VOOR DE VORM

DE SCHRIJFBIBLIOTHEEK

Schrijfstijl. De basis van een goede tekst
Heidi Aalbrecht

Spanning in verhalen
René Appel

Kinderboeken schrijven
Wim Daniëls

Handboek voor schrijvers
Maaike Molhuysen en Louis Stiller

Song- en liedteksten schrijven
Yke Schotanus

Essays schrijven
Louis Stiller

De 36 dramatische situaties
Jan Veldman

Schrijven is ritme
Thomas Verbogt

Interviewen
Arjan Visser

Schrijven: het begin
Pim Wiersinga

PYTER WAGENAAR

Voor de vorm

TAALVRAAGBAAK VOOR SCHRIJVERS

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

Redactie: Taalwerkplaats, Amsterdam
Omslagillustratie: Ien van Laanen, Amsterdam
Omslagontwerp en typografie: Sander Pinkse
Boekproductie, Amsterdam

Copyright © 2008 Taalwerkplaats, Amsterdam

ISBN 9789045704104
NUR 624

www.augustus.nl
www.schrijverswoordenboek.nl
www.taalwerkplaats.nl

INHOUD

Over dit boek

1      Zinsbouw

1.1   Inleiding

1.2   Werkwoorden

1.2.1   Werkwoordsvolgorde

1.2.2   Meervoud of enkelvoud?

1.2.2.1   Onduidelijk onderwerp

1.2.2.2   Hoeveelheidsaanduider

1.2.2.3   Beperkende of bepalende bijzin

1.2.2.4   Reeksvormer

1.2.2.5   En en/of of

1.2.2.6   Afkorting

1.3   Voornaamwoorden

1.3.1   Verwijswoorden

1.3.1.1   Verwijstabel

1.3.1.2   Het verwijsstappenplan

1.3.1.3   Dat/wat-tabel

1.3.1.4   Het dat/wat-stappenplan

1.3.1.5   Welke of die?

1.3.1.6   Waarmee of met wie?

1.3.1.7   Wier, dier, wiens of diens?

1.3.2   Hen, hun, zij en ze

1.3.2.1   Het hen/hun-stappenplan

1.3.2.2   Hen, hun of ze?

1.3.2.3   Hun als bezittelijk voornaamwoord en als onderwerp

1.3.3   U, jou, mij en me

1.3.4   Alle(n), beide(n) en andere(n)

1.4   Bijvoeglijke naamwoorden

1.4.1   Wel of geen -e?

1.4.2   Bijvoeglijk gebruikte stofnaam

1.4.3   Bijvoeglijk gebruikt voltooid deelwoord

1.5   Zinnen en bijzinnen

1.5.1   Samentrekking

1.5.2   Tante Betje

1.5.3   Beknopte bijzin

1.5.4   Beperkende en uitbreidende bijzin

1.5.5   Als of dan?

1.5.6   Wel of niet om?

1.5.7   Doordat of omdat?

1.6   De invloed van zinsbouw op aantrekkelijke teksten

1.6.1   Actief versus passief

1.6.2   Werkwoordstijl versus naamwoordstijl

1.6.3   Tangconstructie

2      Beeldspraak

2.1   Inleiding

2.2   Vaste verbinding

2.3   Metafoor

2.4   Vergelijking

2.5   Metonymie

2.6   Fouten in beeldspraak

2.6.1   Verhaspeling

2.6.2   Misplaatste beelden

3      Woorden en stijlmiddelen

3.1   Inleiding

3.2   Woordkeuze

3.2.1   Connotatie

3.2.2   Stijlregister

3.2.2.1   Ongemarkeerd versus gemarkeerd

3.2.2.2   Stijlbreuk

3.2.3   Synoniemen

3.3   Stijlfiguren

4      Spelling

4.1   Inleiding

4.2   De basis

4.2.1   Het principe van de standaarduitspraak

4.2.2   Het principe van de vormovereenkomst

4.2.3   Het principe van de herkomst

4.2.4   Verenkeling van lange klinkers

4.2.5   Verdubbeling van medeklinkers

4.3   Los, aan elkaar of met een koppelteken?

4.3.1   Samenstellingen

4.3.1.1   Samenstelling met een bijvoeglijk naamwoord, bijwoord of telwoord

4.3.1.2   Samenstelling met een werkwoord

4.3.1.3   Samenstelling met een eigennaam

4.3.1.4   Samenstelling met gelijkwaardige delen

4.3.1.5   Samenstelling met Griekse of Latijnse voorvoegsels

4.3.1.6   Samenstelling van werkwoorden met bijwoorden en voorzetsels

4.3.1.7   Los of vast met betekenisverschil

4.3.2   Het koppelteken

4.3.2.1   Koppelteken en klinkerbotsing

4.3.2.2   Koppelteken en bepaling

