SCHRIJFSTIJL

DE SCHRIJFBIBLIOTHEEK

Spanning in verhalen

René Appel

Kinderboeken schrijven

Wim Daniëls

Handboek voor schrijvers

Maaike Molhuysen en Louis Stiller

Song- en liedteksten schrijven

Yke Schotanus

Essays schrijven

Louis Stiller

De 36 dramatische situaties

Jan Veldman

Schrijven is ritme

Thomas Verbogt

Interviewen

Arjan Visser

Voor de vorm. Taalvraagbaak voor schrijvers

Pyter Wagenaar

Schrijven: het begin

Pim Wiersinga

HEIDI AALBRECHT

Schrijfstijl

DE BASIS VAN EEN GOEDE TEKST

Uitgeverij Augustus

Amsterdam – Antwerpen

Redactie: Taalwerkplaats, Amsterdam
Omslagillustratie: Ien van Laanen, Amsterdam
Vormgeving: Sander Pinkse Boekproductie, Amsterdam

© 2008 Taalwerkplaats, Amsterdam

ISBN 9789045703893
NUR 624

www.augustus.nl
www.schrijverswoordenboek.nl
www.taalwerkplaats.nl

2     ZINSBOUW

Maak van je zin geen doolhof

Later, na enige bals, waar Eline zich op haar witte satijnen voetjes in iets bezwijmelends van geur en licht, glijdend had laten medevoeren door een zachte dwang van haar cavaliers, en zich door slepende driekwartsmaten, als door teugen champagne had laten bedwelmen, later was zij tweemaal ten huwelijk gevraagd geworden, en had zij beide malen bedankt.

COUPERUS²: 21

Je kunt je erdoor mee laten voeren of je werpt zijn boeken na drie pagina’s geïrriteerd terzijde, maar één ding staat vast: hoe ingewikkeld ze ook zijn, de zinnen van Couperus komen altijd op hun pootjes terecht. Met de manier waarop hij zijn zinnen opbouwt, kan een schrijver zijn vakmanschap tonen. Kies je daarbij voor barokke beeldhouwwerken of juist voor strak gestileerde zinnen? Dat is een kwestie van smaak en stijl. Maar welke keuze je ook maakt, je hebt het juiste gereedschap nodig – in dit geval: grammaticale kennis. Want smaak noch stijl kan een excuus zijn voor zinnen waarin de lezer vastloopt of die onbedoeld op zijn lachspieren werken.

Dit hoofdstuk behandelt allerlei kwesties die te maken hebben met zinsbouw – valkuilen die je moet vermijden, maar ook tips om aantrekkelijk te schrijven. Het hoofdstuk is zo veel mogelijk opgebouwd van ‘groot’ naar ‘klein’: het begint met zinslengte en het eindigt met vraagstukken over woorden die een grammaticale functie vervullen in de zin.

2.1     Zinslengte

Hoe langer de zinnen, hoe groter de kans dat je erin verstrikt raakt; dat zal zo dadelijk in paragraaf 2.2, In de tang, duidelijk blijken. Maar wil dat dan zeggen dat je lange zinnen moet vermijden?

Ik liep in mijn badjas naar de keuken. Mijn hoofd bonkte en ik was nog steeds misselijk. Ik leunde op het aanrecht. Hoe zat het ook alweer met paracetamol als je zwanger was? Het duurde een halve seconde voor ik besefte dat het niets uitmaakte. Ik kon drie strips leeg eten als ik dat wilde. De paracetamol lag in de keukenla. (VAN ROYEN: 133)

En zo gaat het nog een tijdje door. De kortste zin telt vijf woorden, de langste twaalf. Erg spannend wordt het op die manier niet. Wat afwisseling in zinslengte zou de tekst aantrekkelijker kunnen maken. Bijvoorbeeld zo:

Bonkende kop, nog steeds misselijk. Paracetamol. In mijn badjas liep ik naar de keuken en leunde tegen het aanrecht. Hoe zat het ook alweer met paracetamol als je zwanger was? Plots het besef: ik kon drie strips leeg eten als ik dat wilde, het zou niets uitmaken. De paracetamol lag in de keukenla.

