AYAAN HIRSI ALI

NOMADE

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Om redenen van privacy zijn de namen van een aantal personen in het boek gewijzigd.

Geautoriseerde vertaling uit het Engels; vertaald door Marianne Orvelte,
Roelien Vermaant en Janet van der Lee
Voor de vertaling van Korancitaten in de tekst is gebruik gemaakt van de Koranvertaling
uit het Arabisch; vertaald door prof. dr. J.H. Kramers, bewerkt door drs. Asad Jaber &
dr. Johannes J.G. Jansen. Amsterdam, Arbeiderspers: 2005

Oorspronkelijke titel Nomad
Copyright © 2010 Ayaan Hirsi Ali
Copyright Nederlandse vertaling © Ayaan Hirsi Ali, de vertalers en uitgeverij Augustus,
Amsterdam

South Pacific lyrics
‘You’ve Got To Be Carefully Taught’ by Richard Rodgers and Oscar Hammerstein II
Copyright © 1949 by Richard Rodgers and Oscar Hammerstein II
Copyright Renewed
WILLIAMSON MUSIC owner of publication and allied rights throughout the World
International Copyright Secured All Rights Reserved Used by Permission

West Side Story lyrics
‘America’ from West Side Story by Leonard Bernstein, lyrics by Stephen Sondheim
© Copyright 1956, 1957, 1958, 1959 by Amberson Holdings LLC and Stephen Sondheim
Copyright renewed. Leonard Bernstein Music Publishing Company LLC, publisher
Boosey & Hawkes, Inc., sole agent. International copyright secured

‘Gee, Officer Krupke’ from West Side Story by Leonard Bernstein, lyrics by
Stephen Sondheim
© Copyright 1956, 1957, 1958, 1959 by Amberson Holdings LLC and Stephen Sondheim
Copyright renewed. Leonard Bernstein Music Publishing Company LLC, publisher
Boosey & Hawkes, Inc., sole agent. International copyright secured

Omslagfoto Woodrow Campbell
Omslagontwerp Suzan Beijer
Vormgeving binnenwerk Suzan Beijer

ISBN 9789045704371
NUR 740/680

www.augustus.nl
www.ayaanhirsiali.nl

Voor Chris DeMuth, mijn surrogaat abeh: een vriend,
een mentor, een gids voor mijn Amerikaanse leven,
met respect en liefde

Verhaald door ‘Imran bin Husain:

De Profeet zei: ‘Ik zag naar de Paradijstuin en bemerkte
dat de meerderheid van haar inwoners de armen waren.
Ik zag naar het Hellevuur en bemerkte dat de meerderheid
van haar inwoners vrouwen waren.’

Hadith – Sahih Bukhan’ 4:464

DEEL I

EEN PROBLEEMFAMILIE

1

MIJN VADER

Toen ik de intensive care van het Royal London Hospital binnenliep om mijn vader te bezoeken, kreeg ik het angstige gevoel dat ik te laat was gekomen. Hij lag met gespreide armen en benen op het ziekenhuisbed, met zijn mond griezelig opengesperd, en de vele machines waaraan hij was verbonden, zagen er dreigend uit. Ze piepten en tikten, en de snel stijgende of dalende lijntjes op de monitoren leken onmiskenbaar af te tellen naar zijn dood.

‘Abeh!’ schreeuwde ik zo hard ik kon. ‘Abeh, ik ben het, Ayaan!’

Ik kneep in zijn hand en kuste ongerust zijn voorhoofd. De ogen van mijn vader schoten open. Hij glimlachte, en de warmte van zijn blik en van zijn glimlach vulde de hele zaal. Ik legde mijn hand in zijn rechterhand. Hij kneep erin en probeerde te spreken. Hij deed zijn best er een paar woorden uit te persen, maar kon alleen maar hijgend naar adem happen. Hij probeerde overeind te komen, maar zijn lichaam werkte niet mee.

Hij lag onder witte lakens en ik kreeg de indruk dat hij aan het bed was vastgebonden. Hij was kaal en zag er veel kleiner uit dan ik me hem herinnerde. Er stak een gruwelijke buis in zijn luchtpijp, die hem via een beademingsapparaat van zuurstof voorzag. Een ander buisje liep van zijn nier naar een dialyseapparaat, en een wirwar van slangetjes stak uit zijn pols. Ik ging naast hem zitten, streelde zijn gezicht en zei: ‘Abeh, abeh, het komt goed. Abeh, arme abeh, u bent zo ziek.’

Hij was niet in staat te antwoorden. Telkens als hij iets probeerde te zeggen, viel hij terug in het kussen. Dan ging zijn borst wild op en neer en begon het apparaat dat hem van zuurstof voorzag, te sissen en te hijgen om hem meer lucht te leveren. Nadat hij even had gerust, probeerde hij het weer. Hij gaf met zijn rechterhand aan dat hij een pen wilde om iets op te schrijven, maar toen hij die kreeg, kon hij hem nauwelijks vasthouden. Zijn spieren waren te zwak, hij kon alleen maar krassen op het papier maken. Hij deed zo zijn best de pen vast te houden dat hij bijna uit bed gleed.

Hij lag op een grote zaal, en overal waren verpleegsters bezig bedden te verschonen en medicijnen toe te dienen. Het viel me op dat de arts met een accent sprak, en even dacht ik dat hij een Mexicaan was. Toen ik vroeg waar hij vandaan kwam, zei hij dat hij uit Spanje kwam. De afdeling werd vrijwel in zijn geheel gerund door immigranten. Ik kon de verpleegkundigen niet van de artsen onderscheiden, en terwijl ik om me heen keek, probeerde ik de herkomst van de leden van de medische staf, de technische dienst en de schoonmaakploeg te raden. Ik zag mensen van het Indiase schiereiland, zwarten die volgens mij afkomstig waren uit Oost- of West-Afrika, mensen die er Noord-Afrikaans uitzagen en een paar vrouwen die een hoofddoekje boven hun ziekenhuisuniform droegen. Ik zag geen Somalische werknemers op de afdeling, en als ze er al waren, zagen ze mij gelukkig ook niet.

Een van de verpleegsters rolde een plastic schort uit, deed het om en vroeg me opzij te gaan. Mijn vader wilde me niet laten gaan en ik moest mijn hand uit zijn vingers lostrekken. De verpleegster zette wat kussens in zijn rug en staarde me met een vreemde blik aan. Een van de verpleegsters had me verteld dat ze in een tijdschrift iets over me had gelezen; sommigen van hen wisten dus wie ik was. Toen ik mijn blik liet wegglijden, zag ik de patiëntenkaart die aan zijn bed hing. Er stond ‘Hirsi Magan Abdirahman’, hoewel mijn vader Hirsi Magan Isse heet.

Een jonge arts kwam de zaal binnen. Hij zei dat mijn vader leukemie had. Mijn vader had nog een jaar kunnen blijven leven als hij geen infectie had gekregen die was gaan ontsteken. Hij was ontwaakt uit de coma waarin hij een paar dagen eerder was weggezakt, maar werd momenteel alleen door apparaten in leven gehouden. Ik vroeg steeds weer of mijn vader pijn had, maar volgens de arts was dat niet het geval. Mijn vader was er slecht aan toe, zei hij, maar hij had geen pijn.

Ik vroeg de arts of ik een foto mocht nemen van mijn vader en mij. Het mocht niet van hem. Hij zei dat we daarvoor de toestemming van de patiënt nodig hadden, en dat de patiënt niet in staat was een dergelijke beslissing te nemen.

Toen ik mijn vader in 1992 in Nairobi verliet, was hij een sterke, vitale man. Hij kon fel zijn, angstaanjagend zelfs – een leeuw van een man, een geboren leider. In mijn jeugd was hij mijn meester, mijn held, iemand wiens afwezigheid vragen opriep, naar wiens aanwezigheid ik verlangde, wiens goedkeuring alles voor me betekende en wiens woede ik vreesde.

Hoeveel conflicten hadden we sinds die tijd niet gehad! In 1992 had ik hem diep beledigd door de Somalische man in de steek te laten die hij als echtgenoot voor me had uitgekozen. Hij had me vergeven: we hadden het er samen over gehad, in een stroef telefoongesprek. Tien jaar later beledigde ik hem weer, toen ik mezelf tot ongelovige uitriep en openlijk kritiek had op de manier waarop de islam vrouwen behandelt. Ons laatste, en ergste, conflict ontstond nadat ik in 2004 samen met Theo van Gogh een film had gemaakt over het misbruik en de onderdrukking van moslimvrouwen, Submission. Daarna nam mijn vader gewoon de telefoon niet meer op; hij wilde niet meer met me praten. Nadat Theo was vermoord en ik moest onderduiken en mijn telefoon inleveren, heb ik mijn vader niet meer gebeld. Wanneer mensen ernaar vroegen, kon ik alleen maar antwoorden dat we van elkaar waren vervreemd.