4.3.2.3   Koppelteken en eigennaam

4.3.2.4   Koppelteken tussen gelijkwaardige delen

4.3.2.5   Koppelteken in leenwoordgroep

4.3.2.6   Samenkoppeling

4.4   Tussenletters

4.4.1   Tussen-n

4.4.1.1   Het tussen-n-stappenplan

4.4.1.2   De tussen-n in afleidingen

4.4.2   Tussen-s

4.5   Meervoud

4.5.1   Woorden eindigend op een klinker met meervoud -s

4.5.2   Woorden eindigend op een klinker met meervoud -en

4.5.3   Meervoud van leenwoorden

4.5.3.1   Woorden uit het Engels

4.5.3.2   Woorden uit het Frans

4.5.3.3   Woorden uit het Latijn

4.6   Verkleinwoorden

4.6.1   Lange klinker aan het eind

4.6.2   Verkleinvormen van leenwoorden

4.6.2.1   Woorden uit het Engels

4.6.2.2   Woorden uit het Frans op een klinker

4.6.2.3   Woorden uit het Frans op een medeklinker

4.7   De apostrof

4.7.1   Bezits-s

4.7.1.1   Eigennamen op een klinker

4.7.1.2   Eigennamen op een s-klank

4.7.2   Weglating van letters

4.7.2.1   Voornaamwoorden

4.7.2.2   Naamvalsverbindingen

4.7.2.3   Getallen en namen

4.7.2.4   Overige vormen van weglating

4.8   Wel of geen hoofdletter?

4.8.1   Eigennaam en titel

4.8.2   Culturele en maatschappelijke stroming

4.8.3   Historische gebeurtenis, tijdperk en geologische periode

4.8.4   Feestdag en kalenderaanduiding

4.8.5   Windrichting

4.9   Accenten

4.9.1   Accenten in leenwoorden

4.9.1.1   Woorden uit het Frans

4.9.1.2   Woorden uit andere talen

4.9.2   Klemtoon

4.9.3   Trema

4.10   Afkortingen

4.10.1   Punten in afkortingen

4.10.2   Hoofdletters in afkortingen

4.10.3   Afkortingen en andere woorden of woorddelen

4.10.3.1   Samenstelling met afkorting, letter, cijfer en symbool

4.10.3.2   Afleiding met afkorting, letter, cijfer en symbool

4.10.3.3   Afkorting als werkwoord

4.11   Weglatingsstreepje en afbrekingsteken

4.11.1   Weglaten van woorddelen

4.11.2   Afbreken

4.12   De trappen van vergelijking

4.13   Alles over d’s en t’s

4.13.1   Weglaten van woorddelen

4.11.2   Het dt-loop-je

4.13.2 ’t Kofschip

4.13.3   Het dt-stappenplan

4.13.4   Weglaten van woorddelen

4.11.2   Moeilijke voltooide deelwoorden

4.13.5   Meer dan één vervoeging mogelijk

4.13.5.1   Tegenwoordige tijd met verschillende vervoegingen

4.13.5.2   Verleden tijd met verschillende vervoegingen

4.13.6   Vervoeging van Engelse werkwoorden

4.13.7   De gebiedende wijs

4.14   Spreektaal versus schrijftaal

5      Leestekens

5.1   Inleiding

5.2   Punt, vraagteken en uitroepteken

5.2.1   De punt in een zin

5.2.1.1   Beletselteken

5.2.1.2   Structureringsteken

5.2.2   Vraagzin en uitroep

5.3   Komma

5.3.1   Regels voor het gebruik van komma’s

5.3.1.1   Plaats een komma als je er een hoort

5.3.1.2   Plaats komma’s om misverstanden te voorkomen

5.3.1.3   Plaats komma’s om zinnen te structureren

5.3.2   Wel of geen komma?

5.4   Puntkomma

5.4.1   Puntkomma tussen zinnen

5.4.2   Puntkomma in opsommingen

5.5   Dubbelepunt

5.6   Gedachtestreepje

5.6.1   Tussenzin

5.6.2   Wending

5.7   Aanhalingstekens

5.7.1   Dialoog

5.7.2   Citaat

5.7.3   Ironie en betekenis

5.8   Combinaties van leestekens

5.8.1   Leestekens aan het eind van een zin

5.8.1.1   Haakje en leestekens

5.8.1.2   Beletselteken en andere leestekens

5.8.2   Aanhalingstekens en andere leestekens

5.8.3   Gedachtestreepjes en andere leestekens

Bijlage 1      Opfriscursus ontleden

Bijlage 2      Woordsoorten

Bijlage 3      Mannelijk, vrouwelijk of onzijdig?

