ESSAYS SCHRIJVEN

DE SCHRIJFBIBLIOTHEEK

Spanning in verhalen
René Appel

De wil en de weg
Jan Brokken

Kinderboeken schrijven
Wim Daniëls

Handboek voor schrijvers
Maaike Molhuysen en Louis Stiller

Song- en liedteksten schrijven
Yke Schotanus

Zesendertig dramatische situaties
Jan Veldman

Schrijven is ritme
Thomas Verbogt

Interviewen
Arjan Visser

Schrijven: het begin
Pim Wiersinga

LOUIS STILLER

Essays schrijven

VAN COLUMNS TOT PERSOONLIJKE ESSAYS

Copyright © 2007 Louis Stiller en uitgeverij Augustus

Copyright © 2007 Omslagillustratie Ien van Laanen, Amsterdam
Omslagontwerp en typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789045704067

NUR 624

www.augustus.nl

HOOFDSTUK 1

Essays zijn overal

DE ALOMTEGENWOORDIGHEID VAN ESSAYS

Verhalen, romans, gedichten, toneelstukken, liederen: van alle grote literaire genres lijken essays het minst bekende. Toch vind je ze overal, elke dag weer. In de krant, op de radio, in de Tweede Kamer, in de klas, in de kerk. Elke dag vergasten columnschrijvers als Bert Wagendorp (de Volkskrant), Jan Blokker (NRC Next) of Wim Boevink (Trouw) ons op essayjuweeltjes in hun vertrouwde krantenhoekje. Elke week spreken dominees en pastoors hun uitgesponnen religieuze essays uit vanaf de preekstoel. Iedere maand verschijnen tientallen literaire essays in tijdschriften als Tirade, De Revisor, De Gids en Raster — soms vermomd als recensie, monografie of ingezonden brief. Elk jaar leest Hare Majesteit ons een lang essay voor op de derde dinsdag van september, en met Kerstmis doet ze dat nog eens, nu op een nog persoonlijker toon.

Door deze alomtegenwoordigheid zouden we het essay het meest succesvolle literaire genre kunnen noemen. Gedichten en verhalen tref je weliswaar ook op merkwaardige plekken aan, maar veel minder massaal dan essays. Het enige probleem van die laatste vorm is dat veel lezers hem nauwelijks herkennen. En ook de opsomming in de vorige alinea zal sommige lezers vreemd voorkomen: preken, troonredes, columns — zijn dat essays? Ja, dat zijn soorten essays, zoals ik zal proberen uit te leggen in hoofdstuk 2, waar ik de lastige definitie en de veelkoppigheid van het genre behandel; en vooral in hoofdstuk 7, waar de verschillende essayvormen aan bod komen. Het essay is een lastige pudding, die telkens door je vingers glijdt op het moment dat je hem denkt te pakken te hebben. Vandaar al die verwarring.

Die veelkoppigheid en glibberigheid maken dat je als lezer, kijker of luisteraar vaak nauwelijks doorhebt dat je met een essay te maken hebt. Ingezonden brief: essay. Slotbeschouwing bij het najaarsoverleg: essay. Gesproken column van Francisco van Jole in De Leugen Regeert: essay. Martin Bril op zaterdag in de Volkskrant: essay (doordeweeks niet).

Maar soms zijn ze lastig te vinden

Ondanks deze brede verschijning lijkt het essay nog altijd het literaire genre met de minste status te zijn. Romanschrijver, dat willen we worden, of dichter; toneelschrijver zou ook mooi zijn, misschien scenarist. Verhalenverteller, ook leuk. Maar essayist? Ooit een groepje adolescenten bij de studie Nederlands met rode konen horen discussiëren over de vraag wie betere essays schrijft: Piet Meeuse of Bas Heijne? Weliswaar wordt de P.C. Hooftprijs afwisselend uitgereikt aan een dichter, een prozaïst en een essayist, maar nog nooit hoorde ik een aangeschoten jongedame in de kroeg opscheppen dat zij de beste essayist van Nederland wil worden. Veel uitgevoerd, weinig begeerd: dat is het lot van het essay. Het zij zo.

