GEDICHTEN SCHRIJVEN

DE SCHRIJFBIBLIOTHEEK

Schrijfstijl. De basis van een goede tekst

 Heidi Aalbrecht

Spanning in verhalen. Over het schrijven van spannende boeken

 René Appel

De wil en de weg. Over het schrijven van romans en verhalen

 Jan Brokken

Kinderboeken schrijven

 Wim Daniëls

Uitgeven in eigen beheer

 Maarten Dessing

Reisverhalen schrijven

 Jan Donkers

De kunst van het schrijven

 John Gardner

Dames en heren! Speeches schrijven en toespraken houden

 Jan Haasbroek

Hoe schrijf je een familiegeschiedenis?

 Marijke Hilhorst

Over redactie

 Lisa Kuitert

Van passie tot publicatie. Tien jaar Schrijven Magazine

 Chris Lembeeckx (red.)

Handboek voor schrijvers

 Maaike Molhuysen en Louis Stiller

Song- en liedteksten schrijven. Van cabaret tot rock

 Yke Schotanus

Essays schrijven. Van columns tot persoonlijke essays

 Louis Stiller

De 36 dramatische situaties. Alle mogelijke verhaalideeën op een rij

 Jan Veldman

Schrijven is ritme

 Thomas Verbogt

Interviewen

 Arjan Visser

Voor de vorm. Taalvraagbaak voor schrijvers

 Pyter Wagenaar

Schrijven: het begin

 Pim Wiersinga

www.augustus.nl/schrijfbibliotheek.asp
www.schrijfbibliotheek.nl

CHRÉTIEN BREUKERS

Gedichten schrijven

DE REGELS VAN HET VRIJE VERS

Copyright © 2008 Chrétien Breukers en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Copyright © 2008 Omslagillustratie Ien van Laanen, Amsterdam

Omslagontwerp en typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789045703947
NUR 624

www.augustus.nl
www.decontrabas.com

Inleiding

WAT IS HET ‘VRIJE VERS’?

Dit boek gaat over ‘de regels van het vrije vers’. Strikt genomen is het vrije vers een vorm ‘zonder [...] rijmschema, regelmatige strofebouw, metrum en ongeveer gelijke regellengte. Deze vorm van poëzie nadert het proza. Het vrije vers wordt ook wel prozagedicht genoemd. Dichters die deze vorm van poëzie wel eens gebruikten zijn o.a. Moens, Van Ostaijen en Van Schagen.’

Deze definitie, van de website nederlands.nl, klopt én klopt niet. Voor dit boek heb ik een ruimere gehanteerd: het vrije vers omvat alle gedichten die zich onttrekken aan de vormen die de dichtkunst sinds de Renaissance hebben gedomineerd.

Met andere woorden: voor dit boek reken ik bijna alle hedendaagse poëzie tot het vrije vers. Voor het gemak, maar ook omdat het in de praktijk zo is, neem ik aan dat de meeste dichters niet dezelfde aandacht meer besteden aan rijm, maat en ritme als hun collega’s van net voor en net na de Tweede Wereldoorlog. Na de expressionisten en de Vijftigers is dit aspect van de dichtkunst van minder algemeen belang dan voorheen, wat weer niet wil zeggen dat rijm, maat en ritme helemaal zijn verdwenen.

Integendeel, ze hebben alleen een andere rol gekregen; en in dit boek wil ik (onder meer) uitzoeken aan welke regels de hedendaagse dichter zich dan wél houdt en hoe die regels van nut kunnen zijn voor de dichter in spe.

Simon Vestdijk betreurde de opkomst van het vrije vers. In zijn standaardwerk over poëzie en poëtica De glanzende kiemcel benadert hij het fenomeen op korzelige wijze: ‘En dan zijn wij eindelijk genaderd tot de dichters, die de knoop hebben doorgehakt en zich van het metrum in zijn diverse verschijningswijzen hebben afgewend. Wat zij schrijven beantwoordt nog maar aan een algemene conceptie van prozaritme, zij het ook het ritme van een meer bezield, bevleugeld, of gedragen proza, dat men “poëtisch proza”, of “prozagedicht”, pleegt te noemen. Deze dichtvorm, waarbij ook het rijm en de regelmatige versvorm ontbreken, noemt men het vers libre, — het “vrije vers”, — en de dichter is dan precies waar hij wezen wil: hij is vrij van alle banden, hij heeft van het metrum geen last meer, hij schrijft verzen met het gemak en de onbevangenheid, waarmee de prozaïst proza schrijft, — althans kan hij zich dit inbeelden...’

