HET GEHEIM VAN DE SPREKER

DE SCHRIJFBIBLIOTHEEK

Schrijfstijl. De basis van een goede tekst

Heidi Aalbrecht

Spanning in verhalen. Over het schrijven van spannende boeken

René Appel

De wil en de weg. Over het schrijven van romans en verhalen

Jan Brokken

Kinderboeken schrijven

Wim Daniëls

Reisverhalen schrijven

Jan Donkers

Het geheim van de spreker. Speeches schrijven en toespraken houden

Jan Haasbroek

Hoe schrijf je een familiegeschiedenis?

Marijke Hilhorst

Van passie tot publicatie. Tien jaar Schrijven Magazine

Chris Lembeeckx (red.)

Handboek voor schrijvers

Maaike Molhuysen en Louis Stiller

Song- en liedteksten schrijven. Van cabaret tot rock

Yke Schotanus

Essays schrijven. Van columns tot persoonlijke essays

Louis Stiller

De 36 dramatische situaties. Alle mogelijke verhaalideeën op een rij

Jan Veldman

Schrijven is ritme

Thomas Verbogt

Interviewen

Arjan Visser

Voor de vorm. Taalvraagbaak voor schrijvers

Pyter Wagenaar

Schrijven: het begin

Pim Wiersinga

www.augustus.nl/schrijfbibliotheek.asp
www.schrijfbibliotheek.nl

JAN HAASBROEK

Het geheim van de spreker

SPEECHES SCHRIJVEN EN TOESPRAKEN HOUDEN

Uitgeverij Augustus
Antwerpen · Amsterdam

Aan Lot

Dit boek van Jan Haasbroek verscheen eerder als
Dames en heren!

Copyright © 2008 Jan Haasbroek en uitgeverij Augustus
Copyright © 2008 omslagillustratie Ien van Laanen,
Amsterdam
Omslagontwerp en typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789045703992
NUR 624

www.augustus.nl

Geschreven staat het raar, gesproken is het heel acceptabel
    (Wim T. Schippers)

Opmaat

Waarom gaat iemand spreken? Waarom gaat iemand headbangen, kuikens seksen, polsstokhoogspringen? Waarom ondernemen mensen dingen?

Dit boek wil opwekken tot het schrijven en afsteken van enerverende toespraken. Het vertrekt vanuit de montere stelling dat een onverstoorbare spreker (dit boek gebruikt de mannelijke vormen, dus geen ge-spreker/-spreekster) de toespraak meer kwaad doet dan een angstige. Telkens opnieuw wijst onderzoek uit dat spreekangst de meest verlammende angst van mensen is. Ik zou wel gek zijn om dat te gaan bestrijden. Het is beter om fluks een schaar te pakken en de spreekangst op te knippen in verzinangst, researchangst, opschrijfangst, uitspreekangst en doeltrefangst. Ook de (uit)spreekangst zelf nemen we onder handen. Wat is precies erg? Dat anderen je kunnen zien? Dat je het ineens niet meer weet? Het zijn stuk voor stuk overbodige muizenissen, zolang je ze maar in de goede volgorde de wacht aanzegt. Zo smeed je angstspanning om in opwindingsspanning. Voor mij is een speech geslaagd als het speelveld tussen schrijver, spreker en publiek voor 60 procent wordt ingevuld door de schrijver, voor 25 tot 30 procent door de spreker en voor 10 tot 15 procent door de zaal. Het sluitstuk van de spreekangst moeten we blijven koesteren: de angst dat we ons gehoor minder voor onze boodschap weten te winnen dan mogelijk was.

Dames en heren! staat echter niet in het teken van de angst. Het steekt een hart onder de riem van degenen die zich beter voelen wanneer ze spreken dan wanneer ze luisteren, zwijgen of dansen. Van mensen die gewiekster met woorden uit de voeten kunnen dan met beelden of geuren. Van hen die liever met hun stem verleiden dan met andere organen. Dit boek richt zich op mensen die bereid zijn te geloven dat je je op het podium al snel beter vermaakt dan ergens in een zaal. De ware spreker zit niet ín de zaal, maar wíl er iets mee. Wil welgekozen woorden zelf laten landen, pen en stem laten samenvloeien, is zijn eigen zegspersoon, spreekt — als het even kan — bij monde van zichzelf.

