OVER REDACTIE

DE SCHRIJFBIBLIOTHEEK

Schrijfstijl. De basis van een goede tekst

Heidi Aalbrecht

Spanning in verhalen. Over het schrijven van spannende boeken

René Appel

De wil en de weg. Over het schrijven van romans en verhalen

Jan Brokken

Kinderboeken schrijven

Wim Daniëls

Reisverhalen schrijven

Jan Donkers

De kunst van het schrijven

John Gardner

Dames en heren! Speeches schrijven en toespraken houden

Jan Haasbroek

Hoe schrijf je een familiegeschiedenis?

Marijke Hilhorst

Van passie tot publicatie. Tien jaar Schrijven Magazine

Chris Lembeeckx (red.)

Handboek voor schrijvers

Maaike Molhuysen en Louis Stiller

Song- en liedteksten schrijven. Van cabaret tot rock

Yke Schotanus

Essays schrijven. Van columns tot persoonlijke essays

Louis Stiller

De 36 dramatische situaties. Alle mogelijke verhaalideeën op een rij

Jan Veldman

Schrijven is ritme

Thomas Verbogt

Interviewen

Arjan Visser

Voor de vorm. Taalvraagbaak voor schrijvers

Pyter Wagenaar

Schrijven: het begin

Pim Wiersinga

www.augustus.nl/schrijfbibliotheek.asp
www.schrijfbibliotheek.nl

LISA KUITERT

Over redactie

Uitgeverij Augustus
Antwerpen · Amsterdam

Copyright © 2008 Lisa Kuitert en uitgeverij Augustus,
Amsterdam
Copyright © 2008 omslagillustratie Ien van Laanen,
Amsterdam
Omslagontwerp en typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789045704012
NUR 624

www.augustus.nl

Waarom is een redacteur nodig

Wie wil weten wat een redacteur zoal aan een manuscript kan doen, zou de roman Zelfbeeld van Toby Litt moeten lezen. Deze roman, die het schrijven ervan als thema heeft, bevat de aanwijzingen van een redacteur, letterlijk. Het boek gaat over iemand die een roman wil schrijven. De schrijfster van de roman-in-de-roman heeft een soort Big Brother-achtig plan uitgezet. Ze gaat met een groep vrienden en bekenden in een huis zitten en wacht af wat er gebeurt. Die gebeurtenissen zullen de uiteindelijke roman vormen. Een van de gasten is haar redacteur. Als die naderhand het manuscript op tafel krijgt, gaat ze met pen passages en zinnen doorstrepen en in de kantlijn opmerkingen plaatsen om het geheel beter te maken. Die opmerkingen ziet de lezer ook. In handschrift. Zo staat er dat ze sommige passages ongeloofwaardig vindt, of ze streept iets door met de opmerking ‘dit beter niet uitleggen maar dubbelzinnig laten’. Zelfs de titel op de titelpagina is doorgestreept en daar is Voorbij de vuurtoren van gemaakt. Er zit een post-it opgeplakt waarop geschreven is: ‘We denken erover het zo te laten drukken. […] Tot gauw.’

De redacteur is in deze roman zelf een personage en dat is natuurlijk ongebruikelijk. Maar wat Zelfbeeld goed laat zien is dat een redacteur in feite een dialoog aangaat met de schrijver. Als een goede fee of een narrige kabouter zit deze op de schouder van de schrijver mee te lezen, beurt hem enerzijds op en zet anderzijds kritiekpunten in de kantlijn. Liefdevol en kritisch, dat zijn de trekken van ‘het tweekoppige monster’ dat een redacteur in zich heeft.

‘Een goede redacteur heeft een neus voor talent, kan goed van slecht onderscheiden en het goede nog beter maken.’ Zo omschreef Annette Portegies, destijds uitgever bij Meulenhoff, nu bij Querido, de ideale redacteur.¹ Recensente Danielle Serdijn typeerde de redacteur als ‘de vroedvrouw bij het baren’, Kader Abdolah had het over ‘een oma met ijzeren tanden’.² Oud-redacteur Marc Kregting noemt de redacteur een kruising tussen netwerker, belastingconsulent, psycholoog en computerhelpdesk.³ Waar het zwaartepunt ook ligt, het is ondankbaar werk. Want de redacteur moet zich dienstbaar opstellen tegenover anderen en blijft zelf grotendeels onzichtbaar. Als hij of zij (vrouwen zijn momenteel in de meerderheid maar we houden het hier voor de leesbaarheid verder op ‘hij’) goed werk heeft verricht, gaat een ander — de schrijver — met de eer strijken. De redacteur komt pas in beeld als hij het níét goed heeft gedaan.

