee in dat afgelegen gebied. Ze had ze zeven jaar niet gezien. Voordat het winter werd wilde ze terug naar haar geboortegrond.

Haar zuster had een breiwerk opgenomen. ‘Ze maakt iets voor haar zoontje,’ zei Dolma. Het ventje was achtergebleven bij hun ouders in Kham. ‘Ze had een man, maar die heeft nu een ander,’ legde Dolma uit. ‘Daarom is ze bij onze oom in de huishouding gaan werken.’ Ik dacht terug aan de waarschuwing van de Tibetaanse vrouwen in Kathmandu. ‘Niemand vertrouwen in Tibet.’ Ik had me daardoor laten beïnvloeden en nu schaamde ik me voor mijn achterdocht die ik eerder jegens Dolma had gekoesterd. Had ik werkelijk gedacht dat Dolma een verklikker in dienst van de Chinese overheid zou kunnen zijn? Dolma en haar zuster waren vreemdelingen in Lhasa. Net als ik.

Een grootvader in Tibet

Aan het begin van deze zomer waren de regels aangescherpt. Vorig jaar kon je als buitenlander bij verschillende reisbureaus in Lhasa de reisvergunning aanvragen die je nodig had als je de stad wilde verlaten, maar nieuwe verordeningen van de Chinese autoriteiten hadden al die zaakjes tot sluiting gedwongen. Alleen het staatsreisbureau, gevestigd op de eerste verdieping van het Snowland hotel, mocht nog reisvergunningen uitreiken. Ik had al een tijd zitten wachten in het rokerige vertrek. Vier Tibetanen, twee mannen en twee vrouwen, voerden daar een streng bewind; de klant noemde een bestemming, zij een prijs.

‘Tweeduizend dollar,’ zei een van de employees achteloos tegen een Fransman die een rondreis van een week wilde maken. ‘Dan is een luxecruise in de Cariben goedkoper,’ reageerde de man geschokt. ‘Tibet is nu eenmaal het duurste land ter wereld,’ zei de reisbureaumedewerkster fel. ‘Als je het niet kunt betalen, ga je maar ergens anders heen.’ De Fransman blies de aftocht en zij mopperde nog wat na. ‘Wat denken die mensen wel. ’s Winters zijn er geen toeristen, we moeten in deze zomermaanden al ons geld verdienen.’

Haar collega leek mij iets milder. Ik wachtte tot hij zijn laatste klant had afgehandeld en liet hem de kaart van Samuel van der Putte zien. ‘Hier is Lhasa,’ wees ik aan, ‘daar ligt het Samye-klooster en Tsetang bevindt zich ten zuidoosten daarvan. Maar waar is de reiziger die deze kaart tekende vervolgens heen gegaan?’ De man bestudeerde het papier aandachtig: ‘Waarom is dat belangrijk voor je?’ Ik kon hem niet vertellen dat ik over Samuel van der Putte wilde schrijven, want ik was in Tibet als toerist, anders was ik niet toegelaten. ‘De maker van deze kaart is mijn overovergrootvader,’ loog ik. ‘Mijn familie heeft mij afgevaardigd zijn sporen na te trekken.’ De man knikte, pakte een wit vel papier en begon te schetsen. ‘Hier in het midden stroomt de Yarlung Tsampo,’ lichtte hij toe. ‘Je grootvader is van Tsetang via de Potangla-pas, naar Kongpo gegaan. Daarna ging hij verder naar Nyalam, hier in het zuiden.’ De lijn die hij tekende werd een cirkel. ‘Hier ligt nu Bayi, een grote Chinese stad, die was er toen nog niet. Via het noorden is hij teruggekeerd naar Lhasa.’ Hij vouwde een moderne kaart uit met Chinese karakters. Ten oosten van Lhasa liep een weg in een ellips. ‘Tegenwoordig is een gedeelte geasfalteerd,’ zei de man. Natuurlijk, het lag voor de hand dat Samuel van der Putte een pad had gevolgd dat in de loop van de eeuwen een weg was geworden, geschikt voor auto’s en vrachtwagens. De man kneep nadenkend zijn ogen toe. ‘Je zult veel stempels nodig hebben. De weg loopt dicht langs de grens met India, door militair gebied. Het leger moet ook toestemming geven.’ Hij maakte een snelle berekening met zijn calculator. ‘Twaalfhonderd yuan,’ stelde hij vast. ‘Voor de hele reis?’ vroeg ik verbaasd, dat was nog geen tweehonderd dollar. ‘Nee, alleen voor de vergunningen. De huur van de jeep zal minstens duizend dollar zijn, daar komt nog het honorarium van de gids bij.’ ‘Dus zo’n vijftienhonderd dollar bij elkaar,’ concludeerde ik. De man knikte: ‘Een heel goede prijs, omdat je je grootvader achterna reist.’ Hij boog zich vertrouwelijk naar mij over: ‘Heeft jouw grootvader destijds de Dalai Lama ontmoet?’ Die vraag had ik niet verwacht. Ambtenaren in dienst van de Chinese overheid moeten zich distantiëren van de Tibetaanse godkoning. Ze mogen ook geen tempels of ceremonies bezoeken, behalve als ze buitenlandse toeristen begeleiden, anders verliezen ze hun baan. En nu vroeg hij mij in het bijzijn van zijn collega’s naar de Dalai Lama. ‘Wist ik het maar,’ zei ik. ‘Al zijn dagboeken en brieven zijn verbrand. Maar de zevende Dalai Lama was nog maar een kind toen mijn grootvader Lhasa bezocht. Ik geloof dat hij een erg teruggetrokken leven leidde en veel moest studeren.’ Er verscheen een tevreden glimlach op het gezicht van de Tibetaanse ambtenaar, alsof ik hem zojuist de groeten had overgebracht van een geliefd familielid. ‘Ik denk trouwens wel dat mijn grootvader ontvangen is door de toenmalige regent Pho-La,’ voegde ik eraan toe om van Samuel van der Putte toch een belangrijk man te maken. ‘Vanzelfsprekend,’ reageerde de man tegenover me.