Zo weinig politici en industriëlen als er door mijn hoofd spookten tijdens het schrijven van dit werkje, zoveel schrijvers deden dat. Niet eens zozeer omdat de speechmakers schatplichtig aan hen zijn, maar meer omdat het eeuwig zonde is dat te veel schrijvers hun verbale talenten reserveren voor hun boeken, in plaats van er ook hun lezers mee tegemoet te treden. Als sprekers nu, in dezelfde taal en met andere — even welgekozen — woorden.

Voor manieren van spreken bestaan tientallen werkwoorden: van ‘aanzwellen’ en ‘afsmeken’, ‘afzwakken’ en ‘amuseren’ via ‘ouwehoeren’ en ‘ophitsen’ tot ‘verleiden’ en ‘vervloeken’. Spreken is daarnaast ook gebaren, rondkijken en stiltes laten vallen. Voor darwinisten gaat het zelfs om vergroting van voortplantingskansen. Voor jou (‘u’ voelt te ver weg) wordt spreken, hoop ik, veroveren, vonken, in vlam zetten en — je toehoorders en jezelf — versteld doen staan. Want dat is waar ik je met dit boek voor wil winnen.

Het boek

De lezer — van angst naar aanvechting

Het wezen van elke toespraak schuilt in het verlangen anderen voor je woorden te winnen, harten te veroveren en in vlam te zetten. Een speech is goed als hij doel treft. En omgekeerd: als de vonk niet overslaat, is de voordracht mislukt. Als het goed is, durf ik te beweren, betrekkelijk los van de precieze inhoud. Spreek de mensen toe als je er bewust op uit bent om ze in je verhalen mee te voeren. Krijg je daar geen kick van, laat het je koud of maakt het je zelfs ongelukkig, doe het dan niet. Dat is voor alle partijen beter. Je gaat tenslotte ook geen romans schrijven als je er een uitgesproken hekel aan hebt conflicterende karakters te bedenken of spannende verhaallijnen uit te zetten.

Door af en toe praatjes te maken draag je aan je eigen onderhoud bij zonder je andere werk te veel te belasten met de noodzaak er geld voor te vangen. Je verschaft je ruimere deadlines voor je grotere schrijfklussen. Kijk wel goed uit. Want de verdiensten van een publieke spreker lopen uiteen van een boekenbon van 10 euro tot 25.000 euro voor twee dagdelen. De tarieven onderhouden geen verband met je kundigheden. Televisiebekendheid scoort overdreven. Rijke bedrijven pronken graag met grote publiekstrekkers. Als spreker moet je waar het om je honorering gaat voortdurend op je qui-vive zijn. Voor een arme studentenclub neem je genoegen met een flesje C1000-wijn, om achteraf te merken dat ze vet door banken, ministeries en grote bedrijven werden gesponsord.

Godlof beschikt niet iedereen over een maniakale spreekdrang. Toch lukt het niemand om levenslang verschoond te blijven van het toespreken van zijn medemens. Want dierbaren gaan dood, broers en zusters trouwen, vrienden gaan samenwonen en scheiden, collega’s maken promotie en gaan met pensioen, buren verhuizen en bekenden emigreren of doen heilige communie. Je kunt als een berg tegen de onvermijdelijke spreekbeurt blijven opzien, maar ook je verlies nemen en uit dit boek oppikken wat van je gading is. Niemand is tijdens het redekavelen verdoemd tot een mond vol tanden. Aan de meest plichtmatige lullepot valt plezier te beleven. En, geloof het of niet, zelfs áchter de lessenaar.

Het onderwerp — toespraak in een boze wereld

Spreken doe je nooit in het luchtledige. Geen sluiswachter schut zijn boodschappen ongezien. Het tijdsgewricht van de tsunami’s, aanslagen en bermbommen drukt op elke openbare uiting. Het gaat niet alleen om rampspoed. Ook leven wij in een tijd waarin er van alles veel is, van alles kan en niets er toe doet. Om ons heen zien wij een krankzinnige, dolgedraaide en overprikkelde wereld, zeg maar gerust: een gekkenhuis. In de woorden van Abram de Swaan (Bakens in Niemandsland): ‘De Nederlander is zijn kompas kwijt en staart onzeker de toekomst in.’ Paaldansend en comazuipend op zoek naar vergetelheid. Hoe stelt de toespraak zich hiertegen teweer? Geeft hij het op? Doet hij of zijn neus bloedt? Of biedt hij behendig tegenspel? We gaan het na.