Literatuur

Register

1    ZINSBOUW

Hij zette woorden op een rijtje. Dat gaf een zin. Hij las hem hardop. Prachtig, hij liep goed. Hij hield van zinnen die plotseling opkomen en goed lopen. ‘Een zin die met gelijkmatige tred en zelfverzekerd doorstapt tot het punt waar hij moet zijn; luister eens hoe hij loopt: hij loopt ritmisch ...’ Dat had hij op een dag geschreven. De nieuwe zin stond stevig op zijn benen.

ANDRÉ BAILLON, Waanzinnen. Haarlem, 1985 (oorspronkelijk 1927): 15.

1.1   Inleiding

Wanneer woorden op een rijtje worden gezet om zinnen te maken, speelt grammatica een belangrijke rol. Wat grammatica precies is, kan het best worden geïllustreerd met een paar voorbeelden:

1.   Mevrouw Lauwereyssen koopt tijdschriften van Boorman.

2.   Tijdschriften van Boorman kopen mevrouw Lauwereyssen.

3.   *Tijdschriften mevrouw Lauwereyssen Boorman koopt van.

4.   *Namroob nav netfirhcsdjit tpook nessyerewual wourvem.

Met je kennis van het Nederlands weet je dat zin 1 grammaticaal is en 3 ongrammaticaal. Maar zin 2 dan? Deze zin wringt, omdat je kennis van de werkelijkheid je vertelt dat tijdschriften niet kunnen kopen. Toch is de zin grammaticaal correct; hij is opgebouwd volgens dezelfde regels als zin 1. Zin 4, tot slot, is ongrammaticaal, want de elementen waaruit de zin is opgebouwd, behoren niet tot het Nederlands. Daarmee weet je ook wat grammatica is: dat is de beschrijving van de systematiek van de taal, in dit geval het Nederlands. Zoals zin 2 toont, kijkt grammatica naar structuur, niet naar betekenis, en de zinnen 3 en 4 laten zien dat je best foute zinnen kunt maken, maar dat die dan niet tot het Nederlands behoren. De grammatica is dus de verzameling taalregels waarmee correcte zinnen kunnen worden gemaakt.→B1

De correctheid van zinnen wordt bepaald door de volgorde en de juiste vervoeging of buiging→4.1 van de woorden die erin voorkomen. In dit hoofdstuk passeren de belangrijkste de revue: werkwoorden↓1.2 – de dt-spelling wordt in het hoofdstuk over spelling belicht→4.13 – voornaamwoorden↓1.3 en bijvoeglijke naamwoorden.↓1.4 Daarna komen zinnen en bijzinnen aan bod,↓1.5 en tot besluit iets over de invloed van zinsbouw op het schrijven van aantrekkelijke teksten.↓1.6

Grammatica of spelling?

Grammatica en spelling zeggen beide iets over correct taalgebruik, maar er is een belangrijk verschil: spelling beschrijft hoe je letters in een bepaalde volgorde zet om er correcte woorden van te maken, en grammatica hoe je die woorden in een juiste volgorde zet om er een correcte zin mee te maken. Veel kwesties lijken zich in een schemergebied tussen grammatica en spelling te bevinden. Zo lijkt het gebruik van hen of hun misschien een spellingkwestie, maar het is een grammaticakwestie: of je hen of hun gebruikt, is afhankelijk van de andere woorden in de zin. Ook het vervoegen van werkwoorden wordt vaak ervaren als spellingkwestie, maar strikt genomen is dat een grammaticakwestie; de grammaticaregels bepalen in dit geval immers welke spelling correct is. Omdat aan de uitspraak niet te horen is of een werkwoord met -d, -t of -dt wordt gespeld – dat is overigens nog een verschil tussen grammatica en spelling: grammatica is ook hoorbaar – en omdat het schrijven van de juiste werkwoordsvorm heel dicht bij de spelling ligt, wordt de werkwoordsspelling toch in het hoofdstuk over spelling behandeld.→4.13 Alle andere kwesties die betrekking hebben op relaties binnen de zin, komen wel in dit hoofdstuk aan bod.

1.2   Werkwoorden

Werkwoorden vormen het hart van de zin, zij vertellen het verhaal: het zijn de woorden die een handeling, proces of toestand uitdrukken. De verschijningsvorm van werkwoorden is veel diverser dan van de andere woordsoorten.→B2 Dat vereist dat je veel van werkwoorden moet weten om ze goed te gebruiken, zoals de werkwoordsvolgorde↓1.2.1 en of het werkwoord in meervoud of enkelvoud moet staan.↓1.2.2 Verder is het natuurlijk van belang om te weten wanneer je -d, -t of -dt spelt.→4.13

1.2.1  Werkwoordsvolgorde

In een zin komt vaak meer dan één werkwoord voor; zo wordt een deelwoord→B2 doorgaans vergezeld door een hulpwerkwoord.→B1-B De volgorde van een hulpwerkwoord en het voltooid deelwoord ligt dan meestal vast, bijvoorbeeld:

1.  Henderson heeft gemerkt dat het zelden regent in Afrika.

2.  *Henderson gemerkt heeft dat het zelden regent in Afrika.