Gekleed in een oranje Indiase tuniek en een bijpassende pofbroek opende Dolma de poort. ‘Gekocht in Dharamsala,’ lachte ze. Ik volgde haar over de binnenplaats naar de woonkamer. ‘Adja is aan het koken, ik zit naar een Indiase film te kijken. Doe alsof je thuis bent,’ gebaarde ze naar de bedden. Zelf strekte ze zich behaaglijk uit, haar gezicht vlak voor het beeldscherm. Ik was mijn hotel voorbijgelopen omdat ik geen fut had de vier trappen te beklimmen en verheugde me op een rustige middag in dit doodstille huis. Een gezette Indiër keek met smachtende ogen naar ons op. Een prachtige donkere vrouw in een sari snelde door een mistig landschap een berg op. ‘Ze zijn verliefd,’ lichtte Dolma toe. Het paar zong een dweperig lied en Dolma’s ogen werden vochtig. ‘Ik hou van films uit Bombay,’ verzuchtte ze. Vandaag leek ze zelf wel een Indiase diva. Haar oranje outfit accentueerde de rode glans van haar zwarte haren: in Dharamsala was ze henna gaan gebruiken. Haar gezicht was niet zongebruind zoals dat van de meeste Tibetaansen. In India kocht ze altijd een crème om haar huid te bleken, dat was mode daar. De film was ondertiteld in het Tibetaans, maar ze begreep het gesproken Hindi ook een beetje.

Ze hield haar blik op de televisie gericht terwijl ze over vroeger vertelde. In Kham was ze nooit naar school geweest. ‘No chance, no chance! Mijn familie had geen geld. Ik hielp op het land en paste op de beesten. Pas in India heb ik leren lezen en schrijven.’

Het was niet voor te stellen dat Dolma een paar jaar geleden een analfabetisch boerenmeisje was geweest. Zij en haar jongere broer waren met een vrachtwagen vanuit hun dorp naar Lhasa gekomen. Vervolgens waren ze doorgereisd naar Shigatse, de tweede stad van Tibet. Daar hadden ze zich aangesloten bij een groep die onder leiding van een gids de Himalaya overtrok. Het was winter, ze waren over passen gekomen van meer dan vijfduizend meter hoog. ‘Het moet een ongelooflijk zware tocht geweest zijn,’ zei ik. Dolma keek gefascineerd naar de twee geliefden, die weer in een lied waren uitgebarsten. ‘Mijn broertje en ik waren de jongsten in die groep, iedereen hielp ons,’ relativeerde ze. ‘Maar het was koud,’ drong ik aan. ‘Ik had een slaapzak,’ zei ze. Die wekenlange voettocht had ze blijkbaar niet als een uitputtingsslag ervaren. In Nepal waren ze opgevangen door een internationale hulporganisatie, die hen naar Dharamsala had gebracht. ‘Daar hebben we Zijne Heiligheid de Dalai Lama ontmoet,’ zei Dolma. Dat was zo’n onvergetelijke gebeurtenis voor haar geweest dat ze de film even vergat en me stralend aankeek. Na deze audiëntie waren alle groepsleden huns weegs gegaan. Dolma’s broertje werd monnik, zij kreeg een plaats op een kostschool. ‘Ik leerde er veel, maar was vaak ziek,’ vatte ze haar Indiase tijd samen. Ze was zelfs verschillende keren opgenomen in een ziekenhuis. ‘En toen overleed mijn oom.’ Ook daar had een oom een belangrijke rol in haar leven gespeeld. In Lhasa zorgde een oom voor onderdak, in India had een andere oom haar en haar broertje financieel gesteund. Na zijn dood was het besluit terug te gaan naar Tibet snel genomen. ‘Ik heb nu geen maagklachten meer,’ lachte ze. Zelfs in de Tibetaanse gevangenis voelde ze zich al beter. ‘Terwijl we daar heel vies eten kregen. Rijst met stenen erin, en oude tsampa, geroosterd gerstmeel.’ Het tweetal op het scherm viel elkaar kuis in de armen en Dolma trommelde enthousiast op haar bed. ‘Zo gaat het altijd in Indiase films,’ stelde ze tevreden vast. ‘Twee mensen worden verliefd, maar de familie wil er niets van weten.’ Haar eigen verhaal was haar gaan vervelen. Wat haar betreft speelde het werkelijke avontuur zich af op het scherm.