De beste redacteuren gedragen zich als de loods die jouw schip de haven binnenleidt. De redacteur stuurt je bij, maar de lading is van jou. Bij redigeren komt het erop aan enige rust en afstand in acht te nemen. Wie een manuscript voltooid heeft, is toe aan een adempauze. Ook het manuscript is toe aan zo’n moment van even niets. Van oneindig sleutelen en schaven door een en dezelfde persoon wordt het er vaak niet beter op. Schrijver Tim Krabbé:

‘Als ik lang aan een verhaal gewerkt heb, zie ik niet meer goed wat de slechte zinnen zijn. Ik heb ze al te vaak gelezen, ze horen erbij. Stel dat ik een slechte zin in een laat stadium nog verander, dan struikel ik daar later toch over: ik mis de slechte zin want in de vorige vijfentwintig versies heeft hij er altijd gestaan. Dat is bedrieglijk.’⁴

Door afstand te nemen kun je met frisse blik naar een manuscript kijken, alsof je het voor het eerst ziet: alsof het van een ander is. Een frisse blik kun je op verschillende manieren verkrijgen. Oek de Jong schrijft erover in zijn dagboek De wonderen van de heilbot waarin hij de wording van zijn roman Hokwerda’s kind registreerde: ‘Ik heb de eerste hoofdstukken van het derde deel herschreven om er weer in te komen en meteen op de computer uitgetypt. Het manuscript op de computer typen: de roman wordt er reëler door, hij rijst uit boven de chaos van het manuscript.’⁵

Het werkt heel verfrissend om je tekst uit te printen en van papier te lezen, in plaats van op het scherm. Sommige schrijvers printen hun tekst nog eens uit in een ander lettertype, of met een andere opmaak. Pas dan gaan eigenaardigheden opvallen. Herhalingen, lelijke zinnen. Je hebt te veel passieve zinsconstructies gebruikt of je blijkt een overdreven voorkeur voor modaliteiten of krachttermen te hebben. K. Schippers formuleerde het zo: ‘De stilistische balans, de toon, en het ritme. Dáár gaat het om.’⁶ Ook de beste tekst van de meest vermaarde auteur heeft redactie nodig en een schrijver moet nooit te snel tevreden zijn.

Soms zie je dat ook de constructie rammelt. Dan moet je verder gaan dan stilistisch bijwerken en het manuscript helemaal herschrijven. Maar herschrijven vergt zelfbeheersing en koelbloedigheid. En je zult, terwijl je eigenlijk klaar dacht te zijn, je geesteskind alsnog hardhandig moeten gaan toetakelen. Dat vindt geen schrijver écht leuk. Het is maar goed dat er redacteuren bestaan, die een deel van deze taak overnemen. Een redacteur hoeft geen afstand te nemen van de tekst; die afstand is er al.

Als schrijver kun je natuurlijk ook mensen uit je eigen omgeving tot redacteur maken van jouw tekst. Het kan prettig zijn om, voordat je met de uitgeverij verder praat over je manuscript, al enkele reacties te hebben ontvangen. Je weet dan zo’n beetje wat je boek-in-wording ‘waard’ is en waar het mogelijk verbetering behoeft. Schrijver Kees van Beijnum laat zijn manuscript als eerste aan zijn vrouw lezen:

‘Het levert thuis surrealistische taferelen op. Zij leest, ik vraag niets aan haar, zij zegt ook niets. Aan het stapeltje papier kan ik zien dat ze morgen of overmorgen klaar is. Dan gaan we erover praten, en dan hoor ik voor het eerst wat iemand anders ervan vindt.’⁷

Niet alle intimi zijn evenwel in staat een eerlijk oordeel over de tekst te geven, en ook niet alle schrijvers kunnen oprechte kritiek van iemand uit de privésfeer incasseren. Wie wel eens iets aan een vriend of vriendin heeft laten lezen, weet hoe moeilijk het is het hoofd koel te houden bij hun kritisch commentaar en welgemeende adviezen. Schrijfster Arita Baaijens:

‘Toen ik mijn eerste hoofdstuk af had, vroeg ik een vriendin of ze het wilde lezen. Toen ik het terugkreeg zat het onder de rode strepen — ze had heel veel veranderd, pietluttige aantekeningen in de kantlijn gezet. Ronduit irritant vond ik dat.’⁸

Wrevel ligt dan op de loer, omdat je met een vriend of vriendin nu eenmaal over een niet-professionele verstandhouding beschikt. Bij de redacteuren van een uitgeverij ligt dat anders. Je kunt ervan op aan dat geen andere beweegredenen aan eventuele kritiek ten grondslag liggen dan puur het verbeteren van het manuscript, en dat de redacteur daar bovendien bedreven in is. ‘Een schrijver’, zegt Annelies Verbeke, ‘is als een kat die het patroon van de mat niet meer kan zien. Een goede redacteur tilt de kat op, zodat de structuur weer zichtbaar wordt.’⁹ Redacteuren kunnen ook de loopbaan van een schrijver met een zekere distantie bezien, en komen soms met suggesties waar je als schrijver niet aan gedacht zou hebben.

Een redacteur kan op het juiste moment een duwtje in de goede richting geven. Hij is soms de motor die het schrijverschap in tijden van tegenslag of andere beslommeringen draaiende houdt. Mensje van Keulen vertelt hoe Emile Brugman, destijds haar redacteur bij De Arbeiderspers, nu de uitgever van Atlas, haar stimuleerde bij het schrijven: ‘Het was mijn redacteur die zei: “Je hebt vroeger zo’n aardig stuk over boksen geschreven, je zou zoiets weer moeten doen, kies een onderwerp dat je zelf leuk vindt.”’¹⁰ Zo ontstond haar bundel De lach van Schreck, uit 1991.

Het takenpakket van de redacteur

De taak van een redacteur bestaat uit drie samenhangende onderdelen: het werven van auteurs, het begeleiden van auteurs, en het redigeren van hun werk. Anders dan de marketingmensen, de vormgevers of de productieafdeling, zijn redacteuren gericht op de inhoud, op het verbeteren van de tekst, en — afhankelijk van het soort uitgeverij — zijn ze ook echt goed thuis in de materie die ze onder handen nemen. Zo kun je ervan uitgaan dat redacteuren van een literaire uitgeverij kenners zijn van literatuur.

De meeste literaire redacteuren hebben een lange weg afgelegd om redacteur te worden. Het is goed je dit te realiseren. Een redacteur is niet de eerste de beste die wat over je tekst zegt. Hij is beslist ter zake kundig. Er zijn tegenwoordig opleidingen tot redacteur, ook op academisch niveau, maar dit is niet genoeg. Het zou suggereren dat er een vast pakket aan regels en richtlijnen bestaat dat altijd en overal toepasbaar is en die je alleen maar onder de knie hoeft te krijgen. Dat is niet zo, elke auteur en ieder boek vereisen een unieke aanpak. Wel kun je stellen dat redacteuren sociaal intelligente mensen zijn met een bovengemiddeld taalgevoel en een bovengemiddelde liefde voor boeken. Maar er gaan vaak jaren overheen voordat voldoende tekstgevoel en literaire achtergrondkennis verworven is om met een literaire auteur de wijzigingen in diens manuscript te bespreken.

Een redacteur moet belezen zijn en heeft een groot netwerk opgebouwd. Er zijn redacteuren die zelf romans hebben geschreven of die al een carrière als journalist of recensent achter de rug hebben. Bij de meeste uitgeverijen werken naast de ervaren krachten ook juniorredacteuren of redactieassistenten die in een leerproces verkeren. Stagiairs zie je dikwijls op een redactie, om zich de praktijk eigen te maken.