Maar in sommige zinnen, namelijk in vraagzinnen→B1-F en bijzinnen,→B1-G bestaat een keuzemogelijkheid, zoals in deze voorbeelden:

3.  Dat de medicijnman gezorgd heeft voor regen, is onverklaarbaar.

4.  Dat de medicijnman heeft gezorgd voor regen, is onverklaarbaar.

5.  Zou Henderson dat ook voor elkaar gekregen hebben?

6.  Zou Henderson dat ook voor elkaar hebben gekregen?

In beide zinparen staat exact dezelfde informatie, maar de volgorde van de persoonsvorm→B1-A (het hulpwerkwoord heeft of hebben) en het voltooid deelwoord (gezorgd of gekregen) is anders. De volgorde in zinnen 3 en 5, dus voltooid deelwoord gevolgd door de persoonsvorm, wordt doorgaans de groene volgorde genoemd, en die in 4 en 6, persoonsvorm gevolgd door voltooid deelwoord, de rode volgorde. Rood wil dan niet zeggen dat die volgorde fout is, of groen juist dat die volgorde voorrang geniet. De volgordes zijn enigszins regionaal gebonden en sommige schrijvers geven in schriftelijk taalgebruik de voorkeur aan de rode volgorde, en in mondeling taalgebruik aan de groene, omdat die voor hen informeler klinkt.

Dat de ene volgorde beter zou zijn dan de andere, houdt om nóg een reden geen stand: soms is er namelijk wél sprake van een (subtiel) betekenisverschil. Vergelijk deze zinnen:

7.  Wat vreemd dat het hek van het park is gesloten.

8.  Wat vreemd dat het hek van het park gesloten is.

Zin 7 impliceert dat het park niet langer toegankelijk is, terwijl het hek in zin 8 gewoon dicht is en zo geopend kan worden: in 8 kan gesloten worden opgevat als synoniem van het bijvoeglijk naamwoord dicht, iets wat in 7 niet mogelijk is.

1.2.2  Meervoud of enkelvoud?

Soms is het lastig om te bepalen of een zin(sdeel) vraagt om een persoonsvorm→B1-A in enkelvoud of in meervoud. In deze paragraaf passeert een aantal notoire probleemgevallen de revue: onduidelijk onderwerp,↓1.2.2.1 hoeveelheidsaanduiders zoals aantal, twintigtal en procent,↓1.2.2.2 beperkende of bepalende bijzinnen,↓1.2.2.3 reeksvormers zoals zowel ... als ...,↓1.2.2.4 persoonsvorm in enkelvoud of meervoud bij en en/of of↓1.2.2.5 en bij afkortingen.↓1.2.2.6

1.2.2.1  Onduidelijk onderwerp

Op stations klinkt het regelmatig:

1. De reizigers worden verzocht zich naar een ander perron te begeven.

Maar is worden hierin wel correct? Nee, er had dus * voor zin 1 moeten staan. Als je de zin ontleedt,→B1 zie je meteen wat er aan de hand is: het zinsdeel de reizigers is geen onderwerp, dus niet het zinsdeel dat congrueert met de persoonsvorm, maar meewerkend voorwerp. De handeling zelf, dus het verzoeken, wordt verricht door een onzichtbaar onderwerp; er had dus wordt moeten staan. Zin 1 is een passieve zin→B1-C en daarin kan het onderwerp achterwege blijven of zich in een door-bepaling manifesteren, bijvoorbeeld:

2. Door de omroeper wordt de reizigers verzocht zich naar een ander perron te begeven.

Twijfel over het getal→B1-A van de persoonsvorm bestaat vooral wanneer in de passieve zin werkwoorden voorkomen als aanraden, adviseren, verzoeken en vragen. Ook in zinnen met uitdrukkingen als de bodem inslaan, de deur wijzen, de loef afsteken, de mantel uitvegen en de mond snoeren wordt het meewerkend voorwerp als onderwerp aangevoeld. Bijvoorbeeld:

3. *De reizigers werden meteen de deur gewezen.

4. *De reizigers werden de mond gesnoerd.