In juni 2008, toen hij nog maar een paar weken te leven had, hoorde ik dat hij ziek was. Marco, mijn ex-vriend in Nederland, liet me weten dat mijn nicht Magool, die in Londen woont, mij dringend wilde spreken. Magool is de dochter van de jongste zus van mijn moeder. Ze heeft weinig contact met de familie van mijn vader, maar ze is vindingrijk. Toen mijn halfzusje Sahra besefte hoe ziek mijn vader was, vroeg ze Magool mij op te sporen, en Magool had Marco gebeld – ze had me vijf jaar geleden voor het laatst gesproken en kon zich niemand meer herinneren met wie ik toen omging, behalve hem.

Ik belde mijn vader in zijn flat, in de wijk Tower Hamlets, in het Londense East End. Bij hem was het laat in de avond, maar aan de oostkust van Amerika, waar ik verbleef, was het een mooie, zonnige middag. Ik trilde van de zenuwen. Toen hij aan de telefoon kwam, klonk hij als zijn oude zelf, sterk en opgewekt. Toen ik zijn stem hoorde, kreeg ik tranen in mijn ogen en ik zei het enige wat ik wilde overbrengen: dat ik van hem hield. Zijn glimlach was zo krachtig dat ik hem door de telefoon heen kon voelen.

‘Natuurlijk hou je van me!’ barstte hij uit. ‘En natuurlijk hou ik van jou! Heb je nooit gezien hoe ouders hun kinderen knuffelen, en wat voor band ze met hen hebben? Je hebt toch wel eens gezien hoe in de natuur dieren hun jongen likken en koesteren? Natuurlijk hou ik van je. Je bent mijn kind.’

Ik zei mijn vader dat ik hem graag wilde zien, maar ik legde uit dat het wel eens moeilijk zou kunnen zijn om beveiliging te regelen voor een bezoek aan Tower Hamlets, een immigrantenwijk waarvan de overgrote meerderheid van de bewoners moslim is. Een bezoek aan zo’n wijk zonder beveiliging zou vergelijkbaar zijn met de poging van een klein insect om dwars door een kamer vol grote spinnenwebben te vliegen. Het vliegje zou onopgemerkt kunnen blijven, maar als het wordt gevangen, is het duidelijk wat de gevolgen zullen zijn. Aan de andere kant, als ik daar met politiebescherming naartoe zou gaan, zou dat ongetwijfeld kwaad bloed zetten, alsof ik mijn eigen familie niet kon vertrouwen.

‘Beveiliging!’ riep mijn vader. ‘Waar heb je nou beveiliging voor nodig? Allah zal je beschermen tegen iedereen die je kwaad wil doen! Niemand van onze gemeenschap zal een vinger naar je uitsteken! En bovendien, niemand heeft onze familie ooit van lafheid kunnen beschuldigen! Sterker nog, een paar dagen geleden zei een van de meest vooraanstaande leden van onze clan nog dat hij met jou wilde debatteren. Als je wilt, kan ik ze vragen een delegatie samen te stellen en je mee te nemen naar Jeddah, zodat je met hem in Saoedi-Arabië kunt debatteren! Waarom organiseer je geen persconferentie en zeg je dat je niet langer een ongelovige bent? Vertel ze dat je bent teruggekeerd naar de islam en dat je van nu af aan een zakenvrouw bent!’

Ik lachte zachtjes om mijn vader en gunde mezelf de tijd om even van het geluid van zijn stem te genieten. Daarna vroeg ik naar zijn gezondheid.

‘Ayaan,’ zei hij, ‘vergeet niet dat onze gezondheid en ons leven in de handen van Allah zijn. Ik ben op weg naar het hiernamaals. Lief kind, ik wil alleen maar dat je één hoofdstuk uit de Koran leest. Laa-uqsim Biyawmi-il-qiyaama.’

Hij begon te reciteren – uiteraard in het Arabisch hoewel we Somali spraken – uit een hoofdstuk dat De Opstanding heet. ‘Zo waarlijk zweer Ik bij de dag der Opstanding en Ik zweer bij de verwijtende ziel: meent de mens soms dat Wij niet zijn beenderen zullen verzamelen? Ja zeker zijn Wij bij machte zijn vingertoppen te voegen. Maar neen, de mens wil volharden in zijn slechtheid, ook in de tijd die voor hem ligt. Hij vraagt: wanneer is de Dag der Opstanding?’

Ik zei tegen mijn vader dat ik niet tegen hem wilde liegen, en dat ik niet langer geloofde in het voorbeeld van de Profeet. Hij onderbrak me. Zijn toon werd hartstochtelijk, ongeduldig, en hij kreeg iets van een boeteprediker. Hij las me meer verzen uit de Koran voor, vertaalde ze in het Somali en noemde veel voorbeelden van mensen die afscheid van de islam hadden genomen, maar naar het geloof waren teruggekeerd. Hij had het over grote groepen niet-moslims die zich overal ter wereld tot de islam bekeerden, vertelde me over de ene ware god en waarschuwde me dat ik mijn hiernamaals niet in gevaar moest brengen.

Terwijl ik naar hem luisterde, hield ik mezelf voor dat dit autoritaire referaat van een vader kwam die zijn liefde uitdrukte op de enige manier die hij kende. Ik wilde geloven dat het pure feit dat hij me deze lezing gaf, betekende dat hij, op een dieper niveau, mij begon te vergeven dat ik geworden ben wie ik ben. Maar misschien was dat helemaal niet zo. Misschien deed hij alleen zijn plicht. Dat ik leefde als een westerse vrouw betekende dat ik mijn eer was kwijtgeraakt. Ik droeg westerse kleren, wat er voor hem op neerkwam dat ik naakt rondliep. En het ergste van alles was dat ik de islam had afgezworen en om mijn geloofsafval wereldkundig te maken een boek had geschreven dat de brutale, triomfantelijke titel Infidel (Afvallige, Ongelovige)* had gekregen. Maar mijn vader wist dat zijn leven ten einde liep en hij wilde zich ervan verzekeren dat al zijn kinderen, ondanks hun fouten, veilig op weg naar de hemel waren.

Ik liet hem praten. Ik deed niet de valse belofte dat ik me zou bekeren. Als ik dat had gedaan, zou het hem kunnen hebben geholpen vredig afscheid van het leven te nemen, maar ik kon het niet, ik kon er tegenover hem niet over liegen. Ik slaagde erin hem op kalme toon te laten weten dat ik de Koran zou lezen, ook al was ik het dan niet langer eens met de islam. Ik zei er niet bij dat elke keer dat ik de Koran herlas mijn kritiek groeide.

* Nederlandse titel: Mijn vrijheid.

Hij barstte uit in een reeks smeekbeden. ‘Moge Allah je beschermen, moge Hij je terugbrengen op het rechte pad, moge Hij je in het hiernamaals naar de hemel voeren, moge Allah je zegenen en je gezondheid bewaren.’ Aan het eind van elke smeekbede antwoordde ik met de voorgeschreven formule – ‘Amin’, laat het zo zijn.

Na een poosje vertelde ik mijn vader dat ik een vliegtuig moest halen. Hij vroeg niet waar naartoe of waarom. Ik begreep dat de details van aardse aangelegenheden hem niet langer interesseerden. Daarna verbrak ik de verbinding, terwijl er nog zoveel dingen tussen ons onuitgesproken waren gebleven, en miste ik nog bijna het vliegtuig dat me naar een conferentie in Brazilië over multiculturalisme moest brengen.

Eind juni, toen ik terug was uit Brazilië, stond er een reis naar Australië op het programma, voor een conferentie over de Verlichting. Ik nam me voor aan het eind van de zomer mijn vader in Londen op te zoeken. Maar halverwege augustus, toen ik terugkeerde uit Australië en een tussenstop maakte in Los Angeles, kreeg ik weer een telefoontje van Marco. Mijn vader lag in coma.

Ik belde weer met mijn nichtje Magool, en ze gaf me het mobiele nummer van mijn halfzus Sahra. De laatste keer dat ik het jongste kind van mijn vader had gezien, in 1992, was Sahra acht of negen, een pezig, beweeglijk meisje. Ik had haar ontmoet toen ik van mijn woonplaats in Kenia onderweg was naar Duitsland en een tussenstop maakte in Ethiopië; vanuit Duitsland moest ik op bevel van mijn vader doorreizen naar Canada, om bij een verre neef in te trekken, een man die ik nauwelijks kende en die mijn echtgenoot was geworden. In die tijd woonde Sahra in Addis Abeba bij haar moeder, die net als mijn eigen moeder nog steeds met mijn vader was getrouwd, ondanks zijn afwezigheid. Ik had de hele middag met dit kleine halfzusje gespeeld. Het had me grote moeite gekost om me het Amhaars uit mijn jeugd te herinneren, de enige taal die Sahra in die tijd sprak, en die ik ook had gesproken toen ik zo oud was als zij en nog bij mijn vader woonde.

Nu, in de zomer van 2008, was Sahra vierentwintig. Ze was getrouwd en had een dochtertje van vier maanden. Ze woonde in Tower Hamlets met haar moeder, de derde vrouw van mijn vader.

