SCHRIJVEN: HET BEGIN

PIM WIERSINGA

Schrijven: het begin

Uitgeverij Augustus
Antwerpen · Amsterdam

Voor Marinet,

de eerste, liefste en strengste lezer

Eerste druk, november 2006

Tweede druk, december 2007

Derde druk, februari 2009

Copyright © 2006 Pim Wiersinga en uitgeverij Augustus

Copyright © 2006 Omslagillustratie Ien van Laanen,

Amsterdam

Omslagontwerp en typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789045704111

NUR 624

www.augustus.nl

HOOFDSTUK 1

Niet meteen schrijven

DE WEG NAAR EEN VERHAAL

Een man van rond de vijftig heeft pro forma een adres in Nederland — waar hij nooit is. Hij leeft in hotels of appartementen en reist van de ene buitenlandse stad naar de andere. Vroeger is dood. Voor haar spijt het hem dat het zo liep; maar verlangens naar vroeger weerstaat hij manmoedig. Want op een kwade dag waren geduld en vindingrijkheid op; huiselijke schermutselingen legden eeltlagen bitterheid op zijn hart. Natuurlijk kampt hij met zijn schuldgevoelens: welke man van middelbare leeftijd slaat voor het onvermijdelijke op de vlucht?

Hij dus. Banaliteit, sleur, plicht — liever niet meer. En nu de inkomsten het toelieten, raakte hij aan het zwerven. Geslaagd toneelschrijver: kun je overal zijn. Hij is een autoriteit. Luistert congressen op met zijn aanwezigheid, houdt spreekbeurten, is een geziene gast op internationale festivals.

De man — die nog een naam moet krijgen — strijkt neer in een Parijs hotel. Het voorjaar is guur; hij overweegt af te reizen naar het zuiden. Maar de dagen verglijden en hij maakt niet echt aanstalten. Met eindeloze koffiepauzes in omliggende etablissementen schrijft hij een eenakter over een vergeten acteur, die rouwt om vergane roem en afscheid neemt van zijn glansrollen.

Zou dit het begin kunnen zijn van een novelle? Amper. Al zou het personage tot de verbeelding spreken, wat zeer de vraag is, dan nog kun je hooguit spreken van een idee voor een mogelijk begin. En eerlijk gezegd vervult het vooruitzicht me met deze figuur te vereenzelvigen me met weerzin. Karrenvrachten verleden sleept zo iemand mee, onvervulde dromen, ontgoochelingen bij de vleet! Terwijl het me daar niet eens om te doen was: ik wilde (gesteld dat ik iets met hem wilde) zijn heden verbeelden, geen slepende voorgeschiedenissen… De hotelkamer (of studio?) als levensvorm, gevolgd door — wat? Een ontmoeting? Een beroving?

Bijna gooi ik het idee weg; pro forma wacht ik daar nog mee. Als dit een verhaal wordt, iets ambitieuzers dan een simpele schets, moet iets die levensvorm bedreigen of verstoren. Wat zou dit iets kunnen zijn? Tragische verliefdheid? Terugval in een eerder leven, de dans die hij dacht te zijn ontsprongen? De vrees daarvoor? Overkomen hem dingen die hij niet voor mogelijk hield? Kortom: wat gaat er gebeuren met die man in dat hotel? Ik weet het nog niet.

Tot dusver heb ik een personage, hoewel hij nog abstract is; en de vage kans dat zich verwikkelingen gaan voordoen. Plaats, tijd en omstandigheden zijn in grote lijnen bekend. ’s Mans leeftijd staat vast. Kan ik nu met het echte werk beginnen?

Die vraag is verkeerd gesteld. Ik ben al begonnen. Ik speel met een idee, heb de contouren van een personage. Tegelijk moet ik nog echt beginnen: het is nog rijkelijk vaag allemaal. Dus hoe zit het, ben ik nu wel of niet begonnen?

Geef een verhaalidee de kans

Een schrijver begint niet op één moment. Aan een verhaal (novelle, thriller, roman) begint hij herhaaldelijk. Maar in negen van de tien gevallen wordt de oprechte poging in de kiem gesmoord door dwanggedachten als Adem inhouden, want nu begin ik. Of: Ik doe maar wat. Of: Als ik echt talent had, zouden de alinea’s van de pagina spatten.

