UITGEVEN IN EIGEN BEHEER

DE SCHRIJFBIBLIOTHEEK

Schrijfstijl. De basis van een goede tekst

Heidi Aalbrecht

Spanning in verhalen. Over het schrijven van spannende boeken

René Appel

De wil en de weg. Over het schrijven van romans en verhalen

Jan Brokken

Kinderboeken schrijven

Wim Daniëls

Reisverhalen schrijven

Jan Donkers

De kunst van het schrijven

John Gardner

Dames en heren! Speeches schrijven en toespraken houden

Jan Haasbroek

Hoe schrijf je een familiegeschiedenis?

Marijke Hilhorst

Over redactie

Lisa Kuitert

Van passie tot publicatie. Tien jaar Schrijven Magazine

Chris Lembeeckx (red.)

Handboek voor schrijvers

Maaike Molhuysen en Louis Stiller

Song- en liedteksten schrijven. Van cabaret tot rock

Yke Schotanus

Essays schrijven. Van columns tot persoonlijke essays

Louis Stiller

De 36 dramatische situaties. Alle mogelijke verhaalideeën op een rij

Jan Veldman

Schrijven is ritme

Thomas Verbogt

Interviewen

Arjan Visser

Voor de vorm. Taalvraagbaak voor schrijvers

Pyter Wagenaar

Schrijven: het begin

Pim Wiersinga

www.augustus.nl/schrijfbibliotheek.asp

www.schrijfbibliotheek.nl

MAARTEN DESSING

Uitgeven in eigen beheer

Uitgeverij Augustus
Antwerpen • Amsterdam

Copyright © 2008 Maarten Dessing en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Copyright © 2008 omslagillustratie Ien van Laanen, Amsterdam Omslagontwerp en typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789045703978

NUR 624

www.augustus.nl

www.maartendessing.nl

HOOFDSTUK 1

Het genoegen om jezelf in druk te zien

1 Het verlangen naar een boek

Voor Sonja Bakker was het noodzaak om Bereik je ideale gewicht in eigen beheer uit te geven. Het afslankboek, dat de diëtiste had geschreven tijdens haar zwangerschapsverlof, stuurde ze naar verschillende uitgeverijen. Niet één wilde het hebben. De een zag geen markt voor het zoveelste dieetboek, de ander wilde het manuscript aanpassen aan het eigen format. Daar ging Bakker niet mee akkoord. ‘Het boek was mijn droom en mijn voorwaarde was steeds: het moet echt mijn boek blijven,’ vertelde ze aan Boekblad, het vakblad voor de boekenbranche. Zij wilde glans, kleur, veel foto’s.

Algauw daagde het de Noord-Hollandse dat ze Bereik je ideale gewicht zelf moest publiceren. Samen met haar echtgenoot Koen Lenting startte ze uitgeverij De Zonnestraal. ’s Avonds zocht hij op internet op hoe je aan een ISBN en barcode kon komen. Daarna sloegen ze aan het rekenen: hoe hoog moet de oplage zijn om een betaalbaar boek uit te brengen en onder aan de streep winst te maken? De aanvankelijk planning van 500 tot 1000 exemplaren zou de kostprijs per stuk te hoog maken. Maar als ze tien keer zoveel exemplaren lieten produceren, hoe gingen ze die ooit verkopen?

Uitkomst bracht een overeenkomst met supermarktketen Deen, die 48 filialen in Noord-Holland heeft. Omdat Bakker in tien jaar een afslankpraktijk had opgebouwd, met vestigingen in Spierdijk, Berkhout en Purmerend, en daarom in de regio enige bekendheid genoot, durfde Deen het aan haar boek in het assortiment op te nemen. Ook de workshops die Bakker beloofde te geven, gaven de supermarkt vertrouwen. Hoeveel exemplaren wilde de winkel hebben? Deen dacht aan 1800 stuks. Bakker blufte: ‘5000 boeken raak je zo kwijt.’ En Deen ging akkoord.