De gong van de poort schalde over de binnenplaats, Dolma zette de video stil en sprong op om open te doen. Door het grote raam zag ik een Tibetaan verlegen lachend over de drempel stappen. Hij droeg een oude, versleten chuba die hij losjes rond zijn middel had vastgesnoerd, en hield een gebedsmolen in zijn hand. De man ging buiten op een stapel planken zitten en liet zijn koperen molen ronddraaien.

Dolma kwam binnen en opende een deurtje in het wandmeubel. ‘Oom heeft een naald nodig,’ zei ze en verdween. De man buiten legde zijn gebedsmolen neer, haalde wat spullen tevoorschijn uit de plooien van zijn gewaad, priegelde een draad door het oog van de naald en begon uiterst geconcentreerd iets te naaien.

‘Wie is die man?’ vroeg ik. ‘Oom komt uit Kham,’ zei Dolma. ‘Net als wij.’ ‘Is hij een broer van je moeder of van je vader,’ vroeg ik. Dolma fronste haar voorhoofd. ‘Ik weet niet precies hoe het zit,’ besloot ze, ‘maar hij is familie. Hij is naar Lhasa gekomen om te bidden. Elke dag gaat hij naar de Jokhang-tempel. Vandaag is hij vroeg terug omdat hij amuletten wil maken voor zijn kinderen thuis.’

In de Jokhang-tempel had hij stroken papier met heilige gebeden gekocht. Die naaide hij nu in leren zakjes. Zijn kinderen zouden ze aan een koord om de hals dragen als bescherming tegen de boze geesten. Dolma’s zuster kwam uit de keuken met een thermosfles in de hand. De man toverde een houten kom uit de plooien van zijn chuba en liet die volschenken. ‘Hij heeft alles bij zich,’ zei ik verbaasd. Dolma lachte: ‘Alleen geen naald.’ Ze zocht de afstandsbediening. ‘Hij is net zo vroom als onze tante.’ Ze had het al vaker over een tante gehad die bij hen woonde, maar ik had de vrouw nog nooit gezien. ‘Ze vertrekt ’s morgens heel vroeg om te gaan bidden en komt ’s avonds laat pas weer terug.’ Dolma was weer gaan liggen en rekte zich uit als een kat. ‘Elke dag doet ze dat, zeven dagen per week.’ Ze zette de videorecorder weer aan. ‘De liefde overwint, let maar op,’ voorspelde ze. De camera zoemde in op zwart aangezette ogen met lange wimpers. Toen het paar hand in hand op een ondergaande zon af liep was de film ten einde. Dolma slaakte een diepe zucht. ‘Laten we zondag naar de disco gaan,’ stelde ze voor.

Housemuziek bij het Potala-paleis

De hotelkamer waar ik sinds een dag of tien logeerde was besproken en ik stemde ermee in te verhuizen naar de zijvleugel. Daarmee veranderde mijn uitzicht op de stad. In plaats van over terrassen en daken keek ik nu in een modderig gat. Een geweldig sloopkarwei was bijna voltooid. Zelfs midden in de nacht werd er nog in het maanlicht gewerkt. Van de receptioniste wist ik dat er op die plaats een historisch gebouw had gestaan. Daar was weinig meer van over. Mannen en vrouwen zochten brokken graniet bij elkaar en gaven die aan elkaar door. De laatste in de rij stapelde de stenen op tot een vierkante toren. Als ik het raam openschoof en mijn hoofd naar buiten stak kon ik nog een klein stukje zien van het dakterras waar ik twee jongetjes een vlieger had zien oplaten. De gordijnen van de glazen kamer waren nu open. Binnen zag ik de twee kaalgeschoren knaapjes slapen, samen in één bed.

