SCHRIJFWIJZER VOOR HET WEB

CHRÉTIEN BREUKERS EN MEREL ROZE

Schrijfwijzer voor het web

TACTIEKEN EN TECHNIEKEN VOOR
CREATIEVE SCHRIJVERS OP INTERNET

Copyright © 2009 Chrétien Breukers en Merel Roze

Copyright © 2008 omslagillustratie Ien van Laanen, Amsterdam

Omslagontwerp en typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789045704289
NUR 624

www.augustus.nl

WOORDENBOEK
De woorden van het web

De wereld van het web zorgt telkens voor nieuwe termen en begrippen. Hier een overzicht van de termen die in de navolgende hoofdstukken vaak gebruikt zullen worden.

ADSL Asymmetric Digital Subscriber Line. Snelle internetverbinding via de telefoon.

Avatar Kleine foto of plaatje dat het beeldmerk vormt van een gebruiker. Andere gebruikers herkennen jou aan jouw avatar, bijvoorbeeld een foto van jezelf. Een ander voorbeeld: de gestileerde roos die het beeldmerk is van merelroze.com.

Chatten Mogelijkheid om korte berichten met elkaar uit te wisselen in een afgesloten gedeelte van een website of blog. Veel socialenetwerksites bieden de mogelijkheid om te chatten, maar er zijn ook aparte chatdiensten, zoals die van Microsoft, Microsoft Chat.

CMS Afkorting van Content Management Systeem. Een instrument (softwaretool) waarin je — onder andere — blogberichten kunt schrijven en opmaken. Zit standaard bij een weblog, wordt bij een website vaak als apart programma geleverd. Voorbeelden: Joomla, Pivot, WordPress.

Communities Websites of blogs waar een groep mensen met een gemeenschappelijke interesse of gemeenschappelijk doel zich verzamelt. Voorbeelden: socialenetwerksites als Hyves en Facebook; websites als ouders.nl, schrijvenonline.org en marktplaats.nl.

Content Engels voor de inhoud van een site of weblog. Alle geschreven tekst, alle foto’s, alle filmpjes, alle reacties en alle tweets op een site of weblog vormen samen de content ervan.

Dode blog Weblog dat ooit, in een dappere opwelling, is begonnen maar niet meer wordt onderhouden. Het meest recente bericht is vaak van oude of oudere datum. Is niet altijd even vrolijk om te zien. Wereldwijd wemelt het van de dode blogs. Die vormen samen een soort digitaal kerkhof.

Dode boom Populaire benaming voor ‘oude media’ die zich van bedrukt papier bedienen, zoals kranten, tijdschriften en folders. Minachtend bedoeld. Gebruikt om het superieure gevoel van de oude media belachelijk te maken.

Domeinnaam Naam waaronder je site of blog bereikbaar is. De opmaak is altijd hetzelfde: http://[naam al dan niet met www ervoor].toevoeging (bijvoorbeeld .nl of .com).

E-boek Digitaal opgemaakte tekst die via een site is te lezen of die je kunt downloaden (al dan niet gratis) om op je computer, laptop, e-reader of mobiele telefoon te lezen. Maakt teksten semipermanent beschikbaar.

E-reader Apparaat waarmee je e-boeken die je hebt gedownload kunt lezen. Amazon heeft sinds 2007 de Kindle, die in de Verenigde Staten aan een stormachtige opmars bezig is. Europa lijkt rijp voor de e-reader, maar op een of andere manier ligt de uitgeefindustrie nog dwars. De e-reader is een bedreiging voor de uitgeverijen die zich richten op de exploitatie van het papieren boek, maar biedt ook — om het in marketingtaal te zeggen — ‘nieuwe kansen’.

Facebook Socialenetwerksite. Bezoekers die zich hebben aangemeld kunnen bloggen, mailen en chatten. Het plaatsen van links en video’s behoort tot de mogelijkheden. In 2004 opgericht door Mark Zuckerberg. Had in september 2009 300 miljoen leden.