Opvallend aan het rijtje essayprijswinnaars is allereerst dat het voornamelijk mannen zijn die essays lijken te schrijven. Dat was lange tijd (in algemene zin) zeker waar, maar de laatste jaren zijn vrouwen aan een inhaalslag begonnen. Schrijfsters als Charlotte Mutsaers, Désanne van Brederode, M. Februari (alter ego van Marjolijn Drenth), Nelleke Noordervliet, Connie Palmen en Dubravka Ugresic namen het stokje over van Andreas Burnier, Ethel Portnoy, Renate Rubinstein en een van onze grootste vooroorlogse essayschrijver: Carry van Bruggen. Verder moet niet vergeten worden dat de P.C. Hooftprijs — de belangrijkste prijs van de Nederlandse Letteren — sowieso lange tijd een mannenaangelegenheid was. Weliswaar begon de prijs in 1947 met de bekroning van de novelle Sophia in de Koestraat van ‘jonkvrouwe’ Amoene van Haersolte, en daarna kreeg Anna Blaman de prijs in 1959, maar vervolgens waren er twintig jaar lang alleen maar mannelijke prijswinnaars, voordat Ida Gerhardt in 1979 bekroond werd.

Opvallend is ook dat niet de meest voor de hand liggende auteurs de essayprijs kregen. Victor van Vriesland, Anton van Duinkerken en Pierre Kemp werden in de jaren vijftig en zestig natuurlijk voornamelijk bekroond vanwege hun sleutelfunctie in de naoorlogse literaire wereld. Pas met de bekroning van Rudy Kousbroek in 1975, Karel van het Reve in 1981 en Hugo Brandt Corstius in 1987 (met alle commotie rond de weigering van staatssecretaris Brinkman) lijkt er pas iets van de eigen Nederlandse essaycultuur door te dringen in het prijzencircuit. De laatste jaren keert, merkwaardig genoeg, die naoorlogse motivatie van ‘ze zijn toch belangrijk geweest voor de Nederlandse literatuur’ terug met de bekroning van Arthur Lening, Frederik Bastet en H.C. ten Berge. Een groot essayschrijver als Charlotte Mutsaers had de prijs natuurlijk al lang moeten ontvangen.

Aan het rijtje winnaars van de essayvariant van de P.C. Hooftprijs is verder goed te zien hoe veelzijdig en complex het genre is. Wie het beschouwende werk van H.C. ten Berge, K. Schippers, Kees Fens, Gerrit Komrij, Sem Dresden en Rudy Kousbroek naast elkaar legt, zal er met moeite een lijn in kunnen ontdekken, behalve dat het allemaal om ‘beschouwend literair werk’ gaat. Maar het beschouwende werk met een persoonlijke inslag, zoals we dat van essays verlangen (zie hoofdstuk 2), is tamelijk karig bedeeld (en vandaar mijn pleidooi voor een essaycoryfee als Mutsaers). Wat dat betreft is het rijtje winnaars van de Jan Hanlo essayprijs een stuk representatiever voor de hedendaagse Nederlandse essaycultuur, hoewel hier een lichte voorkeur voor ‘populaire’ wetenschappelijke schrijvers als Tijs Goldschmidt en Douwe Draaisma lijkt te bestaan.

WINNAARS P.C. HOOFTPRIJS, VOORNAMELIJK VOOR HUN BESCHOUWENDE WERK

Nederlandse essayschrijvers die de prijs voor een ander genre kregen zijn ook genoemd, met tussen haakjes het betreffende genre (waarvoor ze de prijs kregen). In de eerste jaren werd bovendien ook nog vermeld voor welk boek men de P.C. Hooftprijs ontving.

1950 — Simon Vestdijk (proza)

1951 — E.J. Dijksterhuis voor De mechanisering van het wereldbeeld

1954 — L.G. Rogier voor In vrijheid herboren

1957 — Pieter Geyl

1960 — Victor E. van Vriesland

1963 — Frits G.L. van der Meer

1966 — Anton van Duinkerken

1971 — Willem Frederik Hermans (proza, geweigerd)

1972 — Abel J. Herzberg

1975 — Rudy Kousbroek

1977 — Harry Mulisch (proza)

1978 — Cornelis Verhoeven

1981 — Karel van het Reve

1983 — Hella S. Haasse (proza)

1987 — Hugo Brandt Corstius (essays)

1989 — Jan Wolkers (proza, geweigerd)

1990 — Kees Fens

1993 — Gerrit Komrij

1994 — J. Bernlef (poëzie)

1996 — K. Schippers

1999 — Arthur Lehning

2001 — Gerrit Krol (proza)