Op 17 mei 2005, bij de start van de ‘Slank & Fit-weken’, die Bakker voor supermarkt Deen had bedacht, lagen 5000 exemplaren van Bereik je ideale gewicht in de schappen. Twee dagen later was alles weg. And the rest is history.

Voor Michael van Eekeren sprak het vanzelf dat hij Man zelf op de markt zou brengen. Van de redactie en vormgeving tot de verkoop en marketing — alleen als hij alles in eigen hand hield, kon hij zich ervan verzekeren dat in het uitgeven van zijn tragikomedie over de moderne getrouwde man evenveel passie zat als in het schrijven ervan. ‘Ik had al drie jaar geen inkomen meer,’ redeneerde hij. ‘Ik ben geen type om in de avonduren een roman te schrijven, ik moest er tijd voor vrij maken. Ik wilde niet al die tijd en energie hebben gestopt in een boek dat slechts een paar honderd mensen zouden lezen. Zoveel verkoopt een uitgeverij in de praktijk gemiddeld van een literair debuut. Daar doe ik het gewoon niet voor, dacht ik.’

Om de publicatie van Man te kunnen bekostigen, bedacht de voormalige recensent moderne klassieke muziek van de Volkskrant een stunt. Hij richtte de commanditaire vennootschap de Strijd der Sexen op, handelend onder de naam uitgeverij Maximus. Participaties kostten 5000 euro. Hij verkocht er veertien en haalde zo 70 000 euro op. ‘Die constructie had alleen maar voordelen,’ blikte Van Eekeren terug. ‘Ik moest 15 000 boeken verkopen om mijn investeerders terug te kunnen betalen. Ik moest het project dus wel serieus aanpakken. En omdat nooit iemand een cv voor een boek had opgericht, leverde het me enorm veel publiciteit op.’

Het geld investeerde hij in echte kennis van zaken. Hij huurde een redacteur in, een corrector (‘een klassieke, die nog met rode pen werkt’), een opmaker, een vormgever en een pr-bureau. En toen de vormgever een omslag leverde waarover hij allerminst tevreden was, schroomde hij niet om een ander de opdracht te geven. Dan betaalde hij maar dubbel.

Alleen de verkoop hield de schrijver in eigen hand. Een vertegenwoordiger zou nooit met hetzelfde enthousiasme over Man kunnen praten als Van Eekeren zelf, dacht hij. Hij nam een abonnement op Boekblad en legde contact met uitgevers om zich te verdiepen in de mores van het boekenvak. Daarna benaderde hij de inkopers van de grote boekhandelsketens. Met succes. De landelijke ketens AKO en Bruna waren bereid grote stapels neer te leggen. Ook De Bijenkorf kocht Man in.

Op 7 november 2006 was het eindelijk zover. In een Amsterdams café hield Van Eekeren zijn debuutroman ten doop. In het Centraal Boekhuis in Culemborg, de grootste boekdistributeur van Nederland, lagen 7031 exemplaren van de eerste druk te wachten op lezers.

Honderdduizenden Nederlanders koesteren hetzelfde verlangen als Sonja Bakker en Michael van Eekeren. Hun werk te zien veranderen van een stapel geprinte A4’tjes in een boek. Volgens het Trouw Schrijfonderzoek 2007, uitgevoerd door TNS NIPO, telt Nederland een miljoen hobbyschrijvers van achttien jaar en ouder en dromen nog eens anderhalf miljoen mensen om te gaan schrijven. De meest beoefende genres zijn het weblog en het dagboek, gevolgd door gedichten en korte verhalen. Slechts 4 procent werkt aan een roman. Maar dat zijn nog altijd 96 000 romans in wording, die — eenmaal voltooid — de auteurs in druk willen zien.

WAAROM SCHRIJVEN?