Lezers verwachten nu eenmaal dat er een onderwerp in een zin voorkomt, en is dat er niet, dan wordt gewoon een ander zinsdeel uitverkoren om die functie te vervullen. Dit is tegelijk een van de redenen waarom een actieve zin vaak beter is dan een passieve.↓1.6.1

1.2.2.2  Hoeveelheidsaanduider

Volgt na woorden die een hoeveelheid aanduiden een persoonsvorm→B1-A in enkelvoud of in meervoud? De vuistregel is: na woorden als aantal, groep, paar, reeks, twintigtal, procent en dergelijke volgt een persoonsvorm in enkelvoud, maar kun je de hoeveelheidsaanduider vervangen door enkele, dan kan ook een persoonsvorm in meervoud volgen. Wil je precies weten wanneer enkele wel of niet mogelijk is, lees dan het kader.↓

Hoeveelheidsaanduidende woorden

Woorden die een hoeveelheid aanduiden (of: kwantificerende substantieven), krijgen doorgaans een persoonsvorm in enkelvoud. Het gaat om bijvoorbeeld aantal, duo, genre, groep, hoeveelheid, kudde, massa, menigte, paar, reeks, roedel, slag, soort, team, toom, trio, trits, type en woorden op -tal (viertal, tiental, twintigtal), percentages (25%, 10 procent) en woorden voor bedragen, maten en gewichten ($ 22,-, meter, kilo). Maar er volgt niet altijd een persoonsvorm in enkelvoud:

1.  Een aantal Mohikanen rent keihard weg.

2.  Een aantal Mohikanen rennen keihard weg.

In zin 1 wordt een aantal Mohikanen als een eenheid gezien en volgt daarom een persoonsvorm in enkelvoud (rent), maar in zin 2 gaat het om afzonderlijke Mohikanen, dus niet alle, maar een paar daarvan, en volgt een persoonsvorm in het meervoud (rennen). Het is een verschil tussen respectievelijk collectief (een eenheid als geheel) en distributief (elementen uit een eenheid, dus enkele).

1.2.2.3  Beperkende of bepalende bijzin

Sommige bijzinnen→B1-G zorgen voor onduidelijkheid bij het vaststellen van het getal→B1-A van de persoonsvorm. Bijvoorbeeld:

1. Een aantal Nereïden die bang zijn voor de Tritonen, rent keihard weg.

2. Dat is een van de Nereïden die een zeepaard bereed.

3. Dat is een van de Nereïden die een zeepaard bereden.

In de beperkende bijzin↓1.5.4 van zin 1 refereert het betrekkelijk voornaamwoord→B2 die aan het meervoudige antecedent↓1.3.1.1 Nereïden en volgt een persoonsvorm in het meervoud (zijn). De hele bijzin (een aantal Nereïden die bang zijn voor de Tritonen) is een enkelvoudige onderwerpszin→B1-G en daarbij hoort een persoonsvorm in enkelvoud (rent).

In de zinnen 2 en 3 gaat het om een bijvoeglijke bijzin→B1-G (die een zeepaard bereed/bereden) die de Nereïden nader bepaalt. Hier is het de vraag of die enkelvoud of meervoud is, en dat hangt, net als bij de hoeveelheidsaanduiders,↑1.2.2.2 af van een distributieve of collectieve lezing.↑ In zin 2 gaat het om een enkeling uit een groep, en daarbij hoort een persoonsvorm in enkelvoud, terwijl de nadruk in 3 ligt op alle leden van de groep, en daarom volgt daarin een persoonsvorm in meervoud.

1.2.2.4  Reeksvormer

De vervoeging van een persoonsvorm is op zich eenvoudig, omdat die congrueert met het onderwerp.→B1-A Daarom wordt het lastiger als het getal→B1-A van het onderwerp onduidelijk is. Dit is bijvoorbeeld het geval bij een samentrekking met een reeksvormer, dat wil zeggen: bij een (soort) voegwoord dat voorafgaat aan de delen van een nevenschikking,→B1-F bijvoorbeeld: niet alleen ... maar ook ..., noch ... noch ... en zowel ... als ... Vergelijk deze zinnen (de reeksvormer is vet gedrukt en de persoonsvorm gecursiveerd):

1. Niet alleen het titaantje, maar ook de uitvreter was het beu.

2. Zowel het titaantje als de uitvreter zag het in.

3. Noch de titaantjes noch de uitvreter hadden dit vermoed.

4. En de titaantjes en de uitvreters waren het beu.

Zo’n onderwerp met reeksvormer is enkelvoudig, dus volgt er een persoonsvorm in enkelvoud. Maar niet altijd, zoals de zinnen 3 en 4 aantonen: er volgt namelijk een persoonsvorm in meervoud als de delen van het onderwerp een verschillende persoonsvorm vereisen – in 3 vereist titaantjes een persoonsvorm in meervoud (hadden) en uitvreter een persoonsvorm in enkelvoud (had) – of als beide delen in het meervoud staan, zoals in zin 4.