2002 — Sem Dresden

2005 — Frederik Bastet

2006 — H.C. ten Berge (poëzie)

In dit deel van de Schrijfbibliotheek wil ik niet alleen laten zien wat de grondslagen zijn van een essay, hoe je een gedachtelijn kunt opzetten en wat de ingrediënten van een goede beschouwing zijn, maar ook een pleidooi houden voor juist die combinatie van emotie en verstand, van persoonlijke standpunten, herinneringen en associaties die door argumenten, logica en analyses tot een hoger plan worden getild. Daarin zit ook lichte kritiek verborgen: veel van de essays die ik las in de afgelopen jaren missen vaak een dergelijke balans: ze zijn té rationeel-analytisch, waar-door je een persoonlijke stem of invalshoek mist, of ze slaan juist door in een bijna oneindige reeks persoonlijke herinneringen zonder enige poging om tot een verderliggend idee te komen. Goede essays in de traditie van Montaigne combineren het beste van deze twee werelden. Laat ze maar komen.

 WINNAARS JAN HANLO ESSAYPRIJS

De Jan Hanlo essayprijs is een tweejaarlijkse essayprijs met twee onderdelen: een prijsvraag (de ‘Essayprijs Klein’) en een juryprijs voor het beste essayboek van een jaar (de ‘Essayprijs Groot’). Deze laatste werd vanaf 2001 uitgereikt. Bron: www.essayprijs.nl

2001 — Tijs Goldschmidt, Oversprongen (Prometheus)

2003 — Douwe Draaisma, Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt (Historische uitgeverij)

2005 — Rudy Kousbroek, Opgespoorde wonderen (Augustus)

2007 — Roel Bentz van den Berg, Zapdansen (Augustus)

HOOFDSTUK 2

Persoonlijk onderzoek voor algemeen nut

WAT IS EEN ESSAY?

Wat is een essay? In ieder geval niet wat Van Dale ervan maakt. Het gezaghebbende woordenboek noemt het genre namelijk in het Handwoordenboek ‘een persoonlijk gekleurde verhandeling over een wetenschappelijk of letterkundig onderwerp’. De redactie verwijst daarbij meteen door naar het lemma over ‘opstel’. Het laatste verraadt ongefilterde Angelsaksische invloeden (in Amerika is een essay een schoolopstel), en die laten hun slagschaduw over de rest van de definitie vallen. Waarom bijvoorbeeld het onderwerp (‘wetenschappelijk of letterkundig’) zo nauwgezet aangeven? Kijk naar een lijst van de onderwerpen die de oervader van het genre — Michel de Montaigne — schreef (in De Gids van juli-september 2007 stond een fraai overzicht) en je ziet veel meer dan letterkunde of wetenschap. Over eenzaamheid bijvoorbeeld, maar ook over kannibalen, of over nutteloze vernuftigheden. Natuurlijk schrijft Montaigne ook over de poëzie van Vergilius, en over de opvatting dat filosoferen is leren hoe te sterven, maar de zestiende-eeuwse schrijver liet zich niet beperken in zijn onderwerpkeuze. En gelukkig trekken hedendaagse essayschrijvers zich ook niets aan van Van Dale: essays kunnen nog steeds over alles gaan — van de ogen van dieren (Charlotte Mutsaers) tot de noodzaak van de doodstraf (Gerrit Krol).

De redactie van de Winkler Prins-encylopedie is heel wat genuanceerder, en noemt een essay een ‘term voor een prozageschrift, bij voorkeur over wijsgerige, m.n. cultuurfilosofische, esthetische, ethische en maatschappelijke kwesties’. Gelukkig gaat de redactie vervolgens expliciet in op het hiervoor genoemde bezwaar van de te beperkte onderwerpskeuze. ‘Niet zozeer door het onderwerp als wel door de wijze van behandeling, de meer persoonlijke benadering en de daarmee in verband staande stilistische kwaliteit onderscheidt het zich van de meer wetenschappelijke studies,’ schrijft de redacteur, om daaraan toe te voegen: ‘De grens is soms moeilijk te trekken; ook de literaire kritiek is nauw verwant aan het essay.’ Wat je hierop aan kunt merken, is dat je stuk van enig belang moet zijn. Wat je van iets vindt is eigenlijk niet zo interessant, wel het persoonlijk onderzoek dat je wilt gaan uitvoeren naar een bepaald onderwerp.