Ik ging in de vensterbank zitten, een droge hoest hield me wakker. De antibiotica hadden nog niet veel geholpen, daarom was ik vandaag ook naar een Tibetaanse traditionele arts gegaan in een kliniek aan de rand van het grote plein. Voor de ingang boden handelaars geneeskrachtige kruiden te koop aan. Ik zag handvormige bladeren, gedroogde zeepaardjes en het gewei van een hert. In een spreekkamer boog een Tibetaanse met lang haar zich over mijn handen. Ze voelde aandachtig mijn pols. Eerst de rechter, toen de linker. Ze mompelde iets over een verstoorde ‘Lung’ en gaf me drie zakjes mee, waarop een Engelssprekende assistent morning, afternoon en evening schreef. In mijn hotelkamer telde ik mijn eerste portie donkere pillen uit en kauwde ze fijn. Ze smaakten bitter, maar niet onaangenaam. Het anti-bioticum nam ik een uur later in.

Een riksja bracht me tot vlak voor het Potala-paleis. Het prachtige gebouw rees als een fata morgana boven de stad uit. Daar heb je Disco JJ, aan het plein, wees de riksjarijder.

Binnen was het zo donker dat ik geen hand voor ogen kon zien, maar Dolma moet me hebben herkend in het licht dat door de open deur binnenviel. Ik hoorde haar stem van boven komen. ‘We zijn hier!’ Iemand van de bediening begeleidde me met een zaklantaarn een trap op. De zaal was stampvol, maar er klonk geen muziek, alleen geroezemoes van stemmen. Mijn ogen begonnen te wennen aan de duisternis. Dolma was in het gezelschap van een vriendin. ‘Dit is Chozom.’ Ze was iets jonger dan Dolma, misschien net twintig, en stak me verlegen een hand toe. ‘Chozom is very shy,’ verklaarde Dolma ten overvloede. Ze had me al veel over haar verteld. Hoe ze elkaar ontmoet hadden in een ziekenhuis in India, maar daar zouden we het nu natuurlijk niet over hebben. Het was beter om in openbare gelegenheden geen namen als Dharamsala of Delhi te laten vallen, dat zou achterdocht wekken. Chozom was net als Dolma teruggekomen omdat ze het zo ver van huis, met een slechte gezondheid, niet had kunnen bolwerken.

Lichten flitsten aan en uit en een snelle dreun klonk als een koortsige hartslag door het hele gebouw: housemuziek, dat had ik in Lhasa niet verwacht. Het had me ook al verbaasd dat er in Lhasa ruim driehonderd disco’s waren, zoals Dolma me had verteld. Zij en haar vriendin kozen voor deze gelegenheid omdat die op zondagmiddag open was. Er kwamen veel studenten en scholieren die net als zij geen toestemming van thuis kregen om ’s avonds uit te gaan. Andere disco’s waren open tot vroeg in de ochtend. Je had gelegenheden waar vooral Chinezen kwamen, andere hadden een Tibetaanse clientèle, maar de meeste waren gemengd. Dolma wist dat alleen maar van horen zeggen, want dit was de eerste keer dat ze in een disco kwam. In India had ze nooit meegemaakt dat jongens en meisjes zich op deze manier met elkaar vermaakten. In Lhasa, vond ze, namen ze het niet zo nauw met de moraal. Honderden ‘naughty girls’, zoals zij ze noemde, verkochten hun lichaam voor geld in de talrijke bordelen van de stad. Net als hun klanten konden de meisjes Chinees of Tibetaans zijn. ‘Of moslim,’ had Dolma eraan toegevoegd, want die waren er ook in overvloed.

Een grote groep jongeren was de dansvloer op gestroomd. Net als Dolma en Chozom droegen alle meisjes broeken. ‘Laten we meedoen,’ zei Dolma. Chozom durfde niet en ik liet die beker ook liever aan me voorbijgaan. ‘Ik ben vijftien jaar geleden voor het laatst in een disco geweest,’ zei ik, ‘ik moet even wennen aan de muziek.’

In het springerige licht zagen we Dolma’s oranje trui in de deinende massa verdwijnen. Iedereen danste alleen. Toen bleek dat Dolma zich net zoals de anderen wist te bewegen, was Chozom zichtbaar opgelucht, ze ontspande zich voor het eerst die middag, maar niet voor lang. Een jongen kwam een praatje met haar maken. ‘Hij is Chinees,’ zei ze verschrikt, ‘ik versta geen woord van wat hij zegt.’ Verbaasd droop de jongen af. De bezoekers van deze disco behoorden tot de elite van Lhasa, ze studeerden aan instituten waar in het Chinees werd gedoceerd. ‘Alleen wie in India heeft gewoond, spreekt geen Chinees,’ fluisterde Chozom me toe. En dat was een behoorlijke groep, had ik inmiddels begrepen. Als ik met Dolma door de stad wandelde ontmoette ze regelmatig leeftijdgenoten die ze uit India kende. Tot voor kort konden ze goed betaald werk krijgen als gids voor westerse toeristen, maar begin deze zomer was iedereen met een Indiaas verleden ontslagen.