Hashtag Hashtags zijn labels die je aan je Twitterbericht kunt toevoegen, om aan te geven dat het over een bepaald onderwerp gaat. (Hash is het Engelse woord voor hekje, tag is een sleutelwoord.) Wil je twitteren over Maxime Verhagen? Voeg dan aan je bericht #maximeverhagen toe. Mensen die later zoeken op Maxime Verhagen, krijgen de informatie waaraan zo’n label hangt dan ook te zien. Een hashtag is kort en dus vaak een afkorting: tweets over Ajax-Feyenoord krijgen bijvoorbeeld de hashtag #ajafey.

Hyperlink Een link, aangebracht onder een woord of tekstgedeelte. Dat woord of tekstgedeelte wordt dan gemarkeerd; wie erop klikt, wordt doorgeleid naar de andere pagina.

Hyves Socialenetwerksite van Nederlandse makelij, opgericht door Raymond Spanjar, Koen Kam en Floris Rost van Tonningen. Net als op Facebook kun je op Hyves bloggen, mailen, chatten en allerlei multimediale toepassingen gebruiken. Is populair onder jongeren. In 2009 had Hyves ongeveer 6 miljoen leden.

html Afkorting van Hyper Text Markup Language. Een veelgebruikte ‘opmaaktaal’. De taal vertelt je browser hoe de pagina op het scherm weergegeven moet worden. Te vergelijken met de codes die je gebruikt om een Word-pagina op te maken (B voor vet, I voor Italic), maar dan voor internet.

Interactief Interactieve elementen op je site of weblog zetten de bezoeker van je pagina letterlijk aan tot actie (op interactieve wijze). Voorbeelden van interactieve modules: chatten, polls, quizzen et cetera.

Lifeblogger Blogger die zijn persoonlijke leven tot uitgangspunt neemt van zijn weblog. Dit hoeft niet te betekenen dat alles wat de blogger schrijft ook ‘echt gebeurd’ is. Bekende voorbeelden zijn Tirza (een fictief personage van Arnon Grunberg) en de blog van coauteur Merel Roze.

Lifestreaming Het onderhouden van alle accounts die je her en der hebt, kost veel tijd. Daarom zijn er nu diensten die al je online bezigheden op één pagina weergeven. Een voorbeeld: Friendfeed. Friendfeed genereert op een centrale pagina wat jij op je diverse accounts hebt geplaatst. Je combineert dus verschillende genres binnen één pagina. Een andere aanbieder is Storytlr.com.

Lifelog Weblog met voornamelijk beschrijvingen en overpeinzingen over het eigen leven. Soort dagboek. Wordt door sommige bloggers geringschattend ‘huisvrouwenlog’ genoemd.

Link Een verwijzing naar een andere site of weblog (zie ook: Hyperlink). Vaak is het handig om die aan te brengen; wie linkt, wordt gelinkt, zoals het nu door ons bedachte spreekwoord luidt. Een link is deels wel, deels niet hetzelfde als een hyperlink: een hyperlink zit altijd verborgen onder een tekst of een beeld, een link kan ook een volledige url bevatten.

Linkdump Weblog dat voornamelijk bestaat uit doorverwijzingen naar andere interessante blogs en sites. Was de oervorm van het weblog en werd hoofdzakelijk in het begin van de web loggeschiedenis bedreven, voordat andere vormen als life logs het overnamen.

LinkedIn Zakelijke netwerksite. Bedoeld om je cv op te plaatsen en om je zakelijke netwerk te vergroten. Je kunt je contacten ook berichten sturen en in een korte zin vertellen waar je mee bezig bent.

Microblogs Korte blogberichten, zoals op Hyves, Facebook en Twitter; op deze sites kan men geen enorm grote blogberichten plaatsen; vandaar de toevoeging ‘micro’.

Mirror In het algemeen: een kopie. Dit kan een hele site zijn, een pagina of een detail.