Als we de verschillende definities op een rij zetten, zien we een paar snijlijnen. Allereerst dat het essay een ‘beschouwing’ is, een ‘prozageschrift’ of (Wikipedia) een ‘stuk beschrijvend proza’. Uit deze woordenworsteling valt af te leiden dat essays geen poëzie, noch toneel zijn, maar proza. En wel een speciaal soort proza dat beschouwend of beschrijvend van aard is — dit in tegenstelling tot het verhalende genre. Die laatstgenoemde term is overigens weer feitelijk onjuist, want puur beschrijvend proza leidt tot een reportage, en dat is een heel ander genre.

‘Beschouwing’ is het juiste woord: in een essay ‘beschouw’ je iets, kijk je ergens naar en beoordeel je het. ‘Overweging’ is een derde term die Van Dale hierbij gebruikt, ‘een onder woorden gebrachte en geuite overweging’. Kijken, nadenken, oordelen, dat is de volgorde.

Het tweede punt dat telkens terugkomt is het persoonlijke perspectief. Bij een essay mag je — veel meer dan in opstellen, in papers, scripties en dissertaties — eigenzinnige invalshoeken gebruiken, een persoonlijke stijl hanteren en een eigen idee weergeven. ‘De auteur geeft zijn, subjectieve, mening over een onderwerp,’ vermeldt Wikipedia kordaat. Dat laatste is precies de reden om het schoolopstel (en artikelen in wetenschappelijke tijdschriften, scripties en proefschriften) niet tot de kern-groep der literaire essays toe te laten. Een van de belangrijkste argumenten is dat een écht essay een persoonlijk onderzoek is, een gedachte-experiment waarbij je niet jezelf uitschakelt en streeft naar objectiviteit, maar juist je subjectiviteit gebruikt om een idee te ontwikkelen. In het Engels heten dit type essays dan ook ‘personal essays’, om ze te onderscheiden van de andere soorten essays (voornamelijk de wetenschappelijke). De term is in Nederland nog niet ingeburgerd, maar zou veel verwarring voorkomen.

Het boek Walden; or, Life in the Woods van Henri Thoreau uit 1854 — over het algemeen gezien als een van de grote essays van de negentiende eeuw — gaat weliswaar over ‘het simpele leven’ en de vraag of je op een andere manier kunt leven in een snel industrialiserende wereld, maar is grotendeels een authentiek persoonlijk verslag van een man die een eenvoudig huis bouwt aan de rand van een meertje, en daar nadenkt over het bestaan, de natuur en de waarde van persoonlijke bezittingen. Zet Walden naast een wetenschappelijk betoog en je ziet de grote verschillen — in betrokkenheid en bevlogenheid, maar ook in argumentatie, bewijsvoering en stijl. Wat in het ene genre een doodzonde is (de eigen beperkte waarneming), is bij het andere een zegen. Het objectiveren of veralgemeniseren van de ervaringen die Thoreau daar aan het meer bij Concord, in Massachusetts beleefde, heeft geen enkele zin voor een boek zoals Walden, het redeneren in de richting van algemene ideeën wel.

Een ander groot verschil tussen wetenschappelijk essaywerk en de vrije beschouwing is dat je bij de laatste soort van tevoren lang niet altijd weet waar je geestelijke zoektocht je naartoe zal leiden. En zelfs als je nergens uitkomt, is het soms nog boeiend om op te schrijven hóé je van punt A naar punt G kwam (bijvoorbeeld via F, B, E, D, C en — wederom — A). Een opstel, dissertatie of paper heeft daarvoor een veel te rigide structuur. Alleen al die verplichte conclusie: een gotspe voor het meanderende, onderzoekende karakter dat het echte essay kenmerkt. Niet dat conclusies verboden zijn in essays, maar verplicht zijn ze zeker niet. Lees de essays van Schippers, Mutsaers of Kousbroek en verwonder je over het veelvuldig ontbreken van een expliciete conclusie — zonder dat het essay er zelf onder te lijden heeft.

Veruit de belangrijkste omissie in de hiervoor behandelde definities is het idee van onderzoek doen. De Franse werkwoorden assayer/essaier, die ten grondslag liggen aan het genre, betekenen proeven, toetsen of uitproberen. Je gaat op onderzoek uit omdat iets jou opvalt, ergert of raakt. Dat onderzoek doe je vanuit een persoonlijk perspectief, maar het is wel de bedoeling dat je er energie in steekt, dat je iets wílt weten, dat je nieuwsgierig bent.