Voor de schrijver die zich met een manuscript bij een uitgeverij meldt, zijn de verschillende soorten redacteuren en hiërarchieën niet altijd uit elkaar te houden. Ook al omdat de onderscheiden functies niet bij alle uitgevers dezelfde naam hebben. In dit boek wordt voornamelijk de neutrale term ‘redacteur’ gebruikt, die ruimte overlaat voor de verschillende varianten die uitgevers onderling hanteren. Op een uitgeverij kun je de volgende functies en benamingen tegenkomen:

De uitgever is in vergelijking met de redacteur meer iemand met een managementinstelling. Dat maakt hem belangrijk, en tegelijk ongrijpbaar. Uitgevers kunnen niet louter op hun smaak of overtuiging afgaan, zij moeten ook op de financiële kant van de zaak letten. De uitgever draagt doorgaans de verantwoordelijkheid voor de hele uitgeverij; als hij niet wil dat een boek wordt uitgegeven, dan gebeurt dat ook niet. Bij sommige uitgeverijen zijn meerdere uitgevers in dienst, die een deel van het fonds onder hun hoede hebben. Dan gaat de uitgever lijken op de fondsredacteur, die ook auteurs selecteert en manuscripten weegt. Maar bij de meeste uitgeverijen is de uitgever meer een soort directeur, waarvan er dus ook maar één is.

De fondsredacteur wordt ook wel acquirerend redacteur, of kortweg redacteur genoemd. Acquireren betekent ‘werven’. De fondsredacteur probeert met nieuwe schrijvers in contact te komen, waarbij hij let op de ‘nestgeur’ van zijn uitgeverij. Elke uitgeverij heeft een ‘nestgeur’, te vergelijken met de uitstraling van bijvoorbeeld een kledingmerk of een omroepvereniging. De fondsredacteur is degene die het manuscript als eerste beoordeelt. Meestal heeft hij al delen ervan besproken met de auteur of in een eerder stadium al iets gezien en meegelezen. De fondsredacteur is belezen, heeft een groot netwerk, kent veel auteurs persoonlijk en weet ze te stimuleren en te enthousiasmeren. Hij heeft een zeker gezag, maar kent tegenover de schrijver zijn plaats. Hij is er voor de schrijver, niet andersom. Die instelling heeft hij nodig om auteurs tot schaaf- en sleutelwerk te bewegen. Hij kan in dat opzicht vergaande voorstellen doen, zoals het boek inkorten met honderd bladzijden, enkele dialogen eruit halen of van een ik-verhaal een personale hij/zij-vorm maken. Bij beginnende auteurs zijn deze suggesties uiteraard wat dwingender dan bij een ervaren en gerenommeerde auteur.

De bureauredacteur is de coördinator van het redactieproces dat in gang gezet kan worden na de goedkeuring van de fondsredacteur. Hij stuurt freelancers aan en voert de controle uit na elk stadium. Hij gaat uit van het manuscript dat er ligt en zal dus geen ingrijpende wijzigingsvoorstellen meer doen. De bureauredacteur heeft een scherpe opmerkingsgave, gevoel voor stijl en is een taalgenie. Hij kent de spelling van niet-alledaagse woorden, is een expert in uitdrukkingen, ziet of er te weinig variatie in de zinsbouw zit, en ziet ook of hoofdstuktitels kloppen met de inhoudsopgave en of de bijschriften bij de goede foto staan. Daar ontwikkel je als bureauredacteur niets minder dan een zesde zintuig voor. Het belang van een eenvoudig leesteken als de komma bijvoorbeeld, kan moeilijk overschat worden. Van schrijver Gerrit Krol stamt de uitroep: ‘Wie niet een komma op de juiste plaats kan zetten, kan niet schrijven.’ Er bestaat een fraaie anekdote die laat zien dat de komma werkelijk een zaak van leven of dood is. Een veroordeelde Russische gevangene die een gratieverzoek had ingediend bij de tsaar, kreeg schriftelijk de reactie: ‘In geen geval, naar Siberië.’ Maar de tsarina was mededogend en wiste de komma uit, zodat er kwam te staan: ‘In geen geval naar Siberië’, waarmee het leven van de gevangene gered was.¹¹