Er bestaan slechts enkele reeksvormers, en ze zijn onder te verdelen in twee groepen:

Aaneenschakelend

Tegenstellend

en ... en ...

hetzij ... hetzij ...

evenmin ... als ...

hetzij ... of ...

noch ... noch ...

of ... of ...

zomin ... als ...

ofwel ... ofwel ...

zowel ... als ...

Tussen reeksvormers wordt geen komma geplaatst.→5.3.2

1.2.2.5  En en/of of

De vervoeging van de persoonsvorm bij een onderwerp→B1-A dat met het voegwoord→B2 en wordt verbonden, hangt af van de lezing ervan. Bijvoorbeeld (de persoonsvorm is gecursiveerd):

1. Pieter Bas en Vincent sliepen in één bed, met nog twee broeders: Prick en Jozef.

2. Rust en regelmaat hield Bas op de been.

In zin 1 is er sprake van een meervoudig onderwerp en daarom volgt een persoonsvorm in het meervoud. Worden de delen van het onderwerp als één geheel opgevat, zoals in zin 2 het geval is, dan hoort daar een persoonsvorm in enkelvoud bij.

Bij een onderwerp dat bestaat uit een verbinding met het voegwoord of hoort een persoonsvorm in enkelvoud, tenzij een van de delen of beide delen meervoudig zijn:

3. Pieter of Vincent sliep met Prick en Jozef in één bed.

4. De twee broeders of Vincent sliepen met Pieter Bas in één bed.

Dit alles betekent dat bij en/of zowel een persoonsvorm in enkelvoud als een persoonsvorm in meervoud hoort, en dat leidt tot iets wat niet zo fraai is:

5. Prick en/of Jozef sliep/sliepen in hetzelfde bed als Pieter en Vincent.

Om dit op te lossen, kun je het best kiezen voor een persoonsvorm in meervoud. Met alleen of zou je overigens ook alle mogelijkheden openhouden, dus dat voegwoord is dan mogelijk een betere keuze.

1.2.2.6  Afkorting

Initiaalwoorden, letterwoorden en verkortingen→4.10.1 kunnen optreden als onderwerp en congrueren dan met de persoonsvorm.→B1-A Omdat sommige afkortingen staan voor een meervoudig begrip – zo staat ns voor Nederlandse Spoorwegen en gs voor Gedeputeerde Staten – ligt het voor de hand om bij dergelijke afkortingen ook te kiezen voor een persoonsvorm in meervoud, maar is dat wel de juiste keuze?

Om het getal→B1-A van de persoonsvorm te bepalen bij afkortingen, kun je uitgaan van een vuistregel. Ligt de nadruk op één organisatie, zoals bij NS of V&D, gebruik dan een persoonsvorm in enkelvoud, maar gaat de gedachte juist uit naar de delen die achter de afkorting schuilgaan, zoals bij GS, VN en VS, gebruik dan een persoonsvorm in meervoud.

1.3   Voornaamwoorden

Voornaamwoorden zijn woorden waarmee je naar personen of zelfstandigheden verwijst zonder deze expliciet te noemen of waarmee je betrekkingen tot uitdrukking brengt. Sommige daarvan zorgen regelmatig voor problemen: wanneer is het bijvoorbeeld die, dat, wat, hij, zij, het of een ander verwijswoord?↓1.3.1 En hoe zit het nu precies met hen en hun, en met zij en ze?↓1.3.2 Tot slot van deze paragraaf alles over u(w), mij(n) of jou(w)↓1.3.3 en het al of niet schrijven van -n in voornaamwoorden als alle(n), beide(n), enkele(n) en sommige(n).↓1.3.4

Het woordgeslacht (of: genus) is van groot belang bij verwijzingen, dat wil zeggen: of een zelfstandig naamwoord←B2 mannelijk, vrouwelijk of onzijdig is. Zie bijlage 3 voor een overzicht.→B3

1.3.1  Verwijswoorden

Met verwijswoorden→B3-A maak je zinnen leesbaarder: in plaats van zinsdelen te moeten herhalen, kun je aanwijzende, betrekkelijke en persoonlijke voornaamwoorden→B2 gebruiken. Bijvoorbeeld:

1. De prinses van Namibië zei tegen Inni Wintrop dat de prinses van Namibië wist dat de prinses van Namibië Inni Wintrop moest verlaten.