‘Essayisten zijn vrijbuiters, ze zijn niemand ook maar een zier verplicht,’ concludeert Tanny Dobbelaar in haar boek Schrijven met Montaigne. Of, zoals Allard Schröder in Nieuwe tijden schrijft: ‘Waar de wetenschap haar uitspraken het liefst met een haast oudtestamentische gestrengheid doet, lijkt het essay steeds voor de omweg te kiezen door historische dimensies te waarderen en particuliere observaties [...] in aanmerking te nemen. Het heeft daarbij een bredere onzekerheidsmarge nodig, een gebied waar de vlucht der gedachten vrij is, waar de geest mag speculeren en de taal moet verleiden.’

Dat speculeren is volgens essayisten als Piet Meeuse, Dirk van Weelden en de eerdergenoemde Schröder een van de belangrijkste onderdelen van het moderne essay. Je schrijft geen essay om te herhalen wat iedereen al weet, noch om kennis te spuien, maar je probeert verder te komen in je denken door het ontwikkelen van nieuwe ideeën, gedachten en invallen. Daarbij mag je speculatieve gedachten opwerpen, want daar is het essay met al zijn vrijheid qua vorm, inhoud en structuur bij uitstek geschikt voor. De reis zelf is belangrijker dan de aankomst.

Verrassende inzichten, ideeën en invalshoeken — daar zou ik in dit boek een lans voor willen breken. Het echte vrije literaire essay onderscheidt zich vooral van de wetenschappelijke en journalistieke varianten door de zoektocht naar nieuwe, verrassende ideeën, argumenten, invalshoeken en inzichten. Zolang je bij een beschouwende tekst — hoe fraai geschreven ook — precies leest wat je al dacht te gaan lezen is het essay niet geslaagd. K. Schippers beschrijft bijvoorbeeld in ‘Het proefondervindelijk bestaan’ (uit de bundel De berg en de steenfabriek) hoe hij al jaren van plan was iets over het woekerende gebruik van ironie en zelfrelativering te schrijven, zoals hij dat in vrijwel alle media-uitingen zag: van nieuwslezers tot krantenjournalisten. Dat doet hem denken aan het toneelstuk Not I van Samuel Beckett dat ‘wordt gespeeld door één actrice, die in de derde persoon enkelvoud over zichzelf spreekt’. Op dat moment heb je als lezer geen idee waarheen het essay zich zal ontwikkelen (behalve dat het over de natuur van ironie gaat). Dan volgt de hypothese die het stuk in een versnelling brengt. Schippers schrijft namelijk dat Beckett échte vondsten heeft, in tegenstelling tot de gemiddelde nieuwslezer en journalist. ‘Waarom doen zij alsof zij kunnen wedijveren met een komiek? Dat komt doordat het vakmanschap van de komiek wordt onderschat. Iemand aan het lachen maken, dat kan toch iedereen? Je doet een beetje gek en je zegt maar wat, meer heeft een komiek niet in zijn mars. Toen maakte zich een grote weerzin van mij meester. Waarom zou ik mij verdiepen in allerlei grappenmakers van het zoveelste plan als ik het werk van de grote komieken zo bewonderde?’

Als lezer begint bij zo’n opmerking mijn eigen hoofd razendsnel mee te redeneren. Schippers legt hier immers de zwakke plek van veel mediamakers bloot: door zich bezig te houden met ironie zijn ze een vakgebied binnengestapt waar ze over het algemeen weinig van weten. Wel van informeren of amuseren, niet van de werking van komische effecten. De voorbeelden duikelen voor mijn geestesoog: van dansende ministers tot de quasi-komische omroepberichten van trein- en tramconducteurs. Nu begrijp ik mijn ergernis: het gemakkelijk-ironische zélf was niet het probleem, maar falend vakmanschap.