Ik vertelde Sahra niet dat ik van plan was mijn vader in het ziekenhuis op te zoeken. Het is vreselijk om op te schrijven, maar ik wist niet zeker of ik haar die informatie kon toevertrouwen. Ik ga ervan uit dat de familieleden die het dichtst bij me staan niet werkelijk van plan zijn mij te vermoorden, maar ik heb ze wel pijn gedaan en te schande gemaakt. Elke keer als ik op tv kom, worden ze geconfronteerd met de verontwaardiging die mijn uitspraken veroorzaken, en ongetwijfeld wil een aantal leden van mijn clan mij daarom vermoorden.

Sahra suggereerde dat ik, als ik abeh ging bezoeken, de bezoekuren maar beter kon vermijden, omdat dan grote aantallen Somaliërs naar het Royal London Hospital gingen om van mijn vader een zegening los te krijgen die hun kansen op een plek in de hemel zou vergroten. Voor velen was abeh een symbool van de strijd tegen president Siyaad Barrè en zijn militaire regime. Ze zagen hem als een man die het grootste deel van zijn volwassen leven had gewijd aan de omverwerping van dat regime. In het East End van Londen zou het niet anders zijn dan in Somalië: aan het sterfbed zouden zich grote aantallen familieleden verzamelen – de vele echtgenotes, de vele kinderen en kleinkinderen, de oudsten van de clan, de oudsten van de subclan en de oudsten van de verwante subclans. Ze zouden allemaal willen getuigen van hun ontzag en respect. Voor velen van deze mensen zou ik niet welkom zijn aan het bed van mijn vader, omdat ik een heiden was, een ongelovige, een verklaard atheïst, een vuile wegloper en, het ergste van alles, een verrader van de clan en het geloof. Een aantal van hen zou ongetwijfeld vinden dat ik verdiende te sterven; voor vele anderen betekende mijn aanwezigheid een ontheiliging van mijn vaders sterfbed, die hem zelfs zijn plaats in het hiernamaals kon kosten.

Maar ik kreeg niet het gevoel dat Sahra me afwees. Ze was aardig en kalm, en klonk een beetje samenzweerderig, alsof ik door met haar te telefoneren, haar bij iets illegaals en gevaarlijks had betrokken.

Ik moest meteen met het vliegtuig naar Londen. Omdat dit een dringende, ongeplande en puur persoonlijke reis was, zou het lastig zijn de beveiliging te regelen. Als ik een conferentie bijwoon, wordt alles weken van tevoren officieel met de politie geregeld, maar dit was iets anders. Ik wist dat het niet verstandig zou zijn zomaar te vertrekken, in het gezelschap van de heren die me doorgaans in Amerika beschermen. In Groot-Brittannië zouden deze mannen de weg niet kennen en mochten ze geen wapens dragen. Als ik bij het plannen van mijn reis iets te voortvarend te werk ging, zou ik niet alleen mezelf, maar ook anderen in gevaar kunnen brengen.

Ik belde een aantal vrienden in Europa van wie ik aannam dat ze enige invloed hadden en vroeg hun of ze me wilden helpen met het regelen van de beveiliging die ik tijdens mijn reis nodig had. Ze staken veel tijd in pogingen me te helpen, zonder veel succes, zoals het zich liet aanzien. Een vriend van me kreeg te horen dat ik de Somalische ambassade maar om hulp moest vragen, omdat ik tenslotte in Somalië was geboren; misschien dat die het ministerie van Buitenlandse Zaken kon vragen om bij mijn beveiliging te helpen. Onder andere omstandigheden zou deze absurde bureaucratische logica misschien grappig zijn geweest, maar niet nu ik dringend naar Londen moest om mijn stervende vader te bezoeken.

Toen mijn vliegtuig naar Londen vertrok, had ik nog steeds geen idee of er ook maar enige vorm van beveiliging beschikbaar zou zijn wanneer ik landde. Maar het maakte ook niet meer uit – na dagen van wachten was ik alleen maar bang dat ik te laat zou komen. Ik wist dat ik het lichaam van mijn vader niet zou mogen zien als hij kwam te overlijden. Hij zou meteen door mannelijke familieleden worden meegenomen om binnen vierentwintig uur gewassen, verzorgd en begraven te worden. Vrouwen mogen niet aanwezig zijn bij strenge islamitische begrafenissen. Men gaat ervan uit dat hun aanwezigheid verstorend kan werken – ze zouden hysterisch kunnen worden en zich zelfs in het graf kunnen werpen om dichter bij het lijk te zijn. Het zou niet gepast zijn om de begrafenis proberen bij te wonen.

Mijn vader nam een tegenstrijdige houding aan tegenover vrouwen. Hij was een sterk voorstander van moderne ideeën over alfabetisering, drong er bij zijn eerste vrouw op aan dat ze naar de universiteit ging en stond erop dat mijn zus Haweya en ik naar school gingen, hoewel mijn moeder daar niet voor was. Hij geloofde in de kracht van vrouwen en verklaarde herhaaldelijk hoe waardevol en belangrijk de rol van de vrouw was. Maar toen hij ouder werd, werd hij orthodoxer als het om zijn islamitische overtuigingen ging. Hij vond dat wij onszelf moesten bedekken, dat we moesten trouwen en onze echtgenoot gehoorzaam moesten zijn. En ondanks zijn vaak afwijkende ideeën zou zelfs mijn vader een vrouw op een begrafenis niet tolereren.

Toen ik op Heathrow aankwam, werd ik opgewacht door een grote zwarte auto van de Nederlandse ambassade. Een andere, kleinere maar nog veiliger auto zat vol mensen van Scotland Yard. We reden rechtstreeks naar het ziekenhuis. En nu lag, tot mijn opluchting, mijn vader levend naast me. Arme abeh. Hij was vastgebonden aan een ziekenhuisbed, oud, kwetsbaar en ziek. Hij glimlachte innig naar me, dommelde in en werd happend naar adem wakker. Steeds weer probeerde hij iets te zeggen, maar de woorden kwamen niet; hij kon niets anders uitbrengen dan ‘ash hah’. Daarna plooiden zijn lippen zich tot een kus en hield hij mijn hand zo stevig mogelijk vast.

Alles wat ik nooit tegen mijn vader had gezegd en al die verloren jaren waarin we van elkaar gescheiden waren geweest, drukten als een zware last op mijn schouders. De enige woorden die bij me opkwamen, waren clichématige verklaringen dat ik van hem hield, en ik herhaalde ze steeds weer. Het was het enige wat ik nog kon doen.

Ik was niet naar het ziekenhuis gekomen om vergiffenis te vragen. Ik geloofde allang niet meer dat mijn zonden zouden worden weggewassen als ik het juiste zou doen – zoals het vragen van vergiffenis aan mijn ouders om hun zegen te verkrijgen. Misschien deed mijn aanwezigheid hem wel helemaal geen plezier, omdat hij kon zien dat zijn dochter een broek aanhad en geen hoofddoek droeg. Ik was alleen maar gekomen om zijn ogen te zien oplichten, om door hem te worden erkend, om zijn liefde voor mij te ervaren, en mijn liefde voor hem – voor het wederzijdse besef dat we elkaar altijd dierbaar waren geweest.

Zijn laatste reserves besteedde hij aan verwoede pogingen mij iets te zeggen. Ik zal nooit weten wat hij me wilde vertellen. Voor mijn vader was God de schepper en de ondersteuner, maar God was ook meedogenloos en toornig. Diep vanbinnen begreep ik dat mijn vader op zijn sterfbed doodsbang was dat ik de woede van Allah riskeerde omdat ik zijn geloof had afgewezen. Vader hield ons altijd voor dat degenen die door God niet zijn vergeven een ellendig leven op aarde zullen leiden en in het hiernamaals eeuwig zullen branden. Maar hoewel onze overtuigingen uiteenlopen – en dat altijd zullen blijven doen, want ze komen uit verschillende werelden – denk ik dat mijn vader me toch vergeven heeft. Toen het erop aankwam, heeft hij zijn toewijding aan de geboden van zijn onverzoenlijke God laten wijken voor zijn gevoelens van vaderlijke liefde.

Het bezoekuur naderde. Zo meteen zou de grote stroom Somali’s waarvoor Sahra me had gewaarschuwd arriveren om mijn vader te bezoeken, en het vooruitzicht om met hen te worden geconfronteerd, was voor mij onverdraaglijk. Dus nam ik met pijn in mijn hart afscheid van abeh.