Een oranje arm wuifde naar ons, Dolma had het naar haar zin beneden. Chozom pakte een zakdoek uit haar handtas en drukte die tegen haar rechteroog. ‘Ik heb iets aan mijn oog,’ verontschuldigde ze zich. ‘Daar heb ik in India twee jaar voor in het ziekenhuis gelegen.’ Ik kon niets terugzeggen, omdat ik werd overvallen door een vreselijke hoestbui. De rook in de ruimte was om te snijden. Chozom en ik keken elkaar aan en lachten beschaamd. Swingende discogangers waren we bepaald niet. Dan Dolma: met een opgewonden blos op haar wangen schoof ze weer tussen ons in. ‘Zelfs de meisjes drinken hier bier,’ berichtte ze afkeurend.

De dansende menigte beneden leek een andere vorm te krijgen. We leunden over de balustrade om beter te kunnen zien wat er gebeurde. Iedereen was dezelfde bewegingen gaan maken. In het flitsende licht zag het eruit als een rituele dans. Twee stappen vooruit, een draai en weer twee stappen terug. Dolma stond op. ‘Laten we meedoen,’ zei ze enthousiast. Chozom wilde niet, ik volgde haar naar beneden. Eén keer moest ik me op de dansvloer vertonen, vond ik. De jonge mensen om ons heen keken ernstig, samen vormden ze nu een hechte groep. De meerderheid bestond uit jongens, maar er waren ook meisjes bij. Hun lange haren vlogen omhoog bij elke pas. Twee vooruit, rond, en weer twee terug. ‘Go with the flow,’ riep Dolma boven de dreunende bassen uit.

Ik zat alweer naast Chozom, maar Dolma kon er geen genoeg van krijgen. We volgden haar oranje trui tussen de donkere kleding van de anderen. Nu lieten ze bij elke draai een gemeenschappelijke grom klinken. Het leek een groep krijgers die zich opmaakte voor de strijd.

Het grote licht sprong aan en de muziek zweeg. De housemuziek was slechts een van de programmapunten en dat was nu afgelopen. Iedereen ging weer zitten. Op een helverlicht toneel verscheen een Chinese, gekleed in een nylon pakje dat vrijwel niets verhulde. Met kwelende stem zong ze een lied. In de zaal werd afkeurend geloeid. Iedereen wilde meer housemuziek, maar die kwam niet. De vrouw werkte haar repertoire af alsof er niets aan de hand was en op een gegeven moment verstomde het protest. Na haar verscheen een Chinees op het toneel die moppen begon te vertellen. Wij drieën begrepen er niets van. De zaal had zich er blijkbaar bij neergelegd dat er niet meer gedanst werd en om ons heen werd volop gelachen. Toen was de voorstelling afgelopen. Dolma en Chozom pakten hun tasjes. Buiten knipperden we met onze ogen tegen de zon. We keken op naar het Potala-paleis, dat zich majestueus boven ons verhief.

Twee trappen, die elkaars spiegelbeeld waren, leidden een berg op, naar de witte basis van het gebouw, net eeuwige sneeuw. Daarbovenop rustte het rode paleis, taps toelopend, bekroond met de gouden daken. Achter de honderden trapeziumvormige ramen moesten zich meer dan duizend kamers bevinden. Ik had het gebouw al van binnen bezichtigd. Veel kunstschatten waren door de Chinezen geroofd toen zij in 1949 Tibet bezetten, toch had ik me een hele middag vergaapt aan de voorwerpen die de plunderingen hadden overleefd: duizenden boeddha’s in kapelletjes en een mandala, in de vorm van een schitterende bruidstaart, geheel opgebouwd uit parels. Rode deuren met gouden beslag leidden naar de rijk versierde stupa’s waar de lichamelijke resten van de Dalai Lama’s waren ingemetseld. In de gangen vertelden muurschilderingen de geschiedenis van het boeddhisme en Tibet. Het was erg stil geweest in het immense gebouw. Een camera-ploeg was iets aan het filmen en op het dak kwam ik een groep Chinese toeristen tegen. Ze namen foto’s van elkaar en rookten sigaretten, terwijl dat vanwege brandgevaar streng verboden was.

‘Ik zag helemaal geen Tibetaanse bezoekers in het paleis,’ zei ik tegen Dolma en Chozom. Hun gezichten betrokken. ‘Tibetanen worden alleen toegelaten op maandag en woensdag,’ zei Dolma. ‘Op andere dagen moet iedereen een heel hoge entreeprijs betalen. Zoveel geld hebben Tibetanen niet. Zeker niet als ze elke dag willen komen om de boterlampen te vullen en te bidden.’