Dan gaat Schippers verder en schrijft over zijn fascinatie voor clowns, die ‘vermaak brengen in zijn rauwste vorm’. Wat zij doen noemt hij ‘ironie toepassen op vaste stoffen’. Weer word je als lezer in een stroomversnelling gebracht: waar gaat dit heen, wat heeft dit te maken met de vloek van de ironie? Via Buster Keaton — een oude favoriet van Schippers — belandt de schrijver bij een herinnering aan een kermistheatertje vlak na de oorlog. Hij beschrijft de ernst van een clown die een hekje in het midden van het theater zet, en probeert te verzinnen hoe hij het zelf aangebrachte obstakel kan passeren. ‘Hij liep zelfs naar de andere kant van de piste om het hek vandaaruit te bekijken, zonder dat hij in de gaten had dat hij door die manoeuvre het hek al gepasseerd was.’ Nog een circusherinnering volgt, nu over een clown met een pianokruk, meer dan een pagina lang. De act blijkt afkomstig van clown Grock. Nog verder gaat de opsomming van clownsacts, nu een die nooit uitgevoerd is: een idee voor een film waarin twee clowns proberen de weg terug te vinden naar het dorp. Gelukkig heeft een van hen de wegwijzer meegenomen, die op het kruispunt stond. Dan komt een derde versnelling met Schippers’ vraag wat de overeenkomst is tussen al deze clownsacts. ‘Waarom amuseerden zij mij, maar verwarden zij mij ook?’ Niet de clowns zelf, noch hun aankleding, maar de omgang met de spullen, zo concludeert hij. ‘Het ging erom wat zij met hun rekwisieten deden, hoe zij omsprongen met oude bekenden als een hek, een piano en een wegwijzer. Zij maakten een sierlijk vraagstuk van gebeurtenissen die voor de toeschouwer nauwelijks een probleem zijn.’

Het doet Schippers allemaal denken aan iets anders, aan iets persoonlijks — als je zit te lezen of te werken en je ineens iets moet doen in een ander deel van het huis, maar onderweg wordt afgeleid door een scheef schilderij of een krant die van de stapel gevallen is, waardoor je niet meer weet wat je ook alweer moest doen in dat andere deel van het huis. ‘Het vergeten van wat je van plan bent geweest te doen en het niet meer weten waar je iets kostbaars hebt opgeborgen: het waren onbetekenende voorvallen en toch kwamen die het dichtst bij wat ik de clowns had zien doen.’

Relativering — daar gaat het om, zo blijkt uit het vervolg. Als je op de goede manier relativeert laat je zien dat het gebruikelijke in een andere plaats of tijd iets heel anders kan betekenen. ‘De wereld van de clown is niet zo ver van de onze verwijderd. Soms zien we op een tuintafel een stuk ijzer liggen waarvoor we geen functie kunnen bedenken. Het wordt vals beschenen door de zon. Juist in dat blakerende licht lijkt het of we eens hebben geweten waarvoor het diende. Tot iemand naar de tafel loopt, het stuk ijzer pakt, ons zegt waarvoor het wordt gebruikt en wij voor het vergeten worden behoed.’

Via filmer Jacques Tati en diens film Playtime (1968) komen we vlak voor het einde van dit essay uit op een fragment uit het verhaal ‘Verschrikking’ van Vladimir Nabokov (uit Ultima Thule), waarin Nabokov beschrijft hoe hij door de stad loopt en zijn geest weigert om huizen, mensen, bomen en straten te zien, te aanvaarden. ‘Mijn verbindingslijn met de wereld knapte.’ De wereld is hem absurd geworden, en het lukt hem niet om zijn geest weer in balans te krijgen. Op een bankje in een plantsoen beseft hij dat hij moet oppassen niet gek te worden. ‘Ik gaf de strijd op. Ik was niet langer een mens, ik was een naakt oog, een doelloze blik die door een absurde wereld zwierf.’

De slotzin van Schippers is kort. ‘Niemand heeft de wereld ooit zo gezien,’ schrijft Nabokov. ‘Ik geloof dat clowns ons glimpen van die wereld tonen.’

Ik parafraseer dit essay van K. Schippers zo uitgebreid, omdat het voor mij duidelijk maakt waar het bij een essay om draait: de ongebruikelijke vragen (‘Waarom doen zij alsof zij kunnen wedijveren met een komiek?’), de combinatie van abstracte ideeën en persoonlijke herinneringen, de intrigerende stijl en de steeds wisselende invalshoeken en tempi. Een ‘persoonlijk gekleurde verhandeling over een wetenschappelijk of letterkundig onderwerp’ is het niet (er is weinig wetenschappelijks of letterkundigs aan een verhandeling over ironie, clowns en gekte), een bijzondere leeservaring vol opmerkelijke ideeën en associaties wel. En dat is waar het om gaat bij het essay dat mij — en hopelijk anderen — voor ogen staat.

Montaigne-essays