Mobiele telefoon Vroeger iets waar je mee kon bellen en sms’en, maar die tijd ligt inmiddels achter ons. Via moderne alles-ineen-telefoons als de BlackBerry en de iPhone, én door de verbetering van de mobiele en draadloze netwerken, heeft het web een zekere alomtegenwoordigheid weten te verwerven. De mobiele telefoon lijkt het slagveld te zijn waar de strijd om de dominantie van verschillende webapplicaties en -toepassingen wordt gevoerd.

Modereren Het wijzigen of verwijderen van reacties op je weblog of forum, bijvoorbeeld om oeverloze discussies of scheldpartijen te voorkomen. Niet onbelangrijk, want als je bezoekers bijvoorbeeld bedreigingen uiten, wordt de beheerder van de site daar verantwoordelijk voor gesteld. Om het democratische karakter van internet te behouden is het wel zo aardig om alleen te modereren op zaken die werkelijk de grens van het toelaatbare overschrijden. Dus niet als iemand met argumenten uitlegt waarom je stukje niet zo best is.

Movel Mobile novel. Applicatie die het mogelijk maakt om een hoofdstuk uit een e-boek te lezen op je mobiele telefoon. Daarna krijg je vaak de vraag of je het boek wilt kopen. Wil je dat, dan wordt het hele boek gedownload.

Myspace Onder jongeren erg populaire socialenetwerksite. Vooral gebruikt om te chatten en om muziek uit te wisselen. Veel bands hebben een eigen pagina, waarmee ze hun (jonge) doelgroep proberen te bereiken.

Nieuwsgroep Een verschijnsel uit de begintijd van het web, dat nog steeds hier en daar opduikt. Afgesloten gedeeltes van websites, waarop (meest aangemelde) leden kunnen discussiëren over allerlei onderwerpen. Op Schrijven Online is nog een bloeiende nieuwsgroep actief.

Online Iemand is online als hij verbinding heeft met het web. Op socialenetwerksites is vaak te zien welke gebruikers online zijn om elkaar de gelegenheid te geven met elkaar te chatten, of niet.

Online-identiteit Je identiteit op je blog of website. Die hoeft niet samen te vallen met je ‘echte’ identiteit, en de naam die je op het web gebruikt hoeft niet je echte naam te zijn. Een tekst begeeft zich onmiddellijk in het domein van de fictie, en het personage dat je de lezers voorschotelt is daarin de hoofdrolspeler.

Opinieblog Weblog (vaak van politieke signatuur) voor opinies. In de vs neemt dit verschijnsel een hoge vlucht, in Nederland minder, al is er met de Dagelijkse Standaard een dappere poging gedaan en staat Joop.nl, de beoogde linkse tegenhanger van Geen Stijl, al een tijdlang in de steigers.

Personal branding Personal branding is het ‘maken’ van een merk. Het is het omvormen van je online-identiteit tot een (sterk) merk. Een goed voorbeeld is Ivo Victoria (en dat onder een pseudoniem): in de aanloop naar het verschijnen van zijn debuutroman slaagde hij er door slim gebruik van zijn weblog, Twitter, Facebook, Hyves en een viral website in een buzz rond zijn boek en zijn naam te creëren, waardoor de eerste druk van het boek bij verschijning al verkocht was.

PDF Portable Document Format. Bestandssoort voor documenten die op verschillende computers zelfstandig gelezen moeten kunnen worden. Als je een Word-document verspreidt, moet de ontvanger maar net de goede versie van het tekstverwerkingsprogramma hebben. Een PDF-document kun je zonder zo’n programma lezen. Het laat het opgemaakte document zien, mét lettertypes, opmaak en illustraties. Voordeel is verder dat het document er op papier (via de printer) nagenoeg hetzelfde uitziet als op scherm. PDF werd ontwikkeld door het softwarebedrijf Adobe, dat nu nog steeds de belangrijkste software levert voor het maken van PDF-documenten.

Ping Afkorting voor Packet INternet Groper. Een commando om te onderzoeken of een computer of smartphone online bereikbaar is. Er wordt dan een digitaal controlepakketje heen en weer gestuurd.