Dit gaat natuurlijk niet goed. Zoveel regelloosheid moet, in Vestdijks visie, wel tot ellende leiden. Vestdijk heeft in het bovenstaande al duidelijk genoeg laten merken dat een dergelijke nieuwlichterij hem in het geheel niet bevalt. Zie: ‘En natuurlijk bevredigt hem dit op den duur allerminst; want een van de bestaansvoorwaarden van het dichterschap is nu eenmaal, dat poëzie niet met proza verward wordt; en dan raakt het “vers libre” weer in onbruik. [...] omstreeks 1920 schrijft in Frankrijk, Vlaanderen en Holland nagenoeg iedere jonge dichter die zich respecteert “vrije verzen”: rijmloos, maatloos, en vaak met ellenlange regels, die de zetters hoofdbreken kosten.’

Vestdijk heeft duidelijk veel medelijden met de zetters, die toen nog echt letterzetters waren: het is mooi om te zien hoe hij zijn gal over de opkomst van het vrije vers aldus even spuit. Hij gaat verder: ‘In Duitsland hebben we als parallelverschijnsel het z.g. expressionisme, dat hier in Holland ook veel invloed heeft gehad; en dan, omstreeks ’25 of ’26, heeft men het “vrije vers” tegengegeten, de mode is weer voorbij, zoals dat het lot is van iedere mode; in Frankrijk luistert men liever naar dichters als Paul Valéry, die onder al het geraas door rustig hun gang gingen, in Holland naar dichters als Nijhoff, die zijn bundel van ’25 zeer uitdagend Vormen noemde, daarmee te kennen gevend, dat hij niets van de vormeloosheid moest hebben, en na ’30 is er eigenlijk geen dichter meer, die het “vers libre” nog aandurft, ook al zou hij krachtens zijn aanleg juist op het “vers libre” zijn aangewezen, hetgeen, terloops gezegd, een eigenaardig licht werpt op de verhouding tussen conventie en persoonlijkheid in de poëziebeoefening...’

Maar helaas voor Vestdijk: ondanks Valéry en Nijhoff is het vrije vers, inclusief een herwaardering voor het ‘z.g. expressionisme’, teruggekeerd, en naar het zich nu laat aanzien eet men zich er niet meer zo snel aan tegen. Het vrije vers is op dit moment de dominante versvorm, hoewel dichters als Gerrit Komrij, Jean Pierre Rawie en Christine D’haen, allen op hun eigen wijze, de fakkel van het gebonden vers brandend houden.

Het huidige poëzielandschap kent een zeer grote variatie aan ‘soorten’ vrij vers: van het anekdotisch-realisme van Rutger Kopland tot Victor Vroomkoning en Philip Hoorne tot het ingekeerd-hermetische werk van Kees Ouwens, Marc Kregting en Jacques Hamelink en het ‘gevaarlijke’, naar straatrumoer en taalbarok neigende werk van Ilja Leonard Pfeijffer en Erik Jan Harmens.

Dat de term eveneens wordt misbruikt voor allerlei minder geslaagde baksels spreekt vanzelf: de vlag dekt ook de minder welriekende lading.

In dit boek beschrijf ik de verschillende stadia van het schrijven van het vrije vers — en ik begin helemaal vooraan, bij de keuze voor het dichterschap en de eerste inspiratie, om via allerlei ideeën en wetmatigheden uit te komen bij het wikken van woorden, het slijpen van gedichten en het samenstellen van een bundel. Want ook de schrijver van het vrije vers heeft soms behoefte aan vastigheid.

Geen overbodige luxe. Dichter is een vrij beroep, net als gebedsgenezer en klusjesman. Iedereen die dat wil, kan zichzelf op een goede of kwade dag dichter noemen en zijn dichtpraktijk beginnen. Binnen deze vrijheid is er natuurlijk wel een aantal criteria waaraan een dichter ‘moet’ voldoen, wil hij door collega’s en lezers voor vol worden aangezien:

Hij moet zijn werk met enige regelmaat op ‘erkende’ websites en in literaire bladen publiceren

Hij moet om de zoveel jaar een bundel uit zijn nieuwe werk samenstellen en uitgeven

Hij moet nu en dan voorlezen voor publiek

Zijn werk moet de aandacht zien te trekken van collega’s, publiek en/of recensenten

Het vervelende van deze criteria is dat ze geen wetmatigheid bezitten. Zo kun je als dichter aan alle vier de criteria voldoen en toch niet helemaal voor vol worden aangezien, of worden miskend. Adriaan Morriën heeft daar last van gehad. Driek van Wissen, nota bene Dichter des Vaderlands geweest, lijdt er onder, of zou er onder kunnen lijden, want zijn werk is in de dichterswereld niet zeer geliefd.