De zinslengte loopt nu uiteen van één tot zeventien woorden en wat misschien nog wel belangrijker is: het geijkte patroon van onderwerp-persoonsvorm-rest wordt regelmatig doorbroken. Daarover meer in paragraaf 2.5.

Anders is het als je korte zinnen bewust gebruikt als stijlmiddel, bijvoorbeeld bij naderend onheil:

De sirenes zwellen aan, omsingelen de straten, steeds luider en benauwder. Auto’s minderen vaart, voetgangers aarzelen bij het zebrapad. Een blauw licht flitst tegen de huizen. Jongens op scooters razen voorbij, maar hun onrust blijft hangen: lichten gaan aan, ramen open, er klinken stemmen op. (VAN DIS: 8)

De kortademigheid die deze zinnen oproepen, past bij de spanning die de hoofdpersoon voelt: ook zijn ademhaling zal gejaagd zijn. Korte zinnen kunnen bovendien heel intrigerend zijn. In korte verhalen, waarin je met zo min mogelijk woorden een treffend beeld wilt schetsen, kan een efficiënte schrijfstijl wonderen doen.

Een maand later, ter hoogte van Gouda, is er de geur van verbrand rubber. Slepende remmen is de diagnose van een nieuwe vlam. Drie zaterdagavonden zijn ze nu onafscheidelijk, doordeweeks heeft hij het te druk. Hij doet veel aan sport. (VAN HASSEL²: 25)

In niet meer dan veertig woorden vertelt Van Hassel niet alleen dat de auto van de hoofdpersoon een technisch mankement heeft, dat zij een nieuwe vriend heeft en dat die veel aan sport doet, maar onthult zij tussen de regels bovendien dat die geliefde geen blijvertje is. Dat hij wordt geïntroduceerd als ‘een nieuwe vlam’ – een van de vele blijkbaar – is veelzeggend, de ironische onafscheidelijkheid die alleen op zaterdagavond geldt, doet daar een schepje bovenop en het droge, afstandelijke ‘Hij doet veel aan sport’ doet de minnaar de das om. Kortom: als deze stijl je ligt, kunnen korte zinnen sterke verhalen maken.

Een verhaal dat uit voornamelijk lange zinnen bestaat, vinden veel lezers slecht te pruimen. In lange zinnen moeten ze zoeken naar de samenhang en dan is het prettig om van die ‘inspanning’ bij te komen met een paar kortere, overzichtelijkere zinnen. Je vergt erg veel van je lezers als je het voorbeeld van, wederom, Couperus volgt:

De zomer was doorgebracht in de Tuinen der Oude Hoop, waar de vroegere tempelgebouwen van de Spes Vetus verbouwd waren tot zomerpaleis, en met de eerste frischheden des najaars trok het Hof terug naar het Paleis van Septimius Severus, waarvan de arkaden over de Via Appia uitzagen, de majestueuze eenvoud van dien marmeren bogen geven overwimpeld en overwalmd door een Aziatiesche weelde – wimpels van vanen en walmen uit geurvat – die Rome als exotiesch aanzag, bewonderde, tot mode aannam, navolgde, maar toch zich niet voelde in bloed en klassiekeren smaak: rustiger van lijnen, stiller van tinten, minder van iederendaagsche feestkleuren schreeuwend en rookend van overal ontstokene, al te zwaar geurende aromaten. Had Septimius Severus zeer veel in Rome gebouwd en hersteld, in eene onverschilligheid voor die glorie zelfs zijn naam niet vermeldend in opschrift; had Caracalla gesticht, hoewel nimmer voltooid de Thermen, die droegen zijn naam – zóo groot, dat Ammianus Marcellinus ze later een Romeinsche provincie noemde, – de jonge keizer, Antoninus Helegabalus, strooide overal zijn weelde als met hàndenvol schittering uit, zoo dat Rome leek Suza, Ctezifon, Palmyra, Emessa, Tyr of Sidon, maar zeker niet meer herkenbaar was aan wie haar gekend had in minder brutale glans. (COUPERUS¹: 143)