Pixel Beeldpunt. Een beeldscherm bestaat uit een raster van duizenden pixels of beeldpunten die aan of uit kunnen worden gezet, en een bepaalde kleur kunnen aannemen. In de loop der tijd is het aantal pixels op een beeldscherm flink gestegen: van 640 punten breed bij 480 punten hoog is de standaard inmiddels 1280 bij 800 punten.

Plug-in Aparte software die bepaalde applicaties die al op je computer aanwezig zijn extra mogelijkheden kan bieden. Soms heb je een plug-in nodig om films te kunnen bekijken of om geluidsbestanden te beluisteren. Soms heb je ze niet nodig, maar zijn ze handig.

Podcast Een samentrekking van iPod, de draagbare mp3-speler van Apple, en ‘broadcasting’ (Engels voor uitzenden). De term podcast slaat op alle geluidsbestanden die op internet worden geplaatst en die niet meteen beluisterd hoeven te worden, maar steeds opnieuw opvraagbaar zijn.

Portal Website waarop links en artikelen staan die doorverwijzen naar informatie en nieuws elders op het web. Zeker in de tijd van Web 1.0 een populair middel om surfers door te verwijzen naar alle verborgen plekken op het web. Voorbeelden: iGoogle en Startpagina.

Posting/Postje/Stukje Blogbericht. In het Nederlands worden alle drie de benamingen door elkaar gebruikt.

Reageerder Iemand die, al dan niet ingelogd op een blog of site, reacties plaatst. Meestal is het de bedoeling om te discussiëren over het onderwerp dat de schrijver van een bericht heeft aangekaart. Dat lukt niet altijd. Dan wordt de reageerder een reaguurder.

Reaguurder Vaak anonieme reageerder die reageert op berichten. Meestal zijn de reacties off topic, en vaak wordt er gegrepen naar grove middelen: schelden, bedreigen en seksistisch en racistisch taalgebruik. Geen Stijl heeft een heel leger van dergelijke reaguurders ter beschikking; zij kapen internetverkiezingen, gaan op weblogs zieken en pretenderen de zuivere weergave van de vox populi te zijn.

RSS-feeds RSS is de afkorting van Really Simple Syndication. Dat is een techniek die het mogelijk maakt om op de hoogte te blijven van alle nieuwe berichten en blogs. Telkens als er een nieuw berichtje verschijnt op een favoriete site of blog, krijg je daarvan een melding. De RSS-feed is de verzameling zichtbare nieuwe berichten van sites en blogs die je hebt ingegeven in een RSS-reader. Deze feeds kun je op je site of blog laten zien, of op een aparte site bekijken. Zie ook RSS-reader.

RSS-reader Software die je in staat stelt om blogs en websites te volgen. Op de website van de readers kun je de urls die je wilt volgen intikken; vervolgens krijg je een melding als er nieuwe berichten verschijnen. Die meldingen kun je op een aparte site volgen (zoals bij Bloglines) of integreren in je site of blog (zoals bij Feeddigest).

Screendump Digitale foto van een scherm. Wordt bijvoorbeeld gebruikt om een pagina vast te leggen die snel weer zal verdwijnen. Deze wordt bij pc’s met de PrScrn-knop gemaakt, en bij Apple-computers met Shift-cmnd-3. Zie ook: Mirror.

SEO Afkorting van Search Engine Optimization. Technieken om veel bezoek naar je website te genereren en hoog te scoren in zoekmachines (met name in Google, de marktleider der zoekmachines). Veel bedrijven hebben voor zoekmachineadvertenties tegenwoordig mensen in dienst, zodat ze met hun trefwoorden zo hoog mogelijk eindigen.

Shocklog Weblog dat eropuit is om te choqueren. Vaak politiek en/of populistisch van inslag. Twee Nederlandse voorbeelden: Geen Stijl (grappig bedoelde berichten in telegramstijl, vaak op de man of vrouw gespeeld) en Maroc.nl (idem).

Smartphone Nieuwste generatie mobiele telefoons, waarop je meer kunt dan telefoneren en sms’en. Met smartphones kun je het web op, je blog of Twitter bijvullen, muziek beluisteren, foto’s maken en mail lezen en schrijven. Bekende smart phones zijn er van Nokia. De BlackBerry en de iPhone hebben (of: hadden) een zekere statusverhogende werking.