Nog vervelender is dat deze criteria opgaan in een heel kleine wereld: de boeiende wereld der dichters, Afdeling Nederland. In die wereld zijn, als ik heel ruim schat, 650 mensen actief, als dichter of als dienstverlener in de breedste zin van het woord: van organisator van festivals tot redacteur en uitgever.

Dat werkt clanvorming en onderlinge haat en nijd in de hand, maar verleent de ‘ingewijden’ ook het idee dat ze tot een bijzondere groep behoren. En dat is dan ook weer de grootste charme (en tegelijkertijd een bron van ergernis) die het dichterschap omgeeft: het speelt zich af in een omgeving die een kruising is tussen slangenkuil en muzenberg.

Het perspectief van de niet-dichtende poëzieliefhebber ligt weer heel anders.

Voor veel lezers vertegenwoordigt het dichterschap het hoogst haalbare. Zij zien de dichter als een orakel, iemand die een rechtstreekse (bluetooth) verbinding heeft met het hogere. Dat is weliswaar niet zo, maar veel dichters laten zich die gedachte maar al te graag aanleunen. Het priesterkleed staat natuurlijk ook mooier dan het kleed van Willem die Madoc maekte.

Daarnaast is er een grote groep lezers die dichters vooral zien als de leveranciers van een avondje niet al te ingewikkeld vermaak. Daar hebben de dichters het zelf de laatste jaren een beetje naar gemaakt: de wildgroei van festivals, voorleesavonden en -middagen, slams en wat dies meer zij, zorgt voor een even grote wildgroei van op maat gesneden, voor de voordracht geschreven werk. Goed voor een snel effect, maar weinig diepgaand en op papier vervliegend terwijl je het leest. De klacht is niet nieuw. In 1968 verzuchtte Remco Campert al: ‘Sinds Buddingh’/ verwachten veel mensen/ van poëzie/ een avondje lachen.’

Tot slot is er nog een grote groep lezers die helemaal niets denkt over dichters en over poëzie. Misschien is dat zelfs wel de grootste groep, en dat is vreemd, want er zijn wel heel veel mensen die poëzie schrijven — de schattingen lopen op tot soms wel een miljoen aspirant-dichters.

De discrepantie tussen het grote aantal schrijvers van het genre en de kleine groep kopers en lezers die er professioneel mee bezig zijn, afgezet tegen de relatief hoge status van het dichtersambt — ziedaar een van de onderwerpen van hoofdstuk 3, waarin ik dit mysterie zal (proberen te) ontrafelen.

Maar we beginnen bij de basis. In hoofdstuk 1 onderzoek ik wat er precies gebeurt bij het schrijven van een gedicht, en dan vooral: wat gaat eraan vooraf, en hoe werkt dat merkwaardige begrip inspiratie. In hoofdstuk 2 behandel ik het vakmanschap én het lezen van gedichten. Daarmee bedoel ik naast het lezen van andermans werk ook: het lezen van een eigen gedicht. Wat leidt tot zelfkritiek, herschrijven en het laten ‘klinken’ van je gedicht. Hier komen onder meer tips over klank, regelval en ritme aan de orde. In hoofdstuk 3 ga ik in op het lezen van andermans werk en het aanleggen van een handbibliotheek. Hoofdstuk 4 gaat over de manier waarop een bundel tot stand komt, in samenwerking met een redacteur en een meelezer. In hoofdstuk 5 vertel ik iets meer over het landschap waarin de professionele dichtkunstbeoefening zich afspeelt; daarin komen ook de uitgeverijen die veel aan poëzie doen aan bod.

HOOFDSTUK 1

Waarom poëzie? En hoe?

Tijdens voorleesavonden wordt de vraag ‘Waarom schrijft u?’ altijd gesteld. Voor dichters is in een variant voorzien: ‘Waarom schrijft u poëzie?’ Onderliggende gedachte van deze vraag is: waarom schrijft u geen romans? — een vraag die niet zo belachelijk is als veel dichters hem vinden. ‘Waarom niet?’ wil ik dan altijd antwoorden. Maar dat is flauw, en het heeft ook geen zin om de mensen die de moeite nemen naar een optreden te komen te schofferen. Daarom kleed ik mijn antwoord altijd een beetje in.