Eerste variant: De toespraak neemt zijn verlies en gooit de handdoek in de ring. Hier valt op het eerste gezicht veel voor te zeggen. Het is een langdradige, eenzijdige, autoritaire en achterhaalde vorm van communicatie. Televisie, cabaret, stand-up comedy, sites, blogs, glossy’s en dvd’s zijn veel effectiever, moderner, levendiger, sneller, geestiger, gemakkelijker en amusanter. En toch, en toch, en toch zal de toespraak, juist als het erop aankomt, glorieus overleven. Aan universiteiten, op hoogtijdagen, om mijlpalen luister bij te zetten. Wij kunnen ons moeilijk een uitvaart voorstellen zonder troostende woorden, een promotie zonder ‘hora est’, een kerk zonder kansel, een parlement zonder debat, puinhopen zonder Giuliani. De toespraak als nawee van het sacrament.

Tweede variant: De toespraak steekt juist niet zijn kop in het zand en speelt een uitgekiend spel van meebewegen en tegenwicht bieden. Als je wilt dat je woorden goed landen, verdiep je je in wat je publiek aankan. Een publiek dat zich dagelijks volstouwt met de Spits, Jensen, GeenStijl en Hyves, treed je anders tegemoet dan internetanalfabeten en nonliners, die NRC Handelsblad uitspellen met Radio 4 op de achtergrond. Het is even dom om je publiek te hoog of te laag aanslaan als om het in zijn gebrek of surplus aan niveau te ontzien.

Laatste optie, maar voor enkele meesters weggelegd: De toespraak doet of zijn naam haas is en trekt soeverein zijn eigen plan. Een enkele keer is het goed om op het podium te ventileren dat in laatste instantie alles wel eens onzin zou kunnen zijn en dat daarom elke uiting van engagement neerkomt op tijdverspilling. De toespraak die een dergelijk idee recht doet, zwiert als in een roes rond in de zweefmolen van de irrelevantie. Af en toe trakteer ik mezelf wat graag op zo’n ‘ritje’. Van talenten als Wim Schippers en Hans Teeuwen kun je goed leren hoe je de waan van de dag achter je kunt laten om ruim baan te maken voor absurditeiten en geniale gekte. Denk ook aan de truiteksten van Gummbah die ons waarschuwen dat eenzaamheid erotiseert.

De beste sprekers dollen met hun publiek, dagen het uit, choqueren het, ontregelen het, trakteren het op wisselbaden van instemming en afkeuring. Het eindresultaat moet zijn dat iedereen zich vermaakt heeft, dat men zich voldoende (ook weer niet te veel) serieus genomen voelt en dat men naar huis gaat in een stemming van ‘Ik had daar nooit zo bij stilgestaan, maar daar zit toch ook wel wat in’.

Tussen de hoge en lage cultuur bestaan grote overlappingen. De loge moet je zien te winnen voor het idee dat niet alles alleen maar dommer, slechter, lelijker, onveiliger en lawaaiiger wordt. Het schellinkje verwen je met stimulerende verhalen, waaruit blijkt dat agressie, ranzigheid en oppervlakkigheid, zonder al te idiote offers, overwonnen kunnen worden. Dat lukt alleen als je de goede toon weet te treffen.

De schrijver — eigen spreekervaring eerst

Spreken in het openbaar is geen waardevrije onderneming. Daarom moet de schrijver van dit boek met de billen bloot. Wie is hij? Hoe goed kent hij het sprekerscircus? En vooral, wat is zijn filosofie van het spreken? Wat, vindt hij, moet je met toespraken willen bereiken? Hoe klinkt zijn persoonlijke stem? De auteur stelt zich voor.

Ik ben een junk, een podiumbestormer, een spreekverslaafde, een kanselfetisjist, zeg maar gerust een zelfbenoemde hansworst. Ik kan het spreken niet laten, leef mijn leven in lezingen. Mijn eigen pensionering, de dood van mijn moeder, het examen van mijn dochter — ik vat het in passende woorden. Overal weerklinkt mijn stem: in het café, voor in de touringcarbus, op congressen, in de vrije natuur.