Social media Verzamelnaam voor alle socialenetwerksites als Facebook en Twitter, blogdiensten en fora.

Socialenetwerksites Websites waarop bezoekers met elkaar in contact treden en door middel van blogberichten, tweets, foto’s en filmpjes contact met elkaar onderhouden. Een mix van techniek en inhoud (door de bezoekers zelf geleverd), die zo’n beetje alles wat Web 2.0 tot Web 2.0 maakt samenvat.

Wikipedia geeft een overzicht van de veelgebruikte socialenetwerksites wereldwijd. Die nemen we hier over, omdat we in deze lijst alleen inzoomen op de in Nederland het meest gebruikte sites.

Vlaanderen: Facebook, MySpace, Skyrock, Netlog, LookNmeet

Belgisch Limburg: ASL page

Nederland: Hyves, Facebook, MySpace, Clubs

Duitsland: studivz, werkenntwen, Facebook

Frankrijk, Franstalig België: Skyrock

Rusland: Vkontakte.ru, LiveJournal

Overig Europa: Bebo, Skyrock, Netlog

Noord-Amerika: MySpace, Facebook

Centraal- en Zuid-Amerika: Orkut, Hi5, Sonico

Azië: Friendster, Orkut en CyWorld

Spider Een computerprogramma dat het hele internet doorzoekt. Dit doet hij automatisch: als een soort robot ploegt hij zich door het web, en volgt alle links die hij tegenkomt. Het spiderprogramma maakt een kopie van gevonden pagina’s, met als doel die later te indexeren voor zoekmachines als Google en Yahoo.

Techies (Vaak jonge) mensen die veel verstand hebben van de techniek achter websites of computers. Ook wel nerds genoemd. Meestal mannen. Zij waren de bevlogen stuudjes die zich op de nieuwe internetwereld stortten en deze toegankelijk maakten voor de rest van de wereld.

Themablog Weblog bedoeld om een campagne of een maatschappelijk fenomeen te omschrijven of te becommentariëren. Veel politici zetten een themablog op als er weer verkiezingen zijn.

Tweets/Statuszin Benaming voor de microblogs die worden geplaatst op Twitter: korte berichten van maximaal 140 tekens. Bij Facebook en andere social media heet een tweet vaak een statuszin, en krijg je net iets meer ruimte om je uit te drukken.

Twitter De hit van 2008 en 2009. Sociale site waarop aangemelde leden tweets kunnen plaatsen, microblogs van maximaal 140 tekens. Het is mogelijk om andere twitteraars (mensen die op Twitter actief zijn) te ‘volgen’. Vervolgens kun je op hun tweets reageren, en zij op die van jou.

User Generated Content Engels voor content die door gebruikers en bezoekers van een site zélf wordt ingebracht. Bijvoorbeeld op socialenetwerksites: alle berichten, foto’s, chats, reacties en filmpjes vormen samen alle door de gebruikers aangemaakte content.

Viral Korte filmpjes ter ondersteuning van bijvoorbeeld een product of een politieke partij. Het filmpje moet zo leuk zijn, dat je het wilt laten zien aan anderen, zodat het zich als een virus over internet verspreidt. Jan Marijnissen zette tijdens de verkiezingen voor de Provinciale Staten in 2007 een viral in: een filmpje dat je de mogelijkheid bood om je eigen naam in te typen, waarna Jan je persoonlijk de groeten deed.

Vodcast Het woord is een combinatie van VOD, dat staat voor Video On Demand, en webcasting of broadcasting. Een vodcast is video die op internet beschikbaar is en elk moment kan worden opgeroepen.

Web 1.0 In de periode tussen 1994 en 2001 boden internetproviders voor het eerst hun klanten de mogelijkheid om zelf een website in te richten. Dit had een explosieve groei van het aantal particuliere websites tot gevolg. We noemen deze periode Web 1.0.