Uit het Trouw Schrijfonderzoek 2007 blijkt dat een miljoen Nederlanders schrijven. Nog eens anderhalf miljoen overweegt dat te gaan doen. Uit eerder onderzoek, uitgevoerd onder de bezoekers van de Schrijf!-dag in de Rode Hoed in 2005, blijkt waarom.

Expressie

Mensen schrijven omdat ze iets te zeggen hebben. Ze hebben een verhaal in hun hoofd, een beeld, een personage, en dat moet eruit. Komt veel voor bij poëzie en proza.

Contact

Mensen schrijven omdat ze in contact willen komen met anderen: gelijkgezinden of juist opponenten. Ze houden van debat en ideeënuitwisseling. Komt veel voor bij pamfletten, columns, essays en andere vormen van (literaire) non-fictie.

Verwerking

Mensen hebben iets meegemaakt en willen dat door het op te schrijven begrijpen en een plek geven in hun bestaan. Komt veel voor bij autobiografisch proza en essayistiek.

Taal

Mensen willen hun taalideeën en -gevoel omzetten in literaire vormen. Het spelen met taal, het onderzoeken van woorden, klanken en uitdrukkingen, staat centraal. Komt veel voor bij poëzie en prozagedichten.

Erkenning

Mensen schrijven om gezien te worden en een plek in de samenleving te krijgen. Komt voor bij alle mogelijke genres.

Succes

Mensen schrijven voor het financiële gewin. Ze denken met hun schrijven geld te kunnen verdienen, en misschien zelfs wel in hun bestaan te kunnen voorzien. Komt voornamelijk voor bij proza en sommige vormen van (literaire) non-fictie.

De meeste schrijvers hopen dat hun boek bij een erkende uitgeverij verschijnt. Helaas is daar weinig ruimte. Ondanks herhaaldelijk terugkerende klachten over een vermeende ‘overproductie’ van Nederlandse uitgeverijen publiceren zij bij elkaar, inclusief wetenschappelijke monografieën en schoolboeken voor alle typen onderwijs, een kleine 40 000 titels per jaar. Maar een fractie daarvan is geschreven door auteurs die nooit eerder een boek publiceerden. Uit de enorme stapel romans, memoires, kookboeken, gedichtenbundels, doe-het-zelfgidsen en handboeken, waaraan thuis in studeerkamers wordt geschrapt en geschaafd, brengen uitgevers jaarlijks hooguit enkele honderden op de markt.

Een paar voorbeelden maken duidelijk hoe weinig boeken er in feite wél worden uitgegeven. Voor de Libris Literatuurprijs sturen alle Nederlandstalige uitgeverijen al hun literaire boeken in. Alleen nieuw werk van een auteur die om principiële redenen zijn werk niet wil laten beoordelen, zoals Tim Krabbé, wordt niet ingezonden. Toch hoefde de jury de afgelopen jaren uit slechts 151 (2006), 160 (2007) en 171 (2008) boeken een keus te maken. De Academica Debutantenprijs (voorheen de Dordtse Debutantenprijs) heeft minder strenge criteria. Ook literaire thrillers komen in aanmerking. Toch ontvangt de jury jaarlijks niet meer dan ongeveer zeventig literaire romans en verhalenbundels. In andere genres dan het literaire zijn de aantallen echt niet veel hoger.

Een uitgeverij kan tal van redenen hebben om een boek af te wijzen. Het verhaal of het onderwerp is niet origineel genoeg of past niet bij het fonds van de uitgeverij. De kwaliteit, vooral belangrijk in de categorie fictie, is mager: gebrekkige stijl, geen zeggingskracht, rammelend plot, ongeloofwaardige personages. Of het onderwerp, vooral belangrijk in de categorie non-fictie, is te obscuur of te lokaal om een boek erover rendabel te kunnen exploiteren. Soms kan een onderwerp te controversieel zijn. En een auteur moet passen bij zijn onderwerp: een notaris kan bij een uitgeverij aankloppen met een handboek over de voor- en nadelen van trouwen in gemeenschap van goederen, een chef de cuisine niet.