Natuurlijk is dit voorbeeld nogal gechargeerd. Heb je een bloemrijke stijl, behoud die dan gerust. Maar heb wat consideratie met je lezer; geef hem af en toe wat lucht. En doorbreek de kabbeling van lange zinnen, zoals Stefan Brijs doet in deze spetterende openingsalinea van zijn roman De engelenmaker:

Sommige inwoners van Wolfheim beweren nog altijd dat ze eerst het driestemmige gehuil van de baby’s op de achterbank hadden gehoord en pas later het motorgeluid van de taxi zelf die het dorp binnenreed. Toen de taxi voor de oude dokterswoning aan de Napoleonstrasse 1 halt hield, stopten de vrouwen prompt met het vegen van de stoepen, kwamen de mannen met hun glas nog in de hand uit café Terminus, staakten de meisjes hun hinkelspel en liet op het dorpsplein lange Meekers zich de bal ontfutselen door de doof geboren Gunther Weber, die hem voorbij de achteromkijkende Seppe van de bakker in doel schoot. Dat was op 13 oktober 1984. Een zaterdagmiddag. In de kerktoren luidde op dat ogenblik de klok driemaal. (BRIJS: 7)

Deze tekst werkt. Het ritme van lange en korte zinnen brengt het verhaal direct tot leven. Natuurlijk is het ook de intrigerende inhoud die tot verder lezen uitnodigt, maar stel je voor dat de alinea als volgt zou eindigen:

Dat was op zaterdag 13 oktober 1984 om drie uur ’s middags.

De informatie is hetzelfde, maar de alinea gaat nu als een nachtkaars uit door deze alledaagse slotzin.

TIP

Het is goed om stil te staan bij het effect van je lange en korte zinnen. Brengen ze vaart of juist vertraging in het verhaal waar dat nodig is? Weerspiegelen ze de inhoud? Houden ze de lezer wakker en gretig?

2.2     In de tang

In lange zinnen kan het gemakkelijk gebeuren dat twee elementen die bij elkaar horen, vrij ver van elkaar verwijderd raken, zoals de persoonsvorm en het onderwerp (beide vet gedrukt) in dit voorbeeld:

Zo zijn er naast de Vonken voor de combinaties van alle spermatozoa – die eeuw in eeuw uit onafgebroken met duizenden liters worden uitgestoten – met alle eicellen uit alle tijden ook nog die van de alternatieve, zich hyperoneindig vervorkende en vertakkende generaties van wat had kunnen zijn: ziedaar de Logos Spermatikos – Het Absoluut Oneindige Licht! (MULISCH: 10)

Dit heet een tangconstructie: de zinselementen die bij elkaar horen, vormen de bek van de tang, die wijd openstaat doordat er veel woorden ‘in de tang’ zitten. Ook andere zins elementen kunnen een tangconstructie vormen, bijvoorbeeld als het lidwoord en het bijbehorende zelf standig naamwoord uiteengedreven worden:

de aardige, ietwat onnozele, maar in ieder geval altijd goedlachse en vrijgevige, korte, dikke, kale man

De delen van een scheidbaar samengesteld werkwoord raken elkaar soms eveneens kwijt:

Zij wendde zich walgend van het onsmakelijke schouwspel op televisie, dat de omroep blijkbaar geschikt achtte voor dit vroege tijdstip, af.

Tangconstructies zijn niet ‘fout’, want ze zijn niet ongrammaticaal, maar ze zijn niet altijd even lezersvriendelijk. De voorbeeldzin hiervoor, waarin het werkwoord afwenden zo ruw uiteengetrokken is, wekt wrevel tijdens het lezen. De verwachting van de lezer wordt maar niet ingelost, er is een los eindje dat hem stoort. Pas aan het einde van de zin wordt als mosterd na de maaltijd het woordje af geserveerd. Terwijl het zoveel eenvoudiger had gekund:

Zij wendde zich walgend af van het onsmakelijke schouwspel op televisie, dat de omroep blijkbaar geschikt achtte voor dit vroege tijdstip.