2. De prinses van Namibië zei tegen Inni Wintrop dat ze wist dat ze hem moest verlaten.

Soms is herhaling zelfs uitgesloten en is verwijzing met de betrekkelijke voornaamwoorden die, dat en wie de enige mogelijkheid, zoals in deze zinnen:

3. De prinses van Namibië die in werkelijkheid Zita heette.

4. Het meisje dat groene ogen had en glanzend rood haar.

5. De vrouw wie Inni zijn liefde gaf.

In deze sectie lees je alles over het vinden van het juiste verwijswoord; raadpleeg daarvoor de verwijstabel↓1.3.1.1 of volg het verwijsstappenplan.↓1.3.1.2 Tot besluit volgen drie notoire verwijsproblemen: wanneer is welke nodig in plaats van die?↓1.3.1.5 Wanneer is het waarmee en wanneer met wie?↓1.3.1.6 En is het wiens, diens, wier of dier?↓1.3.1.7

Omdat de keuze tussen de verwijswoorden hen en hun een van de beruchtste grammaticale problemen is, is daaraan een aparte paragraaf gewijd.↓1.3.2

1.3.1.1  Verwijstabel

Met verwijswoorden→B3-A kun je zowel naar personen als naar zaken verwijzen. In de verwijstabel vind je welk voornaamwoord→B2 hoort bij welk antecedent, dat wil zeggen: bij het woord of zinsdeel waarnaar je verwijst.

Volg het verwijsstappenplan↓1.3.1.2 als je alles precies wilt weten.

antecedent

aanwijzend voornaamwoord

betrekkelijk voornaamwoord

persoonlijk voornaamwoord

meervoudsvorm

deze, die

die

zij (ze), hen/hun↓1.3.2

het-woord (personen)

dit, dat

dat

hij/zij (ze), hem/haar

het-woord (zaken)

dit, dat

dat

het

de-woord (mannelijk)

deze, die

die

hij, hem

de-woord (vrouwelijk)

deze, die

die

zij (ze), haar

Is het antecedent al, alles, dat, datgene, enige, hetgene, iets, niets, veel, wat, een zin, een woord dat een gesteldheid uitdrukt, dus een toestand of een staat van zijn, of is het antecedent nóg iets anders wat niet in de verwijstabel staat? Kijk dan in de dat/wat-tabel↓1.3.1.3 of volg het dat/wat-stappenplan.↓1.3.1.4

1.3.1.2  Het verwijsstappenplan

Hoewel de verwijstabel↑1.3.1.1 in de meeste gevallen zal voldoen, dekt hij niet alle voorkomens. Wil je precies weten hoe het zit, volg dan het verwijsstappenplan. Raadpleeg ook de dat/wat-tabel.↓1.3.1.3

Omdat de keuze tussen hen en hun nogal lastig kan zijn, is daar een aparte paragraaf aan gewijd.↓1.3.2

Verwijsstappenplan

  Enkelvoud of meervoud?

Kijk eerst of het antecedent↑1.3.1.1 in meervoud of enkelvoud staat.

   Is het een woord of zinsdeel in het enkelvoud? → 2

   Het woord staat in het meervoud:

   Aanwijzend voornaamwoord: die.

1.  Die zes scherpe knallen weerklinken door de stilte.

   Betrekkelijk voornaamwoord: die (lees ook de verwijsvalkuil↓).

2.  Zes scherpe knallen die door de stilte weerklinken.

   Persoonlijk voornaamwoord: zij (ze).

3.  Gedempte knallen? Welnee, zij weerklinken scherp door de stilte.

  De of het?

Het antecedent is enkelvoudig. Achterhaal nu het woordgeslacht→B3 van het antecedent.

   Is het een de-woord? → 3

   Het is een het-woord:→B3-B

   Aanwijzend voornaamwoord: dit of dat.

4.  Dit politiebureau heeft donkere cellen.

5.  Over welk politiebureau het gaat? Dat daar, aan het water.

   Betrekkelijk voornaamwoord: dat, tenzij het om een woord in de overtreffende trap→4.12 gaat, verwijs dan met wat (lees ook de verwijsvalkuil↓).

6.  Het meisje dat alleen uit een stem bestond.

7.  Het doekje dat Anton van haar kreeg.

8.  Het mooiste wat er was.

Bij persoonlijke voornaamwoorden maakt het uit of het antecedent een zaak is (politiebureau) of een persoon (meisje). Dit komt doordat het normaal gesproken bij verwijzingen niet om het biologisch, maar om het grammaticaal woordgeslacht gaat, terwijl het bij personen juist andersom is. Om die reden zijn er nu twee mogelijkheden:

   Persoonlijk voornaamwoord bij persoonsaanduidende het-woorden: hij, zij (ze), hem, haar.

9.  Het onzichtbare meisje? Hij werd rustig van haar.

10. Het onzichtbare meisje wist dat zij hem rustig maakte.

   Persoonlijk voornaamwoord bij andere het-woorden: het.

11. Dat gesprek? Hij koesterde het.

Grammaticaal versus biologisch geslacht
Het biologisch geslacht van persoonsaanduidende woorden gaat bij persoonlijke voornaamwoorden vóór het grammaticaal woordgeslacht.→B3-A

  Mannelijk of vrouwelijk?