Zulke gedachten zijn waardeloos: hoe drastischer je ze ontzenuwt hoe beter. Elk verhaalidee moet een kans krijgen. Niet omdat elk idee goed is, maar omdat je niet in één keer kunt weten of het goed is. Beginnen aan een verhaal heeft zin nadat er een aantal besluiten gevallen zijn; weten dat je aan het verhaal begint is de conclusie dat je al aan het verhaal begonnen bent. Of je het project tot een goed einde zult brengen weet je niet zeker; maar je weet dat je iets levensvatbaars in handen hebt.

Aan elk verhaalbegin gaan minimaal drie grote besluiten vooraf — in willekeurige volgorde:

Dít is mijn thema of dragende gedachte.

Dít is de grote lijn.

En dít wordt de verteltrant.

Stoor je je aan deze stelligheid? Schrijf dan een hoofdstuk of scène, bijvoorbeeld over een liefde die verzuurt, en giet bovenstaande drie punten in je eigen bewoordingen, liefst zo concreet mogelijk: in de roman die mij voor ogen zweeft, vieren seksuele frustraties hoogtij; zo is het in het echt namelijk ook — vertel mij wat (dragende gedachte)! Een verhaal van geliefden die elkaar sluipenderwijs vergiftigen met hun eigen wanhoop; maar het komt op het nippertje toch nog goed, namelijk als de jongen het meisje de wacht wil aanzeggen (grote lijn). Dit werkt niet, veel te pathetisch: het moet onderkoeld! Als ik het er te dik bovenop leg kan de handeling zich niet ‘sluipenderwijs’ ontwikkelen (verteltrant).

Of neem de man in de hotelkamer. Waarom is dat gegeven zo vaag? Omdat er onvoldoende besluiten zijn gevallen. De thematiek staat zo’n beetje vast: eenzaamheid, ontgoocheling, terugblik op een vroeger leven. Maar een richting of ontwikkeling ontbreekt nog, en dus de grote lijn. Ook weet ik nog niets over de manier waarop dit leven het beste kan worden beschreven, de verteltrant. Zonder grote lijn en verteltrant krijg ik geen greep op de vorm.

Het proces kan ook anders verlopen. Ik schrijf een openingsscène waarin ik die toneelschrijver introduceer; toon en ritme bevallen. Maar dan stokt het. In dit geval is de verteltrant duidelijk, maar ik heb geen zicht op de grote lijn en de thematiek. Ook nu ontbreekt de grondslag voor een sterk verhaal, omdat de vorm, of mijn vormbesef, hiaten vertoont.

Je hoeft ook weer niet alles van tevoren te weten, en je zult enige onzekerheid moeten verduren: hiaten horen erbij. Je kunt te veel zekerheid vooraf willen.

Maar stel dat je aarzelt en blijft aarzelen. Wat dan?

Een aantal keer beginnen

Als de bevinding dat je ‘echt’ bent begonnen uitblijft, kun je twee dingen doen. Geduld betrachten en andere invalshoeken op hetzelfde gegeven loslaten, of met weer iets nieuws beginnen.

Steeds weer iets nieuws: dat lijkt de benadering van Arinka, getuige haar bijdrage aan een forum bij Schrijven Online. ‘Mijn probleem,’ meldt zij, ‘is dat ik te veel begin en dus nog bijna niks heb afgemaakt. Het [ene] moet ik nog steeds intypen en heb ik op papier geschreven (ik hou nog van het echte schrijven), het andere heb ik wel in mijn hoofd, maar nog niet in de pc of op papier. Gevolg is dat ik zeker zeven verhalen heb lopen op de pc en bijna elke dag aan allemaal werk. Verder ben ik nog allerlei verhalen in mijn hoofd aan het uitdenken en begin ik regelmatig een nieuw verhaal op de pc. Dat moet ik dus beter gaan verdelen, want zo zijn ze pas over tien jaar af en ben ik dan doorgedraaid. Maar ik heb zoveel ideeën, ik weet gewoon niet wat ik eerst moet doen.’

Ik hoop dat Arinka baat vindt bij dit boek — of dat dit boek overbodig blijkt, omdat ze inmiddels het uithoudingsvermogen heeft om een aantal keer met één verhaalidee te beginnen.

Dat zou een stap voorwaarts zijn. Want door maar dadelijk de conclusie te trekken dat een idee niet werkt, zonder rustig te onderzoeken waarom, loop je het risico dat er nooit iets op gang komt. Zelfs meesterwerken ontkiemen uit een schets, beeld of idee: iets miniems in elk geval, dat amper als ‘resultaat’ wordt ervaren. Aanzetten lijken altijd schamel, tastend, onzeker. Om de moed erin te houden, kun je het natuurlijk in de breedte zoeken: zo veel mogelijk aanzetten en ideeën opschrijven, steeds weer, dat houdt een mens van de straat. Maar na een tijdje gaat het knagen. Niet voor niets vreesde Arinka binnen tien jaar dolgedraaid te zijn. Een vrees die samenhangt met die honger naar snelle resultaten.