Nadat de mannen van Scotland Yard me uit het ziekenhuis hadden geëscorteerd, stond ik midden op Whitechapel Road, het centrum van de grootste moslimpopulatie van Groot-Brittannië. Aan de overkant was een lawaaiige, met zeildoek overspannen straatmarkt, vol stalletjes waarin stof voor sari’s, internationale telefoonkaarten en broodjes met kruidig lamsvlees werden verkocht. Naast mij op het trottoir, bij de bushalte voor de ingang van het ziekenhuis, stond een verzameling vrouwen, die elke denkbare variant van moslimbedekking droegen, van pastelkleurige hoofddoekjes tot de dikke zwarte niqab die je helemaal bedekt, met een gezichtssluier van zwarte stof die zelfs je ogen en gezicht onzichtbaar maakt. Het waren jonge, sterke vrouwen, geen schuifelende oude vrouwtjes. Sommigen waren zwanger, de meesten hadden een paar kleine kinderen bij zich, en ze waren in de volle zon aan het winkelen voor hun gezin. Verscheidene vrouwen droegen een variant die ik nog niet kende: behalve een lang gewaad en een hoofddoek droegen ze een extra gezichtsbedekking; twee dikke zwarte banden stof waren zo bevestigd dat er maar een paar centimeter onbedekt bleef. De wimpers van de vrouwen schuurden langs de randen van de stof.

De telefooncellen en de borden van de Londense metro waren Brits, maar als je me had geblinddoekt, had ik nooit geraden dat ik in Engeland was. Ik rook de broodtrommeltjes van mijn klasgenoten van de middelbare school voor moslimmeisjes in Nairobi, een bedwelmende mix van kruiden en voedsel, en ik rook geparfumeerde haarolie. Ik hoorde weer het vertrouwde lawaai van het straatleven, en de vele verschillende mensen die de markt bezochten – Somaliërs, en waarschijnlijk ook Bengali en Pakistani.

De geuren bezorgden me een gevoel van heimwee. Ik weet niet of in andere culturen de gemeenschapszin net zo sterk is, maar voor iemand die binnen een clan is opgegroeid, is het gevoel van familie – en de geuren die daarmee samenhangen – erg sterk. Toch was mijn verlangen vermengd met de angst voor confrontatie. Wat zou er gebeuren als iemand in deze menigte me zou herkennen, zoals soms gebeurt, en besloot me aan te vallen? In hun ogen ben ik een ongelovige en een verrader, die ongestraft rondloopt.

Toen mijn bodyguards en ik weer in de auto zaten, reden we langzaam door Whitechapel Road. Het was druk. Buiten een halal snackbar zat een kleine vrouw in een lang, zwart gewaad. Over haar neus en mond zat een puntig stuk stof gebonden, zwart en met borduursels, in de stijl van Algerijnse vrouwen. In de buggy naast haar zaten twee kleine kinderen te huilen. Terwijl ze het stuk stof een beetje optilde en haar best deed haar broodje op discrete wijze onder de lap op te eten, probeerde ze tegelijkertijd haar kinderen te wiegen en te troosten. Haar oudste dochtertje droeg ook een sluier. Het was geen gezichtsdoek, maar bedekte haar haren en schouders; de stof leek op kant en was elastisch, zodat de sluier strak over haar hoofd zat. Het meisje was niet ouder dan een jaar of drie.

Twee winkels verder stond een grote moskee – de grootste in Londen volgens mijn begeleiders. Buiten stond een klein groepje mannen. Ze droegen allemaal ruimvallende kleding en witte kalotjes, en hadden lange baarden. Al deze mensen hadden hun land van herkomst verlaten om weer bijeen te komen op deze plek, waar ze hun cultuur met nog meer dwang wilden opleggen dan in bijvoorbeeld Nairobi. Ze wilden of konden die niet loslaten. Hier stond de moskee, als een symbolisch magnetisch noorden, een kracht die hun vrouwen ertoe bracht zichzelf fanatiek te bedekken, om zich zo des te beter te kunnen afscheiden van de vreselijke invloed van de cultuur en de waarden van het land waar ze hadden verkozen te wonen.

Het was maar een korte glimp, maar ik kreeg meteen een panisch gevoel van verstikking. Ik zat er weer middenin: de wereld van sluiers en oogkleppen, de wereld waar vrouwen hun haar en hun lichaam moeten verbergen, waar ze zich bijna onzichtbaar moeten maken als ze in het openbaar willen eten, en op straat een paar passen achter hun man moeten lopen. Een web van normen en waarden over eer, schande en godsdienst verbond me nog steeds met al die vrouwen bij de bushalte en bijna elke andere vrouw die die ochtend door Whitechapel Road liep. We waren allemaal ver van de plek waar we waren geboren, maar ik was de enige die de cultuur van die plek achter zich had gelaten. Zij hadden hun web van waarden met zich meegenomen, de halve wereld over.

Ik had het gevoel dat ik de enige echte nomade was.

2

MIJN HALFZUSJE

Terwijl we terugreden naar Heathrow Airport, dacht ik terug aan mijn eerste ontmoeting met mijn halfzusje Sahra in Ethiopië, in 1992, toen zij acht was. Ik was tweeëntwintig, en als kersverse bruid op weg naar Europa.

We bleken uiteindelijk alleen via gebarentaal met elkaar te kunnen communiceren. Terwijl we glimlachend elkaars hand vasthielden, begrepen we elkaar voortdurend verkeerd. Sahra bleek een lief meisje, dat nieuwsgierig was zoals alle intelligente kinderen en net zo graag mensen aanraakte als mijn vader. Ze rende net zo druk, enthousiast en speels rond als mijn zusje Haweya. Ze droeg die dag een mouwloze jurk, die vol scheuren zat en zo vaak was versteld dat ik me ervoor schaamde dat ik geen nieuwe jurk voor haar had meegenomen.

Ik wist niet zeker of die versleten jurk een teken was van armoede of eenvoudigweg stond voor acceptatie van de Ethiopische benadering van kinderen. Toen wij in Addis Abeba woonden, liepen de meeste kinderen rond in vodden; vaak wekten ze de indruk dat ze door hun ouders werden verwaarloosd. Als kind beschouwde ik deze Ethiopische verwaarlozing als het toppunt van vrijheid. Ik wilde met rust gelaten worden en overdag en ’s avonds net zo lang spelen als ik wilde, in plaats van aan het werk te worden gezet. De toegeeflijkheid van Sahra’s moeder stond in sterk contrast met de strengheid en onbuigzaamheid van mijn moeder.

Maar niet alleen de jurk van Sahra was versleten. Hetzelfde gold voor het appartement. We bevonden ons in een ruimte die van de andere kamers was afgescheiden door een doek van dun katoen dat eens wit was geweest maar nu vol stof- en rookvlekken zat. Het betonnen erf van het complex was ooit glad en egaal geweest, maar nu zaten er, net als bij veel andere complexen, scheuren in het beton, en ook kleine en grotere gaten, waarin water stond. Geen van de huurders had de middelen om het beton te laten repareren. Ze werkten niet samen om het geld bijeen te krijgen voor het schoonmaken en onderhouden van het gemeenschappelijke erf. In de namiddag zoemden en jankten de muskieten om mijn oren. Ik besloot mijn beste Arabisch en Amhaars van stal te halen en een campagne te beginnen om de plassen droog te leggen.

Mijn stiefmoeder haalde haar schouders op in een vertederend gebaar van hulpeloosheid. ‘Het is de wil van Allah,’ zei ze. ‘De plassen zullen opdrogen wanneer het niet meer regent. Allah brengt de regen en Allah zorgt voor zonneschijn.’

De derde vrouw van mijn vader nam het leven zoals het kwam. Ze was passief, net als mijn moeder, maar haar passiviteit was anders. Beide vrouwen wentelden zich in zelfmedelijden; beiden schikten zich in hun omstandigheden. Maar mijn moeder vervloekte degenen die ze de schuld gaf – ze schold ze uit, schreeuwde tegen ze, beledigde ze en verlangde van alles van ze. Sahra’s moeder liet glimlachend haar teleurstelling blijken. Ze sloeg haar ogen neer en leek tevredener dan mijn moeder. Allah bepaalde wat de dag van morgen zou brengen en het had voor haar geen enkel nut zich tegen de gebeurtenissen of tegen haar echtgenoot te verzetten, laat staan tegen haar God. Elke zin die ze uitsprak, eindigde met Insjallah, ‘als God het wil’. Dat was haar overlevingsmethode.

Ik had niet de energie en het taalkundig vermogen om naar voren te brengen dat we er zelf voor zouden kunnen zorgen dat de plassen verdwenen, ook als we zaken als regen en zonneschijn aan Allah overlieten. Als kind had ik twee keer malaria gehad, en zowel in Juja Road als op de middelbare school voor moslimmeisjes had ik bij biologie en natuurkunde geleerd dat de mug die malaria veroorzaakt haar eitjes in stilstaand water legt. Om niet ziek te worden hadden we spuitbussen tegen de muggen en sliepen we onder klamboes, maar ook moesten we ervoor zorgen dat het water uit alle grote en kleine gaten van het erf verdween. Zelfs het water in de gaten in het wegdek rond ons huis was voor ons niet veilig. We slaagden er uiteraard nooit in al het water uit de buurt te houden, maar als kind legde ik met een verbeten ijver ons erf in Nairobi droog en preekte ik tegen Somalische familieleden over onzichtbare dieren die in het water eieren legden.