Een eenvoudige schrijftip is dus: zet bij elkaar wat bij elkaar hoort. In zakelijke teksten werkt die tip gegarandeerd, maar de prozaschrijver kan zich wel wat meer vrijheden permitteren. Neem het voorbeeld van Mulisch hiervoor. Als hij bij elkaar had gezet wat bij elkaar hoort, was er zoiets ontstaan:

Zo zijn er Vonken van de alternatieve, zich hyperoneindig vervorkende en vertakkende generaties van wat had kunnen zijn, naast die voor de combinaties van alle spermatozoa – die eeuw in eeuw uit onafgebroken met duizenden liters worden uitgestoten – met alle eicellen uit alle tijden: ziedaar de Logos Spermatikos – Het Absoluut Oneindige Licht!

De oorspronkelijke zin van Mulisch is mooier. Dat komt door de volgorde waarin hij de informatie presenteert: eerst noemt hij het ‘gewone’ – de combinaties van alle spermatozoa – en daarna het bijzondere – alternatieve, zich hyperoneindige vervorkende en vertakkende generaties van wat had kunnen zijn.

TIP

Beter dan eenvoudig bij elkaar te zetten wat bij elkaar hoort, kun je je afvragen of de tangconstructie in je zin een doel dient. Wordt de zin er bijvoorbeeld esthetischer van, vrijer, minder schools? Of is de tangconstructie ontstaan doordat je vrijuit je gedachten verwoordde en wordt de zin er fraaier op als je de woorden herschikt?

Tangconstructies vergen een inspanning van de lezer, maar die mag je best van hem verlangen. In ruil daarvoor mag de lezer echter ook van jou verlangen dat je zelf het overzicht bewaart over je zin. Want wat is er triester dan een schrijver die door zijn eigen woeste aanplant het bos niet meer ziet?

Met de gedachte dat ze met een laatste blik op Iwojen (de zon, die traag wegtrok van het dorp en de naderende duisternis de kans gaf om het te omsluiten, aandachtig bekijkend, een duisternis die ze schuwde omdat ze hem toch de rug toekeerde, die langzaam over het beeld kwam schuiven om dat zo weg te stoppen in de voorraadkast van de herinneringen) kwam het benijdenswaardige gevoel over haar dat ze dit definitief achter zich had gelaten. (BENALI: 203)

De hoofdzin is: Met de gedachte (…) kwam het benijdenswaardige gevoel over haar. Deze zin wordt onderbroken door een bijzin waarin ze het onderwerp is: dat ze met een laatste blik op Iwojen (…). Maar waar is de persoonsvorm die bij dit onderwerp hoort? Die is onvindbaar. De bijzin wordt onderbroken door een bijzin tussen haakjes, waarin geen persoonsvorm van een andere zin verstopt hoort te zitten. Na de haakjes gaat de hoofdzin verder. De persoonsvorm daarvan (kwam) hoort natuurlijk ook niet bij ze. De zin wordt afgesloten met een nieuwe bijzin met een eigen onderwerp (ze) en persoonsvorm (had). Kortom: ze uit de eerste bijzin is verweesd en ook de auteur is er niet om zich over haar te ontfermen. Het is voor de lezer bovendien onmogelijk om zelf de onafgemaakte gedachte van de auteur aan te vullen, omdat door de ontbrekende persoonsvorm cruciale informatie is weggevallen. Mogelijk bedoelde hij iets als:

Ze kreeg het gevoel dat ze met een laatste blik op Iwojen (…) dit definitief achter zich had gelaten.

Ontsporende zinnen hoeven overigens een literaire prijs niet in de weg te staan: met De langverwachte, waaruit het citaat afkomstig is, won Abdelkader Benali de Libris Literatuur Prijs 2003. De les die je hieruit kunt leren, is dat je je niet te strak moet laten insnoeren in het keurslijf van de grammatica. Liever af en toe een foutje, dan je te laten verlammen door de angst om te zondigen tegen de regels. Maar als je weet waar de gevaren schuilen, hoef je gelukkig niet zo heel bang te zijn dat je de mist in gaat.