Ik dacht aan de krankzinnige verwikkelingen, destijds, rond de bouw van het paleis. De vijfde Dalai Lama, een van de invloedrijksten in de geschiedenis, was aan het project begonnen, maar voordat het voltooid was, overleed hij. Een machtige monnik besloot de dood van ‘De Grote Vijf’, zoals die Dalai Lama werd genoemd, geheim te houden voor het Tibetaanse volk. Eerst moest het Potala worden afgebouwd. Twaalf jaar lang werd er verder gewerkt terwijl steeds werd gezegd dat de Dalai Lama in retraite was, tot het gebouw eindelijk was voltooid. ‘Schandalig dat Tibetanen er niet gratis in mogen,’ beaamde ik. Dolma en Chozom knikten somber. Het Potala, dat was het verdriet van Tibet: verlaten door de Dalai Lama en verboden voor de Tibetanen die achterbleven.

‘Daarom maakt mijn vader elke ochtend een khora rondom het paleis,’ zei Chozom. ‘Veel Tibetanen doen dat, het is hier ’s ochtends vroeg erg druk. Het is een eind lopen rond de voet van de berg, maar soms maakt mijn vader twee khora’s achter elkaar en soms wel drie. Zolang als ik me herinner gaat hij elke dag rond het Potala. Around and around. Always around the Potala.’

De lange arm van de Chinezen

Het land was door de herfst beslopen. De populieren langs de Yarlung Tsampo droegen gouden bladeren. Water reikte tot halverwege hun stammen in het water, de rivier was buiten haar oevers getreden. Het had gegoten de laatste dagen. Tibet, dat de rest van het jaar zo droog was dat de aarde ervan barstte, werd geteisterd door overstromingen.

Voor in de jeep zaten twee Tibetanen, een chauffeur en een gids. Ze waren mij door het staatsreisbureau toegewezen. Poepoe, de gids, bewaarde mijn reisvergunningen. Ik had ze niet eens mogen zien. ‘Later, later,’ had hij afwerend gezegd. Het was comfortabel, in mijn eentje op de ruime achterbank, maar ik voelde me een gevangene. Ik werd rondgereden in een gouden kooi.

Op de grote brug over de rivier werden we aangehouden door een Chinese militair in uniform, een rode ster op zijn groene pet. Hij salueerde en vroeg een lift. De chauffeur wreef bedachtzaam over zijn kin. Tot zijn grote spijt, zei hij zeer overtuigend, stond er op zijn vergunning slechts één passagier vermeld. Met zijn duim wees hij naar mij achterin. Het was hem niet toegestaan onderweg iemand op te pikken. In een machteloos gebaar spreidde de chauffeur zijn handen. Hij had die regels niet gemaakt. De Chinees salueerde opnieuw, maar nu vlamden zijn ogen vuur. We trokken op, Poepoe keek lachend over zijn schouder om te zien of ik de grap begrepen had.

We volgden een vallei die ingeklemd lag tussen kale bergen. Waar zijstroompjes langs de hellingen naar beneden kwamen, was het groen. Daar woonden mensen. Hun huizen waren forten en hadden dezelfde kleur als de rotsen die erboven uittorenden. De muren leunden enigszins naar binnen, het resultaat was stevig en sierlijk tegelijkertijd. Op een bergtop tekende zich het silhouet af van een immense stapel stenen, in een bocht van de rivier staken stokken met gebedsvlaggen, kunst die het woeste landschap draaglijk maakte. Zo werden de goden gunstig gestemd. De Tibetanen omringden zich met schoonheid, maar hoe overleefden ze? Wat was er te eten voor de schapen en de jaks, niet meer dan kleine stippen tegen een kale helling?

De uiterwaarden stonden blank, wilgenbomen werden haast meegezogen door de stroom. Traag maar beslist spoedde de rivier zich naar het oosten. Zou Samuel van der Putte daarom deze route gekozen hebben, vroeg ik me af, omdat de brede Yarlung Tsampo hem aan Holland deed denken? Bijna driehonderd jaar geleden nam hij vanaf deze oever hetzelfde landschap in zich op. Ik zag hem voor me: te paard, dat was toen de snelste manier van reizen. Alleen zeer zware lasten werden door jaks gedragen maar die zal hij niet bij zich hebben gehad. En hij was vast niet alleen.

Uit documenten van de voc wist ik dat Samuel na een maandenlange karavaantocht, die in Kathmandu was begonnen, in Lhasa aankwam. Daar zal hij geruime tijd hebben doorgebracht om te herstellen van de ontberingen. In die periode moet hij vrienden hebben gemaakt. Vanzelfsprekend bezocht hij de grote kloosters in de omgeving van de stad, nog steeds staat dat op het programma van elke vreemdeling. Misschien had een monnik van Drepung hem zijn eerste Tibetaanse karakters leren schrijven. Tijdens zo’n les was het gesprek gekomen op een pelgrimstocht die gemaakt zou worden. Als hij wilde kon Samuel mee.