Het leven van kleine Sahra en haar moeder speelde zich midden in de gemeenschap af. De hele dag liepen er mensen door het huis en over het erf. In een hoek van de binnenplaats stond een groot stenen watervat. Zo nu en dan liepen mannen het erf op om met de grote aluminium soeplepel wat water op te scheppen, dat ze vervolgens rechtstreeks uit de lepel opdronken. Vrouwen gebruikten hetzelfde watervat om thee te zetten en hun kookpotten te vullen. Iemand had die namiddag een opmerking gemaakt over hygiëne. ‘Je moet je handen wassen voor je het watervat gebruikt. Niet zomaar naar het watervat lopen. We drinken er allemaal uit.’

‘Wat?’ vroeg een jongeman met een verlegen grijns. ‘Onze handen wassen? Waarmee? Er is geen water meer.’ Inderdaad raakte de soeplepel de bodem van het watervat met een hard, metalig geluid, dat aangaf dat het water op was, en de oudere vrouwen begonnen de jongere vrouwen te smeken en te bevelen om meer water te halen. De zorg over hygiëne ging in het tumult verloren.

Iedereen praatte door elkaar, een vriendelijk kabaal van roddel en kritiek op de habash, het Somalische woord voor Ethiopiërs. Elke zin die werd uitgesproken, werd afgesloten met ‘als Allah het wil’ of ‘omwille van Allah’.

Toen ik in de auto zat die me wegvoerde van wat ongetwijfeld de laatste keer was dat ik mijn vader had gezien, dacht ik na over wat me zo lang bij mijn familie en bij hem had weggehouden: de regel die stelt dat een man gehoorzaamheid van zijn vrouwen – zijn echtgenotes en zijn dochters – moet afdwingen, en dat zij zich aan hem moeten onderwerpen. Als de vrouwen van een man zich aan die onderwerping onttrekken, schaden ze hem: zijn reputatie, zijn gezag, en het idee dat hij betrouwbaar en sterk is en zijn woord houdt. Deze overtuiging is onderdeel van een groter idee, namelijk dat individuen er niet toe doen en dat hun keuzes en wensen onbelangrijk zijn. Vooral als de individuen in kwestie vrouwen zijn.

Door dit idee van eer en mannelijke rechten worden de keuzemogelijkheden voor vrouwen drastisch ingeperkt. Elke moslim gaat zwaar gebukt onder een cultuur en haar godsdienst, maar het grootste gewicht rust op de schouders van vrouwen. Door Allah, de Profeet en de vaders en echtgenoten die onze meesters zijn, worden ze gedwongen tot gehoorzaamheid, kuisheid en schaamte. Net als de islamitische vrouwen in Oost-Afrika dragen de vrouwen op Whitechapel Road de zware last van alle verplichtingen en religieuze regels die zich binnen de islam zo obsessief op vrouwen concentreren.

Ik voelde me nog steeds bedroefd doordat ik de reputatie van mijn vader had beschadigd. Omdat ik een afvallige was, een ongelovige, omdat ik leefde als een westerse vrouw, had ik hem pijn gedaan en verwond; met mijn opstandigheid had ik zijn naam zelfs te schande gemaakt. Maar tegelijkertijd wist ik dat mijn opstandigheid noodzakelijk, van levensbelang was.

Sahra had de weg in tegenovergestelde richting afgelegd. Zij kwam niet in opstand. Magool had me verteld dat Sahra zeer godsdienstig was en een jilbab droeg – een lang, zwart gewaad dat je haar en je hele lichaam tot de enkels en de polsen bedekt, maar je gezicht vrijlaat. Sahra’s zwarte gewaad kwam tot voorbij haar vingertoppen en sleepte over de grond; met elk woord en gebaar wilde ze haar onderwerping aan de wil van Allah en het gezag van mannen uitdrukken.

De moslimsluier, de verschillende soorten maskers, lappen en burqa’s, zijn verschillende gradaties van geestelijke slavernij. Als je toestemming moet vragen om het huis te verlaten en als je, wanneer je naar buiten gaat, je altijd moet verbergen achter dikke lappen stof, vol schaamte voor je lichaam en je verlangens onderdrukkend, blijft er dan nog ergens in je leven een plekje voor jezelf over?

De sluier fungeert als een weloverwogen aangebracht teken dat vrouwen persoonlijk eigendom zijn dat aan allerlei beperkingen is onderworpen – met andere woorden, non-personen. De sluier zondert vrouwen af van mannen, en van de wereld. De sluier beperkt hen, sluit hen op, bereidt hen voor op volgzaamheid. Een geest kan worden onderdrukt, net als een lichaam, en een moslimsluier beperkt zowel je gezichtsveld als je mogelijkheden. De sluier is het teken van een soort apartheid – niet de overheersing van een ras, maar van een geslacht.

Terwijl we over Whitechapel Road reden, voelde ik woede opkomen bij de gedachte dat deze onderdrukking stilzwijgend wordt geaccepteerd, zo niet goedgekeurd – niet alleen door de Britten, maar ook door veel andere westerse landen waar de gelijkheid van mannen en vrouwen in de wet is vastgelegd.

Op het vliegveld belde ik Sahra om haar te vertellen dat ik onze vader had bezocht en dat ik weer terugging naar de Verenigde Staten. ‘Jij hebt inderdaad het meeste geluk van ons allemaal,’ zei ze in het Somalisch, en ze lachte om de woordspeling met mijn naam, Ayaan, die ‘gelukkig’ betekent. ‘Vanaf het moment dat je hem weken geleden door de telefoon sprak, heeft hij het voortdurend over jou gehad.’

We spraken kort over de familie. Ik probeerde niets te zeggen wat door haar als kwetsend zou kunnen worden ervaren. Ik vroeg mijn zus waarom het ziekenhuis mijn vader onder een valse naam had ingeschreven. ‘O,’ antwoordde ze, ‘dat is de naam die hij gebruikte toen hij asiel aanvroeg in Groot-Brittannië.’

We hadden het over het ziekenhuis, en Sahra vertelde me een grappig verhaal. Toen ze mijn vader naar het ziekenhuis brachten, had haar moeder de zuster verteld dat zij zijn vrouw was. Daarna was zijn eerste vrouw, Maryan Farah, langsgekomen – zij woonde inmiddels ook in Whitechapel – en zij vertelde hun dat zíj zijn vrouw was. De staf leek zich nogal vrolijk te maken over het onmogelijke aantal mensen dat beweerde een broer, een neef of een nicht van de patiënt te zijn. Ik grinnikte. ‘Ze denken vast dat we allemaal gestoord zijn,’ zei Sahra. Ik zei dat het waarschijnlijk niet de eerste keer was dat ze zoiets meemaakten in het ziekenhuis.

Net als bij haar moeder eindigde elke zin die Sahra uitsprak met Insjallah. Eerst klonk het nog beleefd en erg beschaafd, maar tot mijn schande moet ik bekennen dat het me begon te irriteren: al dat onderdanige gezucht, en de steeds terugkerende wil van Allah, en al die zegeningen van Allah waarmee Sahra me overdekte. Ik begon haar te wantrouwen. Ze was niet langer het spelende, gelukkige kind dat ik in 1992 had ontmoet.

Nog voor ons eerste echte gesprek voorbij was, probeerde ook Sahra me ervan te overtuigen dat ik moest terugkeren naar de islam, dat ik mijn nieuwe leven moest opgeven en me net als zij moest onderwerpen aan de traditie en de bevelen van Allah. Terwijl ik naar haar luisterde, zag ik haar voor me, dit kleine zusje dat ik maar één keer had gezien, zestien jaar geleden, en dat nu met haar moeder en haar dochtertje in een flat in een woningbouwproject achter Whitechapel Road woonde, gehuld in verscheidene lagen zwarte stof.

Sahra woont al jarenlang in Londen, maar ze nam niet dezelfde weg als ik – de weg die me van gehoorzaamheid en traditie losrukte en me naar Nederland en de vrijheden van het Westen leidde. Hoewel ze in geografisch opzicht in een moderne samenleving woont, heeft ze vastgehouden aan de oude, sombere waarden uit haar jeugd die vroomheid en onderwerping aan gezag boven alle andere stellen. En zo heeft ze zichzelf tot armoede veroordeeld en geen gebruik gemaakt van de kansen die de vrijheid haar biedt. Als ik niet aan mijn familie was ontsnapt, als ik was getrouwd met de man aan wie mijn vader me had beloofd, woonde ik nu waarschijnlijk in een immigrantenbuurt in Toronto of Vancouver, een Canadese versie van Tower Hamlets. Ik zou hetzelfde leven leiden als Sahra: opgevoed om binnen een vrije samenleving in een gevangenis te wonen.

‘Je hoeft alleen maar te bidden,’ zei Sahra, die steeds enthousiaster werd. ‘Je zult zien dat Allah je hart opent, en dan volgt je geest vanzelf.’