De precieze invulling van de taken van de bureauredacteur verschilt sterk per uitgeverij. Soms wordt de bureauredacteur ‘eindredacteur’ genoemd. In zijn algemeenheid kun je wel zeggen dat op elke uitgeverij de bureauredacteur de spin in het web is: hij zit het dichtst op het redactieproces. De Bezige Bij heeft ooit om financiële redenen geprobeerd geen vaste bureauredacteur meer op de uitgeverij te hebben en alles door freelancers te laten uitvoeren. Maar daar is men schielijk van teruggekomen. In de roman Siegfried van paradepaard Harry Mulisch bleken te veel spel- en zetfouten te staan — zo was er sprake van ‘Hitlers pubs’ waar ‘Hitlers pups’ bedoeld was.¹²

De bureauredacteur houdt deadlines in de gaten en controleert het proevenverkeer. De associatie met ‘verkeer’ is er niet voor niets, er komen vanuit verschillende richtingen drukproeven binnen met verschillende correcties: van de schrijver, van de corrector, en deze moeten bij elkaar gebracht worden in één ‘mastercopy’, een soort moederbestand dat de definitieve versie gaat worden.

De persklaarmaker, ook wel kopijvoorbereider genoemd, is soms dezelfde als de bureauredacteur, maar het werk wordt ook regelmatig aan een freelancer uitbesteed. Indien het om een freelancer gaat zal de auteur geen rechtstreeks contact met de persklaarmaker hebben. De bureauredacteur is het aanspreekpunt. Zodra er een door de fondsredacteur geaccepteerd manuscript ligt is persklaarmaken het eerste dat moet worden gedaan. Er komt een opmaakindeling bijvoorbeeld: waar en hoe komen er hoofdstuktitels, waar witregels, spaties, subtitels enzovoorts. Dit wordt op de uitgeverij gedaan door de bureauredacteur/persklaarmaker. Als het persklaarmaken wordt uitbesteed aan een freelancer gaat het meer om een inhoudelijk-technische redactieronde.

De persklaarmaker moet een pietje-precies zijn, die ook beschikt over een brede algemene kennis en een bijna aangeboren wantrouwen tegenover alles wat hij te lezen krijgt. Een kei op dit gebied is Jan Kuijper, redacteur bij Querido. Hij attendeerde A.F.Th van der Heijden bijvoorbeeld op het feit dat een dode niet met het hoofd maar met de voeten als eerste in een lijkwagen wordt geschoven.¹³

Veel voorkomende fouten die de persklaarmaker eruit haalt zijn optelfouten en anachronismen. Wanneer een auteur aan het begin van zijn boek schrijft dat de hoofdpersoon 12 jaar is, en aan het eind, als we 17 jaar verder zijn, de hoofdpersoon als een 31-jarige typeert bijvoorbeeld. Consistentiefouten houdt hij ook in de gaten. Bijvoorbeeld een kraan die open wordt gedraaid en nooit weer dicht; een personage die spullen in een rugzak doet en twee pagina’s later is sprake van een weekend-tas. Details als de kleding die iemand draagt, of de titel van het boek dat iemand aan het lezen was (was dat boek er al in 1957, droegen vrouwen toen al broekpakken) zijn zaken die de persklaarmaker eveneens controleert. En de spelling van namen, van opschriften en spreuken, en vooral in hoeverre de auteur in zijn tekst consequent is. Een persklaarmaker legt vaak per uitgave een lijst van gebruikte termen en vreemde woorden aan, zodat hij deze steeds op dezelfde wijze spelt. Een tikje gechargeerd kun je zelfs wel zeggen dat het beter is iets consequent fout te spellen, dan inconsequent te zijn, nu eens goed, dan weer niet.

De corrector is vaak een freelancer, die drukproeven corrigeert en erg nauwkeurig is. In opperste concentratie loopt hij op zijn eigen werkplek de proeven na op fouten die zijn blijven staan of andere oneffenheden die er in dit stadium nog uit kunnen. Dat kunnen ook typografische foutjes zijn. Zo is er het fameuze ‘hoerenjong’, een halve regel die boven aan de bladzijde staat, waarna direct een nieuwe alinea volgt. Dat vindt men lelijk en dus moet het eruit. De corrector elimineert dubbele spaties en is zelfs in staat om te zien of een komma niet per ongeluk cursief gezet is. Hij moet ervoor waken dat hij de tekst van het manuscript gaat lezen. Als hij leest wordt hij meegesleept en verliest hij zijn scherpe blik voor oneffenheden. Hij leest dus niet, maar kíjkt.