‘Very beautiful,’ zei ik tegen Poepoe, gebarend naar het lege land. ‘Excuse me?’ vroeg hij. ‘Ve-ry beau-ti-ful,’ herhaalde ik. Poepoe keek alsof hij het in Keulen hoorde donderen. ‘Pretty,’ zei ik, al was dat niet het juiste woord. Niets was lieflijk hier, het was een schoonheid die ontzag inboezemde. ‘Excuse me?’ herhaalde Poepoe ‘Very nice,’ probeerde ik. Poepoes blik bleef niet-begrijpend.

Er kwam meer verkeer op de weg. We passeerden een rij identieke winkels, niet groter dan flinke dozen. Daarin zaten Chinese verkopers, omringd door Chinese producten: zakken noedels, felgekleurde kleding en schoenen met plateauzolen. Op de nieuw geplaveide trottoirs wandelden Chinezen, uit luidsprekers schalde Chinese muziek. Het was alsof we in een Chinese provincieplaats waren gearriveerd, maar dit was Tsetang, de derde stad van Tibet. Hier zouden we onze eerste nacht doorbrengen.

Voor de ingang van een witbetegeld gebouw stopten we: ‘Tsetang Post-Hotel’ las ik op de voorgevel. ‘Honderdtachtig yuan!’ snauwde de vrouw achter de balie in het Chinees. De prijs van een kamer. ‘Maar op dat bord is zestig het hoogste bedrag,’ wees ik. Het duurde even voordat ik begreep dat het tarief drie keer zo hoog was voor buitenlanders als voor Tibetanen en Chinezen. ‘In Lhasa is dat niet zo,’ protesteerde ik. ‘Tsetang. Very bad,’ zei Poepoe, alsof we in een criminele wereld waren gearriveerd.

Vreemdelingen mochten hier maar in twee hotels overnachten. Het andere was nog veel duurder en lag een eind buiten het centrum. Poepoe raadde me aan om geen hap buiten het hotel te gaan eten. Daar begreep ik niets van, waren de andere restaurants in de stad zo slecht? Hij zocht naar woorden. Het had weer iets te maken met vergunningen. Buitenlanders mochten alleen eten in een paar door de staat aangewezen gelegenheden. Als ik de regels overtrad, waren de problemen niet te overzien. ‘Tsetang, very bad,’ zei hij weer.

De gangen waren uitgestorven. Andere gasten waren nergens te bekennen. Een jonge vrouw, met de sleutelbos van een cipier, liep voor me uit. Ze opende een kamer. Ik liep naar het raam en keek uit over de Chinese winkelstraat. Beneden op de parkeerplaats zag ik Poepoe en de chauffeur in de jeep stappen. Ze moesten mijn reisvergunningen laten inspecteren door de plaatselijke politie. Ik had honger gekregen en besloot iets te gaan eten in het restaurant van het Post-Hotel. Het leek me geen goed idee om aan het begin van onze reis Poepoes instructies al in de wind te slaan.

De deur van mijn kamer ging niet open. Ik draaide aan de knop, ze hadden me toch niet opgesloten? Ik probeerde het nog eens en duwde met alle kracht. Steeds opnieuw draaide ik het slot open en dicht. De deur vloog open. Waarom lukte het nu wel?

Ik ging de vrouw met de sleutelbos halen. Met tegenzin volgde ze me naar mijn kamer. Er was iets mis met het slot, wees ik. Ze draaide de knop en de deur ging open alsof er niets aan de hand was. Zonder mij verder nog een blik waardig te keuren liep ze terug naar haar collega’s, die samen met haar in schaterlachen uitbarstten. Op weg naar de trap wierp ik de vrouwen een kwade blik toe. Wat was dit voor gruwelijk hotel?

De laatste moed zonk mij in de schoenen toen ik het restaurant binnenstapte. Het was een lege, duistere ruimte vol verchroomde stoelen en tafels. Achter een pilaar zat het voltallige personeel aan tafels. Net als de vrouwen boven droegen ze een postbode-uniform. Onwillig stond een van hen op. Ik bestelde een noedelsoep en werkte die zo snel mogelijk naar binnen terwijl ik de starende blikken van het restaurantpersoneel probeerde te negeren. Het was waarschijnlijk de bedoeling dat ik in het hotel op Poepoe wachtte, maar meteen nadat ik betaald had vluchtte ik de straat op. Voorbijwandelende Chinezen stootten elkaar aan en keken mij na. Was iedereen in deze stad niet goed bij zijn hoofd?

Pas toen ik de Tibetaanse wijk had gevonden, kwam ik tot rust. Hier had ik weer het gevoel een normaal mens te zijn, ook al kwam ik van ver. Kinderen keken me in de ogen en riepen ‘Hello! hello!’ ‘Tashi deleg, goedendag,’ antwoordde ik. Een oude Tibetaanse met een gebedsmolen in de hand knikte me vriendelijk toe. ‘Sangak-Samtenling?’ vroeg ik. Dat was de naam van het vrouwenklooster dat hier in de buurt moest zijn. Rechtdoor, gebaarde ze, en daarna omhoog.