Niet dat ik geen dag zonder podium kan, maar als de aandrang te groot wordt, dan deins ik er niet voor terug om mijn redenaarskunsten op te dringen aan onschuldige slachtoffers. Daar kijken ze raar van op. Ze wonen helemaal in Dokkum. Is dat niet te ver weg? Nooit. Moet ik niet eerst achterhalen of ze veelbelovend zijn? Dat ga ík ze juist maken. Moet ik hun werk niet beter leren kennen? Alsof de ware spreker zich daardoor uit het veld laat slaan. Ze gaan stuk voor stuk voor de bijl en weten na afloop niet wat ze overkomen is. Maar nooit keer ik weerom, omdat ik — ik beken het vol schaamte — niet hun kunst aan de man breng, maar mijn eigen welsprekendheid.

Terwijl de meeste mensen nog niet dood op een podium willen worden aangetroffen, word ik er als door een magneet naartoe getrokken. Met moments of fame heeft het niets te maken. Ik word nooit, zelfs niet als ik mijzelf sprekend de maat neem, gehinderd door onweerstaanbare Jan-momenten. Die emoties worden alleen gevreesd of begeerd door mensen die zelf nooit de hitte van de schijnwerpers trotseren. Zou je dat wel doen, dan merk je dat je helemaal geen tijd hebt om door jezelf van slag te raken. Je wordt veel te veel in beslag genomen door de techniek van de overdracht, de kunst van de verleiding, de foefjes van de persuasie. Het ziet eruit alsof je als spreker alleen maar wat staat te palaveren, maar ondertussen lees je, spied je door de zaal, registreer je de reacties, taxeer je de feedback, denk je na, formuleer je, stuur je bij, neem je slokken water en houd je de tijd in de gaten.

Spreken is zwijgen en hernemen, aanzwellen en afzwakken, versnellen en vertragen, fluisteren en bulderen, wild gebaren en bevriezen. Een lastige tekst, een onvoorspelbaar publiek, een slechte microfoon, knellende schoenen, verkeerd licht en voorgangers die te veel zijn uitgelopen, zetten je hele optreden onder druk. Als het een beetje tegenzit, heb je de concentratie nodig van een oogchirurg. En ben je na afloop even opgelucht dat het je opnieuw gelukt is.

Het spreken is mij echt komen aanwaaien. Marcus Fabius Quintilianus (advocaat en retor, geboren in Spanje, in het jaar 40 n. Chr., sterfjaar onbekend), met Cicero en Demosthenes een van de vaders van de retorica, zullen we — vanwege zijn talloze nog steeds bruikbare inzichten — regelmatig in dit boek tegenkomen. Zijn woorden heb ik niet misverstaan. De opleiding tot redenaar, weet Quintilianus, begint in de wieg. Wij gingen nog verder. Mijn tweelingbroer en ik lulden elkaar in de lawaaiige baarmoeder al de oren van het hoofd. Zo’n voorsprong helpt. Op school móést ik geen spreekbeurten houden, ik eiste ze op — ja, dwong ze af. De onderwerpen maakten niet uit. Ik herinner me nog ‘Stad bij avond’, ‘Plezier met papier’ en ‘Oeververbindingen in Rotterdam’. Ik ontdekte dat de mensen niet wegliepen als ik ging praten. Ik bleek ze te kunnen onderhouden, ze namen iets van mij aan. Vooral de preekstoel had op mij een magische uitwerking. Nooit zal ik vergeten dat ik als zesjarig kind door streng gereformeerde mensen werd meegenomen naar hun kerk op Ameland. Tijdens de dienst banbliksemde de zielenherder: ‘Gemeente, zijn wij niet allen zondaren?’ Niemand zei wat, het bleef muisstil. Dus stond ik op en riep: ‘Ja, dominee, allen zijn wij zondaren.’ (Wat dat precies waren, zondaren, wist ik niet, maar dominee klonk zo zeker van zijn zaak dat ik mij geen buil kon vallen.) Direct werd ik naar beneden getrokken en met een knallende oorvijg op mijn plaats gezet. Zo maakte ik op hardvochtige wijze kennis met de retorische vraag. Maar het zaad was gezaaid. In de reformatie leerde ik de kracht en de schoonheid van de taal kennen. Niet in het minst van mijn oma in Den Haag, die na elke maaltijd eerbiedig mummelde:

O Heer, wij danken u van harte
voor nooddruft en voor overvloed;
daar menig mensch eet brood der smarte,
hebt Gij ons mild en wèl gevoed.
Doch geef dat onze ziele niet
aan dit vergank’lijk leven kleev’,
maar alles doet wat Gij gebiedt,
en eind’lijk eeuwig bij U leev’!