   Het antecedent is een de-woord. Voor aanwijzende en betrekkelijke voornaamwoorden is het nu eenvoudig: u

   Aanwijzend voornaamwoord: deze, die.

12. Deze verrader heeft niet veel meer te vertellen.

13. Die fiets is van Ploeg.

   Betrekkelijk voornaamwoord: die (en heel soms welke;↓1.3.1.5 lees ook de verwijsvalkuil↓).

14. De buurman die het lichaam verplaatste naar het huis van Steenwijk.

15. De moeder die vroeg: ‘Schieten ze op Peter?’

Bij persoonlijke voornaamwoorden maakt het uit of het antecedent mannelijk of vrouwelijk is.→B3

   Persoonlijk voornaamwoord bij vrouwelijke de-woorden:→B3-B zij (ze), haar.

16. Zij verslikte zich en schraapte haar keel.

17. De Feldgendarmerie was boven, zij stampte in het rond.

   Persoonlijk voornaamwoord bij mannelijke de-woorden:→B3-B hij, hem.

18. Hij ontweek het licht dat hem verblindde.

19. De mitrailleur ratelde, hij klonk aan het eind van de kade.

Verwijsvalkuil

Het verwijsstappenplan kent een valkuil: die of dat hebben alleen betrekking op een onderwerp→B1-A of een lijdend voorwerp. →B1-C In andere gevallen waarin wordt verwezen naar een persoon, is wie het juiste verwijswoord:

20. De vrouw wie hij zijn vertrouwen schonk.

21. De ouders wie het slecht verging.

In zin 20 is wie meewerkend voorwerp→B1-D en in 21 ondervindend voorwerp.→B1-E

1.3.1.3  Dat/wat-tabel

Tussen de betrekkelijke voornaamwoorden→B2 dat en wat bestaat vaak verwarring. In de dat/wat-tabel vind je welk voornaamwoord vereist is bij welk antecedent.↑1.3.1.1 Volg het dat/wat-stappenplan↓1.3.1.4 als je alles precies wilt weten.

antecedent

dat

wat

al

alles (niet specifiek)

alles (specifiek)

dat

datgene

enige (niet specifiek)

enige (specifiek)

hetgene

iets (niet specifiek)

iets (specifiek)

niets

veel

wat

het-woord→B3-8

zin

ontbreekt (is ingesloten)

drukt gesteldheid uit

1.3.1.4  Het dat/wat-stappenplan

Hoewel de dat/wat-tabel↑1.3.1.3 in de meeste gevallen zal voldoen, bevat hij misschien toch wat geheimen. Is dat het geval, volg dan het dat/wat-stappenplan.

Dat/wat-stappenplan

  Waar wordt naar verwezen?

Kijk naar het antecedent↑1.3.1.1en maak een keuze:

   Wordt naar een woord of zinsdeel verwezen? → 2

   Gaat het om een hele zin? Verwijs met wat.

1. Heer Bommel had er alles voor over om iets tegen zijn traagheid in het denken te doen, wat u niet zal verbazen.

   Er is geen antecedent. Schrijf wat (‘betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent’). Hiervoor bestaat een eenvoudige controle: kun je wat vervangen door datgene wat, dan is wat inderdaad correct.

2. Het bevestigt wat heer Ollie reeds vermoedde.

  Het antecedent is een woord of zinsdeel.

   Is dat al, alles, dat, datgene, enige, hetgene, iets, niets of veel? →3

   Is dat het vragend voornaamwoord wat? Verwijs met dat.

3. Wat Tom Poes niet doorheeft, is dat heer Bommel het niet begrijpt.

   Is het een het-woord?→B3-B Verwijs met dat, tenzij het om de overtreffende trap→4.12 gaat, verwijs dan met wat.

4. Het witte gebouwtje dat van Sickbock is.

5. Het mooiste wat hij ooit bedacht heeft, is het trekken van de wortel uit de tijd.

   Drukt het een zekere gesteldheid uit, dus een toestand of een staat van zijn? Verwijs met wat.

6. Hij is een rijke heer, wat ik ook wil worden.

  Alles of (n)iets?

   Duiden alles, enige of iets iets specifieks aan, of gaat het om hetgene? Verwijs met dat.

7. Alles dat in het voorouderlijk slot staat, mag je tekenen.

8. Het papier uit de druipsteengrot is iets dat nogal waardevol is.

   Alles, enige of iets duiden niet iets specifieks aan, of het gaat om al, dat, datgene, niets of veel: verwijs met wat.

9. Schrijf hier iets wat als voorbeeld kan dienen.

10. Veel wat hier is geschreven, is nogal taai.