Een paar kaalgeschoren jonge vrouwen in rode pijen en rode mutsen kwamen me tegemoet: nonnen uit het klooster. In een open vlakte rustte ik even uit op een grote steen en klom daarna verder, tot ik een stel gebouwtjes bereikte die tegen de heuvel aan waren gemetseld. Twee nonnen zaten tegen een muur geleund. Hun rode pijen gloeiden als lava in de laagstaande zon. Ze lachten en klopten uitnodigend op de grond. Ik ging naast hen zitten. We konden geen woord met elkaar wisselen, toch voelde ik me op mijn gemak in het gezelschap van deze vrouwen. Ze straalden innerlijke rust uit.

Zonder iets te zeggen keken we uit over de vallei. Ver beneden ons stroomde de Yarlung Tsampo. Zou Samuel van der Putte geweten hebben dat deze rivier verder naar het oosten van het Himalayaplateau afstort, duizenden meters naar beneden, en daarna verder kabbelt door het Indiase laagland onder de naam Brahmaputra? Misschien was dat toen nog niet bekend, maar hij zal in ieder geval wel het Tibetaanse scheppingsverhaal hebben gehoord. Een aap en een heks woonden hier, vlak bij Tsetang, in een grot. Ze kregen zes kinderen, half mens half aap, die de verschillende Tibetaanse clans vormden. Hun afstammelingen gingen steeds minder op apen en steeds meer op mensen lijken.

De jongste non gebaarde me haar te volgen. We beklommen een houten trap naar een kamer. Zij sliep in de hoek, wees ze, een van de andere bedden was vrij. Ik mocht blijven, maakte ze duidelijk. Het was een ontroerend aanbod, maar ik dacht aan Poepoe en zijn vergunningen. Het werd al laat, ik kon beter terugkeren naar het Post-Hotel.

Met een achteloos gebaar wilde de cipier mijn kamer opendoen, maar dat lukte haar niet. Ze wrikte aan de deur; die wist van geen wijken. Een veiligheidsbeambte in een groen uniform kwam erbij. Maar ook hij kreeg geen beweging in de deur. Hij bood aan, begreep ik uit zijn gebaren, om de kamer van buitenaf binnen te klimmen. Dat wilde ik zien en ik volgde hem de straat op. Hij sprong van de ene vensterbank op de andere. Als een spin bewoog hij zich over de gevel. Het lukte hem met zijn voet mijn raam open te schuiven, terwijl hij zich vast-hield aan een richel. Ik klapte vol bewondering. Op dat moment kwamen Poepoe en de chauffeur aanrijden. Poepoe keek verbijsterd naar de Chinese acrobaat die in de vensterbank balanceerde. ‘Excuse me?’ vroeg hij. ‘Poepoe,’ zei ik, mijn lippen nadrukkelijk bewegend alsof ik het tegen dovemansoren had: ‘Ik wil een andere kamer.’

Chinese winkeliers schoven piepend hun rolluiken omhoog. De hele nacht had de regen langs mijn ruiten gedropen, maar nu was de lucht stralend blauw. Ik zag Poepoe en de chauffeur op de parkeerplaats staan, naast de jeep, en haastte me mijn spullen bij elkaar te zoeken.

Poepoe keek zorgelijk. Hij wilde me iets aanwijzen op een kaart. We moesten een andere route nemen dan was gepland, begreep ik, de regen had de weg langs de Yarlung Tsampo onbegaanbaar gemaakt. Ons enige alternatief was een hooggelegen weg door de bergen. Dat stelde mij teleur. Nu zouden we het gebied missen waarover Samuel van der Putte op zijn kaart had geschreven: ‘Mooie vlaktes met perzikbomen, veel dorpen, dit land behoort aan Teba Lhakjery.’ Het leek mij onmogelijk dat er perziken groeiden in Tibet, ik kon het pas geloven als ik ze met eigen ogen zag en ik was benieuwd wie die mysterieuze Teba Lhakjery was geweest.

‘Peaches? Peaches?’ vroeg Poepoe wazig terwijl hij zijn hoofd schudde. Er kon geen sprake van zijn dat we in het laagland bleven. Vorige week was de chauffeur ook in Tsetang en toen was de weg langs de rivier ook al gesloten, en sindsdien had het onafgebroken geregend. Het verwonderde me dat ik daar niets over had gehoord voor ons vertrek, maar ik stelde mezelf gerust met de gedachte dat we uiteindelijk toch weer op de route van Samuel van der Putte terecht zouden komen. En er was een prettige bijkomstigheid. Nu kwamen we langs het oudste gebouw van Tibet, het Yumbu Lhakang.