De schrijver van de Beatrijs zei het al: ‘Van dichten comt mi cleine bate. Die liede raden mi dat ict late [...].’ (Dichten levert weinig op, en de mensen adviseren me om het te laten [...]) Het is een beroep waar je niet veel in kunt verdienen en je belast je verstand ermee. Toch zijn er, ondanks de raad van de lezers van de Beatrijs, nu veel meer dichters dan in zijn tijd. Het beroep heeft blijkbaar voldoende aantrekkingskracht, ondanks de slechte economische status.

Want een dichter kan in bijna alle gevallen alleen maar leven van zijn werk als hij betaalde voordrachten houdt, journalistiek werk erbij doet en werkbeurzen van het Fonds voor de Letteren krijgt. Zijn eigenlijke werk, de dichtbundels, levert hem een royalty op van 10 procent van de verkoopprijs van het boek. Bij een verkoopprijs van tussen de 15 en de 20 euro zou hij, om aan een modaal inkomen te komen (in 2008 is dat ongeveer 30 000 euro bruto) tussen de 15 000 en de 20 000 exemplaren van zijn werk per jaar moeten zien te verkopen.

Dat haalde alleen Toon Hermans, en die presenteerde zichzelf niet als professioneel dichter.

Rudy Kousbroek beweerde te schrijven om ‘jonge-meisjesharten sneller te doen kloppen’. Het zou een oplossing kunnen zijn: dichters willen aandacht, het liefst van een niet al te oud publiek (m/v). Kousbroeks opmerking sluit aan bij onderzoek dat in de biologie is gedaan. De jonge wetenschapper Kris Verburgh schrijft in zijn boek Fantastisch!: ‘Evolutie maakte dat mensen creatieve taalwezens werden. Gedichten, bijvoorbeeld, zijn een goede manier om te tonen hoe goed je wel bent in taal. Door je bij het bedenken van een gedicht allerlei regels op te leggen, zoals het rijmen van woorden of maximaal zeven lettergrepen per regel, wordt de taalkennis van de dichter op de proef gesteld. Omdat dit vermogen juist een gevolg is van seksuele selectie, is niet iedereen daar even goed in [...]. Vrouwen kozen gedurende honderdduizenden jaren de meest taalvaardige mannen uit.’

Toch is deze verklaring mij te eenzijdig; die zegt me... te weinig. Als het alleen om de aantrekkingskracht tussen de seksen zou gaan, kun je beter topsporter worden, en popster, filmheld en filmdiva scoren op dit vlak ook veel hoger. Het dichterschap heeft meer kanten dan alleen een biologische, denk ik.

Dichters hebben hun beroep in de loop van de jaren wel gepimpt. Het dichterschap wordt met dezelfde ernst bejegend als een religieuze roeping, een roeping waar je gehoor aan móét geven, of je wilt of niet, en alle kwalijke gevolgen van dien heb je op de koop toe te nemen — met een miserabel, arm en eenzaam leven als beloning. Gelukkig wordt het werk, na de dood van de dichter, op waarde geschat en in fraaie verzamelbanden verspreid. Dichten doe je voor de eeuwigheid, niet in en voor het hier en nu.

Dat soort zaken weet een jonge man of vrouw die dichter wil worden nog niet. Hij of zij heeft meestal geen idee van economische en andere gevolgen van een keuze. Het gaat, voordat iemand die dichter wil worden dichter wordt, om het schrijven van gedichten — de ontdekking dat de taal tot een bepaalde vorm kan worden gekneed is te roesverwekkend om te weerstaan. Voordat iemand iets van een roeping kan voelen, moet zich een moment van bekering hebben voorgedaan.

Er zijn twee momenten waarop ik me tot de poëzie heb ‘bekeerd’. In 1978 mocht ik naar de dramaserie I, Claudius kijken. Mijn ouders dachten dat dit goed zou zijn voor mijn algemene ontwikkeling, en dat het kijken naar de serie mij zou verzoenen met de gymnasiumopleiding die zij voor mij hadden uitgestippeld. Helaas is dat laatste niet gelukt. Maar mijn algemene ontwikkeling is er wel enorm van opgeknapt.

Zo weet ik nog steeds dat Caligula een wrede keizer was, die zijn nog ongeboren kind uit het lichaam van zijn jonge vrouw sneed. Als ik John Hurt (de acteur die Caligula speelde) zie, denk ik nog steeds: kijk, daar heb je Caligula.

En op een bepaald moment in de serie zag ik Claudius, zo mooi gespeeld door Derek Jacobi, gedichten schrijven op boekrollen... Dat maakte een heel diepe indruk op mij. Dat wilde ik ook: gedichten schrijven. Op boekrollen. Dus maakte ik van grote witte vellen papier boekrollen, waarop ik gedichten ging schrijven.