Honger blokkeert. Het lijkt of elk idee dat vluchtig is geproefd voorgoed oneetbaar wordt. Arinka’s echte probleem luidt niet: Hoe krijg ik iets af? Eerder: Hoe ga ik met een idee — één idee — verder, totdat ik zeker weet of er een verhaal in zit of niet?

Laat je niet door je gretigheid opjagen. Schrijven kost nu eenmaal veel tijd, zelfs als je García Márquez heet.

‘Doe je lang over het schrijven van een roman?’ vraagt collega en vriend Mendoza hem, en dan antwoordt de meester: ‘Over het schrijven zelf niet, nee. Dat is een nogal snel proces. Ik heb Honderd jaar eenzaamheid in minder dan twee jaar geschreven. Maar voordat ik achter de machine ging zitten, heb ik vijftien of zeventien jaar nagedacht over dat boek.’

Intussen gaf Márquez andere dingen voorrang, het soort dingen dat schrijfdocenten plegen te betitelen als ‘uitstelgedrag’: koffiedrinken, interviews geven, andere boeken schrijven of op de thee gaan bij Caribische leiders… Maar wat hij ook deed, het werk liet hij rijpen. Bijna al zijn boeken bestaan bij de gratie van eindeloos sluimerende ideeën. Om met Márquez zelf te spreken: ‘Eigenlijk heb ik nooit belangstelling gehad voor een idee dat niet tegen jarenlange verwaarlozing kan. Als het zo goed is dat het de vijftien jaar bestaat die Honderd jaar eenzaamheid, de zeventien die De herfst van de patriarch en de dertig die de Kroniek van een aangekondigde dood heeft gewacht, dan zit er voor mij niets anders op dan het te schrijven.’

Voor de volledigheid vermeld ik dat Márquez zich, net als Reve, beschouwt als de auteur van één enkel boek; al zijn romans variëren op dat ene thema — zijn particuliere mythologie —, dat van de eenzaamheid. Niet elke schrijver bouwt aan zo’n samenhangend oeuvre; niet elke schrijver beschikt over de adem om decennia te wachten tot een idee is gerijpt. Maar dat ideeën moeten rijpen, net als de schrijver zelf, geldt altijd. Vandaar dat je niet op één moment begint, maar bij stukjes en beetjes, en pas na verloop van tijd weet of het wat wordt.

De weg naar een verhaal

Van idee tot verhaal (Per Groen) is jammer genoeg uit de circulatie geraakt: een handboek waarin vormkwesties op bevattelijke wijze uit de doeken worden gedaan voor de amateurprozaïsten die in de jaren tachtig de Schrijversschool te Rotterdam bevolkten. Tijd, personage, perspectief, plot en spanning: veel technische aspecten passeren de revue. Toch blijft de vraag die door de titel wordt opgeroepen onderbelicht: welke weg voert van een idee naar een volledig uitgewerkt verhaal? Hoe begin je? Alleen in het eerste hoofdstuk en in de bijlagen van beroepsschrijvers wordt er terloops iets over gezegd.

Schrijf over dingen die je ter harte gaan, luidt het duidelijkste advies. Waar het volgens Groen (op gezag van John Steinbeck) op aankomt is ‘het openleggen van die tunnel naar de magische bron, de plaats waar alle goede verhalen vandaan komen’ — en wel door om je heen te kijken en notities te maken. Lang wordt hier niet bij stilgestaan, meteen maakt het boek de geijkte sprong naar de techniek; als die tunnel er eenmaal ligt, zou het enkel nog op vakkennis aankomen: ‘Zonder vakkennis wordt het een rommeltje. De volgende hoofdstukken gaan over het vak, de kunst van het afwerken, het herschrijven dus.’ [cursivering PW]

Ik ontken de waarde van vakkennis niet, maar aan ‘herschrijven’ gaat wel wat meer vooraf dan een bliksembezoekje aan een magische bron. Het openleggen van bronnen (het meervoud lijkt mij toepasselijker) omvat naast passie ook andere zaken; en het volgen van passie vergt naast intuïtie ook vernuft. Hierover vernemen we niets. Zoals alle schrijfhandboeken in het Nederlandse taalgebied (de uitzonderingen die me te binnen schieten zijn Het naakte schrijven van Nirav Christophe en Je weet niet wat je schrijft van Cocky van Bokhoven), duikt ook Van idee tot verhaal meteen op de technieken, de vormkwesties, de tips en de vuistregels.