Dan nog is een mengeling van geluk en toeval vereist om te worden gepubliceerd. Redacteuren, altijd druk, nemen in de uitgeverij zelden de tijd om ongevraagde manuscripten goed te beoordelen of een boekvoorstel werkelijk op waarde te schatten. Gezien het grote aanbod denken ze al snel: niet goed genoeg, al te vaak gedaan, onvoldoende commerciële potentie. De eerste indruk moet goed zijn. Alleen wanneer een betrouwbare informant, vaak een auteur uit het eigen fonds, een boek van een nieuwe, onbekende auteur heeft aangeraden, beoordelen redacteuren het manuscript met meer aandacht. En altijd blijft het mogelijk dat de redacteuren ernaast zitten.

Zoals bij Sonja Bakker. In haar geval volgde afwijzing op afwijzing. ‘Ik heb jaren moeten leuren om mijn manuscript uitgegeven te krijgen. Maar de uitgevers zaten kennelijk niet te wachten op het zoveelste dieetboek,’ vertelde ze toen ze meer dan een miljoen exemplaren van haar werk had verkocht. ‘Misschien vonden ze mijn schrijfstijl ook slecht. Ik heb zelfs nog zo’n schrijfcursus gedaan bij het NTI. Ja, de cursus Creatief Schrijven. Maar na twee lessen zei de docent: “Stop jij er maar mee en leer eerst eens wanneer je de d’s en t’s moet gebruiken.” Gelukkig heb ik sinds kort een eindredacteur, dat is echt heel prettig werken.’

Uiteindelijk restte Bakker weinig anders dan het zelf te doen. Omdat ze wél geloofde in de kwaliteit van haar werk en de belangstelling die het publiek ervoor zou hebben.

Niet iedereen wil meedoen aan een soms vernederende rondgang langs uitgeverijen die de een na de ander het boek afwijzen. Uit de POD-enquête van Schrijven Magazine blijkt dat slechts 46 procent van de respondenten die gebruik hadden gemaakt van printing on demand om een boek zelf uit te geven, zijn manuscript eerst naar een uitgeverij had gestuurd. Een kleine meerderheid heeft er heel resoluut direct voor gekozen om een boek zelf uit te geven.

Michael van Eekeren zou ook bij deze meerderheid hebben gehoord. Had hij Man naar een reguliere uitgeverij gestuurd, redeneerde hij, dan wist hij dat zijn manuscript onder op de slush pile zou belanden, zoals uitgevers de stapel ongevraagde manuscripten denigrerend noemen. Maanden zou hij moeten wachten op misschien wel een kort afwijzend briefje. En als hij de redacteur achter zijn broek had willen zitten — ‘Duurt het nog lang?’ — zou de telefoniste hem op afstand houden. ‘Daarvoor heb ik niet al die jaren mijn ziel en zaligheid in het project gelegd.’

En dan nog. Stel dat hij een verlossend telefoontje had gekregen: de uitgeverij wil zijn boek in het fonds opnemen. Hoeveel passie zou een uitgever in zijn boek steken? Een uitgeverij is een bedrijf. Het beperkte marketingbudget wordt onevenredig verdeeld over de boeken van A-, B- en C-auteurs. Nieuwe titels van schrijvers uit de laatste categorie krijgen minimale aandacht. Bovendien kan een uitgever een boek aankopen om andere redenen dan enthousiasme. Misschien past het goed bij het imago van de uitgeverij. Ook daar hecht hij waarde aan: een helder profiel bij boekhandel en pers, daar heeft een fonds in het algemeen baat bij.