Later, in 1980, leende ik van de schoolbibliotheek de bundel Voorbij de wegen van A. Roland Holst (om precies te zijn: ik leende de vijfde druk van deze in 1920 verschenen bundel, een vijfde druk die door uitgeverij Agathon in het licht was gegeven en onderdak vond in de reeks Signaturen). In de bus van Weert naar Leveroy (het moet slecht weer zijn geweest, anders ging ik niet met de bus naar school) begon ik te lezen en ineens stuitte ik op het gedicht ‘Zwerversliefde’ dat begint met de roesverwekkende regels:

Laten wij zacht zijn voor elkander, kind — want o, de maatloze verlatenheden, die over onze moegezworven leden onder de sterren waaie’ in de oude wind.

Toen, in die bus, die regels lezend, wist ik dat ‘de poëzie’ mijn domein was. Ik wist niet waarom, maar ik wist het wel — ik werd bekeerd. En zo is het gekomen.

Beide momenten zijn achteraf zo door mij geconstrueerd. Bovendien is de manier waarop ik ze vertel niet vrij van koketterie. Ik ga uit van de sensatie, de roes die poëzie (of het vermoeden van poëzie, zoals in de serie I, Claudius) kan opwekken. Deze roes is eindig. Hij mondt in de loop der jaren uit in een dichterlijke... carrière (die geen carrière is).

Er is iets nodig om hem te bestendigen. Net zoals een drinker er keer op keer ‘nog een’ neemt, zo moet de dichter een reden hebben om een volgend gedicht te schrijven.

Een van die redenen is het plezier dat de taal biedt, denk ik, of beter: het plezier dat de dichter erin heeft om de taal als instrument te gebruiken. Eric de Kuyper schrijft in Een vis verdrinken, een niet-Nederlander tussen de Nederlanders: ‘Hoe weinig Nederlanders ook om hun taal geven, hoezeer ze er ook “in alle bescheidenheid” en met een “gezonde waardering” mee wensen om te gaan, al die “gezonde terug-houdendheid” lijkt te moeten wijken wanneer ze het over poëzie hebben. Dan raakt men buiten zinnen. Alsof hun passie voor poëzie hun tekortkomingen inzake het dagelijkse taalgebruik moet compenseren. Ik wantrouw die idolatrie.’

De Kuyper beschouwt de omgang met de taal, het ‘gewone’ plezier dat je kunt hebben in taal, als uitgangspunt voor poëzie. Een verfrissende kijk, die, zoals ik gemerkt heb, vreemd genoeg niet bon ton is onder dichters.

Het antwoord op de vraag ‘Waarom poëzie?’ ligt ergens in de bovenstaande regels verscholen. Zelf kom ik, na dit alles, tot een voorlopig en aarzelend antwoord:

Ik schrijf — nog steeds — poëzie omdat ik nieuwsgierig ben naar wat de taal vermag. Al schrijvend ontdek ik soms klanken, ritmes en betekenissen; woorden roepen weer nieuwe woorden op. Vaak besef ik pas achteraf wát ik heb geschreven, maar wonderlijk genoeg vormt het geheel van wat ik schrijf een mozaïek dat het antwoord bevat op de vraag ‘Waarom schrijft u poëzie?’, een vraag die niet ongelijk is aan ‘Wie bent u?’. Ik schrijf geen poëzie om de carrière, om de semigoddelijke status die sommige dichters zich aanmeten, of aangemeten krijgen. Ik schrijf omdat ik de taal als een werktuig zie, een werktuig waar ik met plezier mee werk. Dat van die meisjesharten is mij tot op heden ontgaan.

Antwoord geven op de vraag ‘Waarom schrijft u poëzie?’ is voor elke dichter of dichter in spe van zeer groot belang; het is onderdeel van de grondhouding waarmee hij aan zijn vak begint. Hoewel veel dichters een afkeer hebben van het woord ‘poëtica’ (de gedachten over wat kunst, en dus ook poëzie, dient te zijn) is er niet één ‘echte’ dichter die er geen heeft; bewust of onbewust werkt een dichter naar allerlei (zelfopgelegde) regels en wetten. Daarvan niets willen weten werkt een zekere creatieve armoede in de hand. Hetzelfde geldt voor de vraag die — volgens mij — voorafgaat aan de waarom-vraag: ‘Welk soort dichter wil ik zijn?’

De godgelijke dichter — en andere misverstanden