Ik onderdrukte de neiging om mijn halfzusje deelgenoot te maken van de voordelen van de Verlichtingsfilosofie, de basis van de westerse vrijheid, die binnen handbereik op haar lag te wachten. Ik voelde me emotioneel uitgeput, doodmoe van de vele uren die ik in vliegtuigen had doorgebracht, en ik was niet in Londen om over ideeën te discussiëren.

‘Schat,’ zei ik, ‘ik zal erover nadenken.’

De dagen daarop sprak ik vaak met Sahra. Ze kreeg iets van een vreemde spiegel, in haar jilbab in Whitechapel; jaren geleden, in Nairobi, had ook ik een jilbab gedragen. Ik had hetzelfde leven kunnen leiden als zij. De ideeën die haar hebben gevormd, hadden ook mij gevormd, en soms vroeg ik me af of iemand ooit helemaal kan ontsnappen aan een dergelijke vorm van allesomvattende geestelijke programmering.

Van al zijn kinderen was Sahra het kind aan wie mijn vader de meeste tijd en aandacht had besteed. Ze leeft nog steeds op de manier van de baari, de manier waarop ook ik had moeten leven, zoals elk gehoorzaam Somalisch meisje. Ze is gedwee en onderdanig, maar ook verscheurd; aan de ene kant wil ze de goedkeuring van onze vader, haar moeder en de gemeenschap, aan de andere kant wil ze natuurlijk net zo leven als andere Londense meisjes van haar leeftijd.

Die gespletenheid moet wel voor voortdurende twijfel zorgen. Ze begint een beroepsopleiding, maar maakt die niet af. Ze neemt Engelse les, maar houdt daar algauw weer mee op. Dat doet ze omdat ze, als ze die opleidingen wel zou afmaken en een diploma haalde, een baan zou kunnen vinden en dat zou betekenen dat ze buitenshuis moet gaan werken. Ze zou urenlang weg zijn, en met mannen moeten omgaan. Ze zou zelfs in de verleiding kunnen komen make-up te gebruiken en zich in het kantoorleven te storten. Zo’n soort leven is te gevaarlijk: het zou de basis van haar identiteit aantasten.

Maar door de opleidingen niet af te maken moet Sahra leven met haar eigen afhankelijkheid en schaamte. Voor deze verloochening van haar eigen geest en talenten krijgt ze echter een bizarre beloning: haar onderdanigheid zorgt ervoor dat ze wordt gewaardeerd.

Ik heb me ontdaan van de afhankelijkheid van dat soort waardering. Nu ik niet langer moslim ben, ben ik bevrijd van de angst voor de hel en kan ik me vrijuit overgeven aan wereldse zonden. Sahra leeft zowel met de prachtige zekerheid dat ze ergens bij hoort, als met de verschrikkelijke onderwerping van haar eigen ik. Ik moet leven met de eenzaamheid die het gevolg is van mijn individualisme. Sahra moet leven met haar zelfverloochening en de onderwerping aan de groep.

De last van Sahra’s zelfverloochening moet erg zwaar zijn. Tegenwoordig eisen moslimvrouwen in Groot-Brittannië – en overal in Europa – toestemming om op hun werk de hijab te dragen. Meer en meer moslimvrouwen kiezen voor de niqab, die zelfs het gezicht en de ogen bedekt. Deze vrouwen geloven dat hun eigen lichaam zo gevaarlijk is dat zelfs het maken van oogcontact met andere mensen een zonde is. De zelfhaat die hierdoor wordt uitgedrukt is nauwelijks te overschatten. En die zelfhaat wordt elke keer weer geactiveerd wanneer hij wordt geconfronteerd met een tegengesteld verlangen: het verlangen te werken, het huis te verlaten, de confrontatie met de buitenwereld aan te gaan.

Sahra vertelde me dat ze advocaat wilde worden. Maar hoe dacht ze dat zoiets mogelijk zou zijn? Vrouwelijke advocaten in Londen zijn elegante, krachtige maar vrouwelijke verschijningen, die niet bang zijn om de confrontatie met mannen aan te gaan. Het Britse rechtssysteem is op zich al goddeloos voor een overtuigd moslim, omdat het de wetten van Allah vervangt door wetten die door mensen zijn gemaakt. Ze vertelde me ook dat ze zich voor psychologie interesseerde. Ik vroeg me af hoe ze Freud zou kunnen verenigen met haar trouw aan Mohammed.

Alleen al het leren van de taal van de ongelovigen was zondig. Ik herinnerde me een scène in een moskee in 1990, toen mijn zus Haweya en ik korte tijd in Mogadishu woonden. Het was tijdens de ramadan, en we deden mee aan de taraweeh-gebeden, een zeer lange reeks gebeden die door smeekbeden worden gevolgd. Terwijl we in de hitte van Mogadishu op harde sisalmatten in de vrouwenafdeling zaten, spraken Haweya en ik tussen de smeekbeden door in het Engels met elkaar. De vrouwen om ons heen toonden zich oprecht geschokt door het feit dat we op zo’n heilige plek de taal van de duivel spraken. Ze zeiden ons dat onze gebeden niets betekenden en ons geen beloningen in het hiernamaals zouden opleveren, omdat we, door hen te dwingen naar de taal van de duivel te luisteren, een bedreiging voor hun eigen vroomheid vormden.

Onze twee werelden, die van Sahra en die van mij, bestaan naast elkaar in de straten van dezelfde stad, maar de ene wereld wordt vooral gekenmerkt door de onderdrukking van individuen, met name vrouwen, en de andere verheerlijkt individualiteit. Kunnen deze twee waardesystemen samenkomen binnen Sahra’s wezen? En in het leven van haar en haar dochter? En in de straten van Londen en andere Europese steden? Zal ze ooit inzien dat haar thuis daar is waar ze zich bevindt, in plaats van in een denkbeeldig verleden in een Somalië dat niet eens meer een volledig land is, omdat het door oorlog is verscheurd? Hoe lang zullen westerse samenlevingen, waarvan de wortels putten uit de rationele bronnen van de Verlichting, de verdere verspreiding van Sahra’s manier van leven nog toestaan, als klimop op hun stam, een wezensvreemd en misschien wel dodelijk gewas?

Misschien was Sahra wel een van de vrouwen die bij de bushalte bij het ziekenhuis stonden. Ze zou haar jilbab hebben gedragen, waardoor ik haar nooit zou hebben herkend.

Sahra’s dochtertje, Sagal, is geboren in een stukje Somalië vlak bij Whitechapel Road. Misschien wordt ze later een succesvolle, onafhankelijke zakenvrouw. Met wat geluk, goede scholing, geduldige opvoeders en persoonlijke eigenschappen als vindingrijkheid en vastberadenheid is dat zeker mogelijk – maar niet erg waarschijnlijk, denk ik.

Hoe oud zal Sagal zijn wanneer ze voor het eerst gesluierd door de Londense straten loopt, en zal ze worden besneden? Zal haar geslachtsdeel worden verminkt en dichtgenaaid wanneer ze vijf of zes is, zoals dat bij bijna alle Somalische meisjes gebeurt? Onze vader was tegen deze barbaarse gewoonte, maar mijn grootmoeder van moederszijde had erop gestaan dat mijn zus en ik werden besneden. De bedreiging voor het lichaam en de gezondheid van Sagal die deze praktijk met zich meebrengt, zou wel eens eerder van Sahra en haar grootmoeder kunnen komen dan van de mannen van de familie. Besnijdenis vindt in Groot-Brittannië plaats (hoewel het illegaal is), of in het buitenland. Op zich kan het niet voorkomen dat een vrouw een onafhankelijke geest ontwikkelt. Maar het litteken kan dienen als een voortdurende waarschuwing voor de straffen die de opstandigen te wachten staan.

Misschien stuurt Sahra Sagal naar een moslimschool, waar ze zal worden geïsoleerd van de waarden die in Groot-Brittannië aan de basis liggen van succes. De meeste van haar klasgenoten zullen afkomstig zijn uit gezinnen waar Engels de tweede taal is. Een aantal van haar leraren zal eerder zijn uitgekozen om hun vroomheid dan vanwege hun talenten als onderwijzer. Anderen zullen hun baan te danken hebben aan hun bereidheid de normen van de moslimschool te onderschrijven. Sommige leraren zullen hebben gesolliciteerd vanuit een sterk gevoel van idealisme, terwijl andere zijn gemotiveerd door een combinatie van deze factoren, of een aantal daarvan. Educatie zal plaatsvinden door onderwerping en lesstof stampen, in plaats van een open geest en onderzoek.