Hoe meer Van Eekeren over de uitgeverijwereld te weten kwam, hoe minder aanlokkelijk het hem leek dat een professioneel bedrijf Man zou uitgeven. ‘Hoe intensief zou een uitgever Man marketen?’ vroeg hij zich af. ‘Uitgeverijen hebben een standaardtrucje voor ieder nieuw boek: een persbericht op de mail, een telefoontje naar een bevriende journalist en dat is het dan,’ vertelt hij. Voor een debutant doet de uitgeverij al helemaal weinig moeite. ‘Daar is geen budget voor, ook niet als het om een commerciële mass market-roman gaat zoals Man. Begrijpelijk. Betaalde reclame is duur. Daar wilde ik alleen geen genoegen mee nemen.’

2 Het verlangen naar succes

Een belangrijke reden om een boek zelf uit te geven — al wil niet iedereen dat toegeven — is het verlangen naar succes. Eén bestseller en een schrijver verwerft, nog meer dan vroeger, roem, status, eer, glorie en geld. Eén belangrijke literaire prijs en hetzelfde valt hem ten deel. Niet zelden schrijft met name een auteur van fictie of poëzie om die reden. Volgens de schrijfster Renate Dorrestein verklaart dit verlangen zelfs waarom steeds meer Nederlanders beginnen aan een boek. Hoe frustrerend is het dan als geen enkele uitgeverij dat boek wil uitgeven? Door het boek zelf uit te geven, denken ze alsnog het succes te verwerven dat hun toekomt. De schrijvers willen het ongelijk van de redacteuren bewijzen.

Het voorbeeld van Sonja Bakker is verleidelijk. Haar lukte het. Anderhalf jaar nadat ze van haar spaargeld de eerste druk van Bereik je ideale gewicht had laten maken, waren meer dan een miljoen exemplaren verkocht — terwijl van een gemiddeld boek hooguit een paar duizend stuks over de toonbank gaan. Ze was in 2006 de bestverkopende auteur van Nederland. Uitgeverij De Zonnestraal had zeven man personeel op de loonlijst om al het werk te kunnen behappen. De gewichtsconsulente kreeg een eigen tv-programma bij SBS6. Verzekeraars vergoeden haar afslankprogramma. Spellinggids het Witte Boekje heeft ‘sonjabakkeren’ als werkwoord erkend. Waarom zou een zakenman niet hetzelfde kunnen overkomen als hij zijn recept om snel rijk te worden uitgeeft?

Sonja Bakker is niet het enige voorbeeld. Toen James Redfield in 1992 het manuscript van De Celestijnse belofte aan uitgevers rondstuurde, toonde een aantal belangstelling. Maar: om het over twaalf of achttien maanden uit te geven. Eerder kon niet. Dat wilde Redfield niet, de tijd was nu rijp voor zijn boek. Naar aanleiding van een toevallige ontmoeting met een publishing consultant besloot hij zelf 3000 exemplaren te laten drukken. De helft daarvan gaf hij weg aan boekhandels of individuele lezers in de regio, de andere helft verkocht hij samen met zijn vriendin vanuit de achterbak van zijn Honda. Dankzij mond-tot-mondreclame had hij een halfjaar later 100 000 boeken verkocht. En de interesse gewekt van Warner Books, die het boek heruitgaf in 1994 en er een wereldwijde hit van maakte. Inmiddels staat de teller op meer dan twintig miljoen.

De Amerikaanse fantasyauteur Christopher Paolini liet zijn debuutroman Eragon maken door zijn ouders. Zij hadden net de eigenbeheeruitgeverij Paolini International LLC opgericht. Eind 2001 had de familie de eerste exemplaren in handen, waarmee ze in Montana langs meer dan honderd boekhandels, bibliotheken en scholen gingen. Op vakantie in de buurt kwam het boek zo toevallig in handen van de stiefzoon van bestsellerauteur Carl Hiaasen, die het op diens aanraden ook las. Hiaasen vond het zo goed, dat hij het weer doorspeelde aan zijn eigen redacteur bij uitgeverij Alfred R. Knopf. Daar verscheen het eerste deel van de Erfgoed-trilogie in de zomer van 2003.