Web 2.0 De opvolger van Web 1.0 was populair in de periode tussen 2001 en 2009. Websurfers vormden meer en meer community’s en webgroepen, waarin actief werd geparticipeerd. User generated content werd belangrijker: bezoekers van sites kunnen zelf hun berichten, foto’s, films en reacties toevoegen. Dit was een wezenlijke breuk met 1.0, waarin surfers een meer statische rol speelden.

Web 3.0 Vanaf eind 2008 tot heden is Web 3.0 in opkomst. Het web wordt niet alleen een web dat computers verbindt, maar ook telefoons en laptops kunnen tegenwoordig webapplicaties aan. Dit vergroot de bereikbaarheid van het web; tegelijkertijd wordt er steeds meer geëxperimenteerd met het ‘semantische web’, waarin het web allerlei zoekactiviteiten voor de gebruiker kan genereren, in plaats van altijd te wachten op de ingave van een zoekwoord.

Weblog Site waarop gebeurtenissen, nieuws of doorverwijzingen naar andere websites worden gelogd en in omgekeerd chronologische volgorde (het nieuwste bericht staat bovenaan) worden gepresenteerd. In 1992 voor het eerst toegepast door CERN, dat een website onderhield waarop hun nieuwsberichten in volgorde van binnenkomst werden geplaatst. In 1997 was John Barger de eerste die deze term gebruikte.

Weblogprovider Bedrijf dat de mogelijkheid biedt om een weblog te onderhouden. Voorbeelden: Web-log, Blogger, Typepad, WordPress en Pivot. Veel aanbieders geven je de keuze tussen een gratis weblog of een abonnement — in dat laatste geval krijg je extra mogelijkheden, en dat is vooral handig als je op professionele basis wilt bloggen.

Website Een verzameling webpagina’s met data, zoals tekst, afbeeldingen of video’s. Onbeperkt qua mogelijkheden. Completer dan een weblog, en toch nog steeds hét medium bij uitstek voor professionals. Je hebt de vormgeving en de structurering nog steeds net iets beter in de hand dan op blogs en socialenetwerksites. De website heeft enige decennia overleefd, en dat zal nog even zo doorgaan, want de patiënt is zeker niet terminaal ziek.

Wiki Een webtoepassing die het mogelijk maakt om documenten door meer (al dan niet aangemelde) bezoekers te laten bewerken. Hét voorbeeld is natuurlijk de online encyclopedie Wikipedia. Voordeel: informatie komt gemakkelijk beschikbaar. Nadeel: er kan soms met informatie worden geknoeid. Dat heet een ‘Wisse Smitje’, naar Mabel Wisse Smit, die informatie over haar vroegere liefdesleven zelf in een wat zachter licht plaatste.

Zoekmachines Websites die zijn uitgerust met de techniek om het hele wereldwijde web te doorzoeken. Enkele voorbeelden: Yahoo, Google, Vinden. Van belang is om je site of blog bij deze machines aan te melden. Bij de meeste weblogaanbieders gebeurt dit overigens automatisch, maar het is niet onbelangrijk om er zelf óók achteraan te gaan.

HOOFDSTUK 1
Geschiedenis van het webschrijven

Met de komst van internet is voor creatief schrijvers een nieuw, toegankelijk podium ontstaan. Er zijn op internet immers talloze mogelijkheden om je teksten te publiceren, bijvoorbeeld op je eigen site, op een weblog, op Hyves, op een forum of op Twitter.

De mogelijkheden zijn legio, maar hoe pak je je schrijfplannen aan? Voor welk genre kies je? Hoe bereik je een publiek en hoe houd je dat betrokken? Welke technieken kun je hanteren, en welke schrijfstijl past het best? En stel dat je een papieren boek wilt publiceren en hiermee op internet wilt beginnen, hoe doe je dat dan precies? Op deze vragen krijg je antwoord in dit boek.

We beginnen met de relatief nog maar korte geschiedenis van creatief schrijven op internet. We delen de geschiedenis in in drie periodes: Web 1.0, Web 2.0, Web 3.0.