Nu is de behoefte daaraan immens, ik zal het niet ontkennen. Maar hoe zich uit losse ideeën de draad voor een compleet verhaal loswikkelt, blijft doorgaans in het duister gehuld. Over de bronnen doen de meeste schrijfboeken nogal terughoudend: aanwijsbare vormkwesties genieten de voorkeur. Alsof het aanboren van bronnen en het treffen van voorbereidingen niet evenzeer bij het metier horen als vertonen in plaats van vertellen, personages handelend opvoeren, verwachtingen opbouwen, in elke scène iets onthullen en meer van die welomschreven technieken.

Niet hoe je de vormen toepast, maar hoe je ze vindt: daar gaat dit cahier over. Niet welke tien ballen je in de lucht moet houden, maar door welke magie ze aan de zwaartekracht ontsnappen.

HOOFDSTUK 2

Eén keer is geen keer

GREEP KRIJGEN OP DE VORM

Zelden ontkiemt een verhaal uit één enkel idee, dat zich bij wijze van spreken te middernacht aandient. Zodra een interviewer op dit magische moment van inspiratie gaat jagen, vervalt de geïnterviewde auteur in gemompel, hangt hij een vage jeugdherinnering op of verzint hij ter plekke een droom die hem dit meesterwerk inblies — en terecht. Want het enige aanwijsbare ogenblik is dat de schrijver weet dat hij begonnen ís en niet meer terug kan; dat het verhaal dat hem voor ogen staat beloften in zich draagt, ook al is er nog niets geschreven. Welke belofte weet hij misschien niet eens. Maar dát het geschreven moet worden, staat zo vast als een huis.

Wanneer zal de schrijver die bevinding ten deel vallen? Daar valt geen peil op te trekken. De een ervaart het nadat hem een sterke openingszin uit de pen is gevloeid; de ander nadat de hoofdpersoon zich bijna lijfelijk aandient of als er een verpletterende scène op papier staat — die niet per definitie pagina 1 zal worden; nog een ander als het grote geheel voor zijn geestesoog opdoemt, coherent als een kathedraal.

Kortom, het startpunt is ongewis; zeker is alleen dat de start niet uit de lucht komt vallen; er zijn, hoe onbewust ook, besluiten aan voorafgegaan. En als we die besluiten — en de manier waarop ze tot stand kwamen — nauwkeuriger bestuderen, valt er ook meer te zeggen over dat magische moment van beginnen.

Compositieprobleem

De eerste uitgeschreven passage van mijn roman Gracchanten (1995) kwam in het laatste deel van de roman terecht. Maar toen die scène — een nogal dramatisch treffen tussen de verteller en Cornelia, de Moeder der Gracchen, aan wie de verteller zijn ‘memoires’ opdraagt — op papier stond, kon ik eindelijk een pad uithakken in een hels woud van mogelijkheden. Ineens had ik de toon te pakken, de stem die personages en vergeten gebeurtenissen uit de Oudheid leven zou inblazen.

Ik juichte te vroeg. Zeker, ik hakte paden uit, maar kruiste telkens eerder uitgehakte paden. En aan die ommegangen kwam pas een einde toen ik werd genoodzaakt het vormprobleem op te lossen waarin ik op een derde vastliep. De jeugd van de verteller was voorbij; maar het ging jaren duren voordat hij in Rome zou arriveren; en volgens de historische jaartallen — waaraan ik mij strikt wilde houden — duurde het daarna nog weer eens jaren voordat de verteller bijna ooggetuige werd van Gaius Gracchus’ tragische dood.

Het probleem zat in de grote lijn. Ik schreef maar door; er was geen compositieprincipe. Met meer ervaring zou ik eerder hebben voorzien dat ik vast moest lopen. Een omvangrijke roman kan nooit voortkomen uit één moment van enthousiasme, of uit één besluit — in dit geval het besluit dat die sterke scène wel een boek waard was. Niet dat dit direct een ‘fout’ besluit was. Het was wel voorbarig; en daarvoor betaalde ik een prijs. Ik merkte dat de spanning uit het verhaal weglekte. Vol angstig voorgevoel begon ik de marsroute af te lopen, de lange jaren dat de verteller met een theatergezelschap meereist en via allerlei op zich beschouwd spannende subplots in Rome arriveert, het machtscentrum van zijn vaders vijanden — hoe dit traject af te leggen zonder lezers te verspelen?