TIP

Leren schrijven is voor een belangrijk deel ook leren luisteren naar alarmbelletjes. Als die beginnen te rinkelen, bijvoorbeeld bij een tangconstructie, kun je rustig nagaan of alles nog onder controle is. Dat kun je naar eigen voorkeur direct doen na het schrijven van de zin, of pas bij het overlezen van de tekst.

2.3     Klopt de persoonsvorm?

Ik loop — hij loopt — zij lopen; dat het onderwerp en de persoonsvorm van een zin in persoon (eerste, tweede of derde persoon) en getal (enkelvoud of meervoud) met elkaar overeen moeten komen, is evident. De grammaticale term hiervoor is congruentie en als het misgaat, heet het incongruentie. In de meeste gevallen gaat het automatisch goed, hoewel …

Verwachting en ongeduld is hier afwezig (BENALI: 243)

Niet alleen de auteur, maar ook de corrector heeft hier zitten slapen – dat laatste is niet zo gek als je bedenkt met welk hongerloontje veel literaire uitgeverijen hun correctoren afschepen; om daarvan te kunnen leven, moeten zij haast wel dag en nacht werken. Enfin, deze fout had gemakkelijk voorkomen kunnen worden, maar er zijn een paar omstandigheden die het lastiger maken om te beoordelen welke vorm van het werkwoord je moet gebruiken.

2.3.1     Nogmaals tangconstructies

Wanneer je het onderwerp en de persoonsvorm ver van elkaar plaatst, moet je er wel voor zorgen dat ze nog steeds in persoon en getal met elkaar overeenkomen. Dat is in het volgende voorbeeld helaas niet gelukt:

De zoon, een kolos van honderd kilo, met ogen die opgloeien als groene smaragden, als nog onontdekt koraal, kijken haar aan en zeggen dat de jongen nergens anders kan zitten en verstopt zijn hoofd weer onder zijn petje. (BENALI: 243)

Wat is hier gebeurd? De zoon is het onderwerp en hij verstopt zijn hoofd onder zijn petje. Dat gaat goed. Maar wie kijken en zeggen er dan? Dat kunnen niet de ogen zijn, want die zijn niet het onderwerp, maar een voorzetselvoorwerp (er staat met voor) en hoewel ogen in overdrachtelijke zin kunnen spreken, lijkt het toch wat veel gevraagd dat ze de gedetailleerde boodschap overbrengen dat de jongen nergens anders kan zitten. Toch heeft de meervoudsvorm van ogen de schrijver op het verkeerde been gezet toen hij de eerste twee persoonsvormen opschreef die horen bij het onderwerp de zoon. En dat is precies het gevaar van tangconstructies: ze kunnen niet alleen de lezer, maar ook de schrijver bij de neus nemen.

2.3.2     Zowel Maarten als Nicolien wilde(n) koffie

Wanneer het onderwerp van de zin zowel … als … bevat, of noch … (noch …), of niet alleen … maar ook …, lijkt het alsof het meervoudig is, maar grammaticaal gezien is het enkelvoudig en daarbij hoort een persoonsvorm in het enkelvoud: Zowel Maarten als Nicolien wilde koffie. De volgende zin van Slauerhoff zou tegenwoordig dan ook niet ongeschonden onder de rode pen van de corrector vandaan komen:

Pinto noch Farria hebben zich gewroken. – En de wijze waarop een ander later wraak genomen heeft wordt niet als wraak maar als bijval gevoeld. (SLAUERHOFF: 15)

Zowel … als …, noch … noch … en niet alleen … maar ook … worden reeksvormers genoemd. Wanneer een of meer van de delen van de reeks in het meervoud staan, hoort daar uiteraard wel een persoonsvorm in het meervoud bij: Niet alleen hijzelf, maar ook zijn broers en zusters waren gekomen. Lastig wordt het als de delen van de reeks niet in getal, maar in persoon van elkaar verschillen. Want wat doe je met een zin als: Zowel Ischa als ik lach(t) erom? In dergelijke gevallen wordt het meervoud aangeraden: Zowel Ischa als ik lachen erom, hoewel je zo’n zin beter kunt herschrijven tot: Ischa en ik lachen erom.