Maar misschien wordt Sagal wel naar een van de openbare scholen in de wijk gestuurd. Gezien de etnische mengelmoes van Whitechapel is de kans groot dat de klassen van deze scholen zijn gevuld met kinderen uit immigrantengezinnen – vaak polygame gezinnen of eenoudergezinnen waar de kans dat er Engels wordt gesproken erg klein is. Dergelijke scholen staan dikwijls in gebieden die onveilig zijn voor kinderen, vol drugsdealers, dreigende hangjongeren en angstaanjagend zinloos geweld. In dergelijke buurten zie je getatoeëerde en gepiercete tienermeisjes zo schaars gekleed rondlopen dat je je soms afvraagt of ze hun rok of broek zijn vergeten. En ze lopen zij aan zij met meisjes die zijn gehuld in zwarte burqa’s die hun gezichten en ogen bedekken, zodat ze lijken op een kruising tussen Darth Vader en de Teenage Mutant Ninja Turtles. Als scholen slechter kunnen zijn dan moslimscholen, dan zijn het deze scholen in achterstandswijken in de binnensteden. Leraren worden overspannen en onverschillig door de ordeproblemen waarmee ze worden geconfronteerd. Kinderen pesten of worden gepest. Ze nemen het initiatief om geweld te gebruiken, of lijden onder het geweld van anderen. Graffiti is de bijpassende kunstvorm, hiphop de muziek, fa natisme het geloof. Kinderen die in deze omgeving opgroeien, lopen grote kans de rest van hun leven taalproblemen te houden. Later zullen ze waarschijnlijk worden beschouwd als onbemiddelbare werklozen, omdat het hun ontbreekt aan de arbeidsmoraal van de middenklasse.

Het is dan ook geen wonder dat in dergelijke wijken de immigrantengemeenschap haar blik op religieuze scholen richt. Ze hebben genoeg van de openbare scholen, die hun kinderen voortijdig verlaten nadat ze ondermaats onderwijs hebben genoten; ze willen een alternatief en comfortabel religieus en normatief systeem dat ze kunnen begrijpen. Maar de moslimscholen zijn minstens zo slecht, omdat op die scholen de leerlingen door middel van hersenspoeling een manier van leven wordt bijgebracht die hun kansen op een geslaagd leven nóg kleiner maakt. Dergelijke kinderen zullen totaal worden afgesloten van de samenleving waarin hun ouders zich welbewust hebben gevestigd.

Misschien dat Sahra en Sagal erin slagen zich stukje bij beetje de Britse middenklasse in te werken. Een tijdelijke baan, een behulpzame vriend, een beurs – het is niet ondenkbaar. Ik denk dat ik zou kunnen helpen. Maar ik weet dat mijn aanbod om te helpen zal worden afgewezen omdat het onislamitisch is, heidens, afschuwelijk. Want is het niet zo dat Allah degenen zal belonen die lijden omwille van hem – degenen die pijn, schande en bespotting verdragen omdat ze ervoor hebben gekozen hem te dienen?

Het is dan ook een bijzonder bescheiden ambitie om bij de middenklasse van Groot-Brittannië of een andere westerse democratie te willen horen, vergeleken met toegang verkrijgen tot de hemel, met al zijn rivieren, bronnen en watervallen, en de vruchten en wijnen die duizend keer beter zijn dan de vruchten en de wijn op aarde. Gehuld in haar jilbab, die sterk aan een lijkwade doet denken, is Sahra er heilig van overtuigd, net als mijn vader dat ooit was, dat het lijden in dit leven rijkelijk zal worden beloond in het hiernamaals. Misschien dat haar dochter daarvoor op aarde de prijs zal moeten betalen. Ik kan alleen maar hopen dat ze een ontsnappingsluikje vindt, net zoals ik ooit vond.

3

MIJN MOEDER

Mijn vader stierf een week nadat ik hem in het ziekenhuis had opgezocht. Net voor hij stierf, had hij het bewustzijn weer verloren. De apparaten hielden hem in leven tot de artsen de stekker eruit trokken. Ik wist dat het zou gebeuren, maar toen ik het hoorde, voelde ik toch een oeroude, instinctieve pijn.

Ik moest wegblijven bij de begrafenis. Ik stelde me de hele dag voor hoe het zou gaan, in zijn flat in Tower Hamlets. Alle vrouwen van de clan zouden langskomen en op de vloer gaan zitten, ze zouden thee drinken, verhalen vertellen, elkaar troosten, jammeren en wachten tot de mannen terugkwamen van de begraafplaats.

Ik liep te ijsberen door mijn appartement in Amerika en sloeg obsessief aan het schoonmaken, in een poging mijn gedachten te verdrijven. Ik had eerder bij mijn vader kunnen langsgaan. Ik moest leven met de keuze die ik had gemaakt. Ik had mijn reis naar Brazilië kunnen afzeggen, of mijn reis naar Australië, en meteen na het eerste telefoontje in juni naar hem toe kunnen vliegen. Ik had gewoon kunnen bellen om mijn lezing af te zeggen, maar ik ging niet naar hem toe, omdat het niet uitkwam – omdat mijn loyaliteit niet meer bij mijn verplichtingen tegenover mijn vader lag, bij de geuren van Somalië en Nairobi, maar bij een nieuwe stam.

Ik had een egoïstische keuze gemaakt. Ik ging niet naar mijn vader omdat de keren dat ik hem had gesproken sinds ik me zestien jaar geleden aan zijn greep had ontworsteld, op de vingers van één hand te tellen waren, en elke keer had ik hetzelfde gehoord: een preek die niet alleen eentonig was, maar ook angstaanjagend.

Ook nadat ik mijn vader en de plannen die hij voor me had, was ontvlucht, keek ik nog steeds naar hem op als naar een leider, als naar iemand die tegen het onrecht en de tirannie in Somalië in opstand was gekomen, iemand die ervoor had gevochten om zijn familie, stam en land een democratisch, modern regeringssysteem te bezorgen.

De eerste tekenen van ontgoocheling kwamen in 2000, toen ik mijn vader ontmoette in Duitsland, waar hij naartoe was gegaan voor een oogoperatie. Het was de eerste keer dat ik hem zag na acht jaar balling-schap. Ik studeerde nog aan de universiteit van Leiden, zat vol ideeën, verlangde ernaar hem te zien, en was tegelijkertijd bang voor wat hij mij zou zeggen. Maar toen hij begon te praten over de islamitische wetten, en argumenten gebruikte die een zwakke en zelfs kinderachtige indruk maakten, was ik sprakeloos. Dit was mijn vader. Omdat hij nog steeds een briljant denker en leider was, onoverwinnelijk en sterk, verzon ik excuses voor hem; hij kon onmogelijk zichzelf zijn. Na die keer eindigde elk gesprek echter op dezelfde manier. Zelfs de laatste maal dat ik hem aan de telefoon had, voor ik naar Brazilië vertrok, had ik mijn best gedaan om me niet teleurgesteld te voelen door de onsamenhangendheid en de irrationaliteit van zijn ideeën en zijn geloofsovertuiging.

Net zoals ik had gelogen toen ik asiel in Nederland had aangevraagd, had mijn vader bij zijn asielprocedure gelogen om het systeem te slim af te zijn, zodat hij in Groot-Brittannië kon wonen. De held van de stam, de hoeder van de cultuur van de islam en van de clan, nam aalmoezen aan van de ongelovigen onder valse voorwendselen, met een vals paspoort, hoewel hij – anders dan ik – niets dan minachting had voor hun waarden en hun manier van leven. Voor hij stierf, had hij zelfs het Britse staatsburgerschap aangevraagd en gekregen. Niet omdat hij een Brits staatsburger wilde zijn, maar vanwege voordelen zoals gratis huisvesting en gezondheidszorg. Tegelijkertijd bleef hij me op het hart drukken dat ik nooit loyaal mocht zijn aan een seculiere staat; hij bleef me voorhouden dat ik moest terugkeren naar het ware geloof. Als ik een week bij hem was gebleven, had hij me onderworpen aan een zeven dagen durende toespraak. Hij zou me hebben gevraagd mij te herenigen met de familie – zijn vrouwen en hun dochters, van wie sommigen waarschijnlijk denken dat ik verdien te sterven en die me stuk voor stuk in ieder geval als een hoer beschouwen.

Wie als islamiet is geboren, heeft het niet vaak over de pijn, de spanningen en de dubbelzinnigheden van polygamie. (Polygamie is uiteraard ouder dan de islam, maar de profeet Mohammed verhief het tot heilige wet, net zoals hij trouwen met kinderen sanctioneerde.) Het is erg zwaar voor de vrouwen en kinderen van één man om net te doen of ze gelukkig samenwonen. Polygamie schept een context van onzekerheid, wantrouwen, nijd en jaloezie. Er worden complotten gesmeed. Hoeveel krijgt de andere vrouw? Wie is het favoriete kind? Wie zal zijn volgende bruid zijn en hoe kunnen we hem op de beste manier manipuleren? Rivaliserende vrouwen en hun kinderen smeden complotten en schijnen dikwijls vervloekingen over elkaar uit te spreken. Als zekerheid, veiligheid en voorspelbaarheid het recept zijn voor een gezond en gelukkig gezin, dan staat polygamie voor alles wat in strijd is met een gelukkig gezinsleven. Polygamie betekent conflict, onzekerheid en een constante machtsstrijd.

Mijn grootmoeder, die zelf een tweede vrouw was, zei altijd dat onze familie te adellijk was om jaloezie te voelen. In de Somalische nomadische cultuur staat adeldom gelijk aan zelfbeheersing en veerkracht. Een clan met een hogere status is zelfbewuster, en dus stoïcijnser. Uitingen van jaloezie of welke emotie dan ook worden niet op prijs gesteld. Mijn grootmoeder zei dat ze geluk had gehad, en anderen zeiden dat ze verwend was, omdat nadat haar oudere mede-echtgenote was overleden, haar man jarenlang geen andere vrouw nam, tot mijn grootmoeder acht kinderen had gekregen. En toen nam hij alleen maar een nieuwe vrouw omdat al die kinderen meisjes waren.

Mijn grootmoeder was ervan uitgegaan dat haar positie niet in gevaar was, omdat haar echtgenoot jarenlang geen andere vrouw had genomen, ook al had ze alleen maar meisjes gekregen. Toch trouwde hij weer. En tot blijvende schande van mijn grootmoeder kreeg die derde vrouw alleen maar jongens. Uiteindelijk had mijn grootvader dertien kinderen.

Mijn grootmoeder stond machteloos en wilde er niets van zeggen, en dus protesteerde ze niet. Maar vanaf toen kwamen haar slechte eigenschappen naar boven: ze werd gemeen en bekrompen, en viel uit tegen haar kinderen, die steeds weer het mikpunt van haar woede werden.

Toen ik allang volwassen was, kwam ik erachter dat jaloezie mijn grootmoeder ertoe had aangezet haar echtgenoot te verlaten. Nadat de nieuwe vrouw van mijn grootvader haar tweede zoon had gekregen, kon mijn grootmoeder haar schaamte en afgunst niet langer verbergen en verliet ze hun huis in de woestijn, zogenaamd om voor haar volwassen kinderen te gaan zorgen, met inbegrip van mijn moeder.

Het verhaal van mijn moeder is in grote lijnen hetzelfde. Ze was de tweede vrouw van mijn vader, maar toen ze hoorde dat de derde vrouw van mijn vader hem een kind – Sahra – had gebaard, stortte ze in en kon ze razend worden van verdriet, woede en pijn. Ook viel ze regelmatig flauw en kreeg ze last van huidziekten: symptomen van onderdrukte jaloezie. Van een sterke, getalenteerde vrouw werd ze een wrak, en wij, haar kinderen, hadden zwaar onder haar ellende te lijden.

Van de zes kinderen van mijn vader die volwassen zijn geworden, hebben er drie te kampen met zulke zware psychische aandoeningen dat ze nauwelijks normaal kunnen functioneren. Mijn zus Haweya stierf na drie jaren van depressie en psychoses. Mijn broer Mahad is manisch-depressief, en niet in staat een baan lang te behouden. Een van onze oudere halfzussen lijdt sinds haar achttiende aan psychoses. Tantes en ooms van beide kanten van de familie hebben last van gevallen van waalli of algehele ‘gekte’, zoals ze in Somalië alle psychische aandoeningen noemen.

Misschien leidt polygamie tot waanzin, of misschien komt het door de botsing tussen ambitie en realiteit. Al mijn familieleden wilden heel graag modern zijn. Ze hunkerden naar vrijheid, maar zodra ze die hadden gevonden, raakten ze erdoor in de war en gingen ze eraan ten onder. Het is duidelijk dat geestelijke instabiliteit genetische oorzaken heeft, maar er spelen ook andere factoren mee: de cultuur waarin we opgroeien, de overlevingsstrategieën die we ontwikkelen, de relaties die we met anderen onderhouden en de ondraaglijke discrepantie tussen de wereld zoals men die ons heeft voorgehouden en de wereld waarin we werkelijk leven.

Toen ik na de dood van mijn vader met Magool sprak, bedacht ik me opeens dat de boodschap die abeh mij zo wanhopig op zijn sterfbed had willen meedelen, misschien inhield dat ik voor zijn vrouwen moest zorgen: zijn eerste vrouw, die tegenwoordig ook in Whitechapel woont; zijn tweede vrouw, mijn moeder, die in Somalië woont; zijn derde vrouw, de moeder van Sahra, en zijn vierde, een vrouw met wie hij in Somalië was getrouwd en bij wie hij geen kinderen had. Ik was haar bestaan al bijna vergeten.

Ik dacht er urenlang over na, iets wat ik mezelf nooit had veroorloofd toen hij nog leefde. Mijn vader had zoveel mensen pijn gedaan. De vrouwen die hij trouwde en de kinderen die hij verwekte, had hij min of meer onverzorgd achtergelaten. Als ik mijn vader beoordeelde naar mijn aangenomen, westerse normen, moest ik concluderen dat hij zijn verplichtingen jegens zijn vrouwen en kinderen niet was nagekomen.

Ik heb mijn vader nooit veroordeeld, en ik heb mezelf nooit toegestaan echt kwaad op hem te worden. Maar als ik naar hem was toe gegaan en eerlijk met hem had gesproken voor hij stierf, had ik een kast vol emoties moeten openen die ik stevig had dichtgespijkerd.

Nu hij dood was, voelde ik minachting voor mezelf, en kreeg ik wroeging als ik dacht aan alles wat hij en ik anders hadden kunnen doen.

In de weken na de dood van mijn vader groeiden Magool en ik steeds dichter naar elkaar toe. Mijn jonge nichtje was een slimme, onafhankelijke vrouw geworden – een vrije geest, sterk en toch ook vol compassie, met een no-nonsensehouding tegenover het leven. Nu was ze opeens mijn enige, dierbare schakel die ik met mijn familie had. In het begin van de jaren negentig had Magool zes maanden bij me in Nederland gewoond. In tegenstelling tot mijn halfzusje Sahra nam ze de westerse waarden van individuele verantwoordelijkheid op het gebied van leven, liefde en familie over. Omdat iedereen in haar omgeving heeft geprobeerd haar over te halen naar de islam terug te keren, weet ze hoe vervelend zoiets is en heeft ze nooit geprobeerd me over te halen naar de islam terug te keren. Magool was ook mijn schakel met mijn Somalische stamboom, waarvan ik, of ik dat nu wilde of niet, nog steeds deel uitmaakte.

Op een dag vroeg ik Magool of ze nog nieuws had over mijn moeder, waarna ze een verhaal vertelde dat me aangenaam verraste.

Nadat mijn vader mijn moeder met drie kinderen in Kenia had laten zitten, sprak ma jarenlang nauwelijks met hem. Haar zwijgende, verschrikkelijke woede hing al tussen hen in voor hij ons verliet. Haar stilte vulde ons huis aan Park Road in Nairobi, tot hij het niet langer uithield. Ze draaide zich van zijn uitgestrekte armen weg toen hij na tien jaar naar Kenia terugkeerde, en negeerde zijn lieve woordjes, ook in aanwezigheid van familie en vrienden.

Sinds ik mijn familie was ontvlucht en mijn vader naar Londen was verhuisd, volgde ma nauwgezet al het nieuws over hem, vertelde Magool. Toen ze hoorde dat hij stervende was, en het erg moeilijk had, geloofde ma dat dit betekende dat het zijn ziel niet werd toegestaan kalm en vredig te vertrekken. De nieren van mijn vader weigerden dienst, en begonnen daarna weer te functioneren. Soms kon hij een poosje zelfstandig ademhalen, maar daarna moest hij weer worden aangesloten op het beademingsapparaat. Ma zag dit alles niet als de gevolgen van leukemie of de ontsteking die door zijn lichaam raasde en zijn organen uitschakelde, maar als een teken – een voorafschaduwing – van de nauwkeurig beschreven martelingen van het graf, die zo’n grote rol spelen in de islamitische leer.

In de hel die in de Koran wordt beschreven, likken vlammen aan het vlees van de zondaars. Gloeiende kolen zullen onder hun voeten worden gelegd, hun hoofdhuid zal verschroeien en hun hersens zullen worden gekookt. Deze martelingen zijn eindeloos, want wanneer de huid is verbrand, groeit er een nieuwe huid, die ook weer zal verbranden. Volgens mijn moeder gaven Allah en zijn engelen mijn vader door middel van het lijden op zijn sterfbed een voorproefje van de martelingen waarmee hij voor zijn wandaden zou worden gestraft.

Ik stelde me voor dat mijn moeder zich afvroeg wie mijn vader nu onrechtvaardiger zou kunnen hebben behandeld dan haar. Wie had hij in de steek gelaten, bedrogen, meegesleept naar verre buitenlanden? Wie had honger geleden en had moeten toezien hoe haar vaderloze kinderen verdwenen en haar in de steek lieten nadat hij was vertrokken? Wie had verreweg het meest geleden vanwege de zonden van Hirsi Magan Isse? Volgens mijn moeder kon zij mijn vader een laatste kans op redding bieden voor hij zou sterven, en dus besloot ze een daad te stellen.