Aliefka Bijlsma (1972) bracht het grootste deel van haar jeugd door in het buitenland en studeerde rechten in Amsterdam. Zij schreef een theaterstuk, verschillende scenario’s en publiceerde columns en verhalen. In 2007 verscheen haar romandebuut Gezandstraald, dat de longlist van de DebutantenPrijs 2007 haalde. Mede namens mijn vrouw is haar tweede roman. www.aliefka.com

Boeken van Aliefka Bijlsma bij Augustus

Gezandstraald
Mede namens mijn vrouw

ALIEFKA BIJLSMA

MEDE NAMENS
MIJN VROUW

ROMAN

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Voor mijn ouders, Ankie en Alfred

Op pagina 267 is een verklarende woordenlijst opgenomen.

Copyright © 2010 Aliefka Bijlsma en uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagillustratie Image Source / Getty Images
Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk Nanja Toebak
Foto van de auteur (in Hajenius, Amsterdam) Michel Honig

ISBN 9789045704449
NUR 301
www.aliefka.com
www.augustus.nl

Ik zweer trouw aan de Koning, aan de Grondwet en aan de overige wetten des Rijks.

Ik zweer dat ik middellijk noch onmiddellijk onder welke vorm of voorwendsel ook, tot het verkrijgen mijner aanstelling aan iemand, wie hij ook zij, iets heb gegeven of beloofd, noch zal geven of beloven.

Ik zweer dat ik om iets hoegenaamd in mijn betrekking te doen of te laten, van niemand hoegenaamd middellijk noch onmiddellijk enige beloften of geschenken aannemen zal.

Ik zweer dat ik mijn betrekking in de buitenlandse dienst en de werkzaamheden, mij daarin opgedragen, steeds in allen dele getrouwelijk, eerlijk en vlijtig zal vervullen overeenkomstig de voorschriften en aanwijzingen mij gegeven of nog te geven, en dat ik de belangen van het Koninkrijk der Nederlanden met al mijn vermogen zal voorstaan en bevorderen.

Ik zweer dat ik de zaken, waarvan ik door mijn ambt kennis draag en die mij als geheim zijn toevertrouwd of waarvan ik het vertrouwelijke karakter moet begrijpen, niet zal openbaren aan anderen dan aan hen, aan wie ik volgens de wet of ambtshalve tot mededeling verplicht ben.

De volgende ochtend was Melchior Steenbergen nog niet van zijn ergernissen verlost. Hij had er zelfs hoofdpijn bij gekregen omdat het kind zo nodig ‘ja’ had moeten antwoorden op zijn vraag of ze iets wilde drinken. Toevallig had hij een chablis openstaan, had hij gezegd. Stom van hem. Mensen van Nikki’s leeftijd doorzagen nog niet alle beleefdheidsvormen. Hem ging het er uitsluitend om haar een goede ontvangst te bieden, want dat soort dingen vertelde zich door. Tenslotte werkte ook Nikki’s vader voor BZ.

Ook de gedachte naar zijn vrouw te moeten gaan deprimeerde hem opeens. Sinds Leandra’s verhuizing naar de logeervertrekken had hij niet één ochtend overgeslagen. De wekker ging, hij stond op, schoot zijn ochtendjas aan en liep door de gangen naar haar toe, zonder daar verder enige gedachten bij te hebben. Alsof hij op een of andere manier verwachtte dat ze na een nachtje slapen weer opgeknapt zou zijn, als vanouds sensueel naast haar bed zou staan. Vooralsnog stond hem in de ochtenden nooit Leandra te wachten, maar de weeïge geur die hij vanwege haar ziekte cadeau had gekregen. Het was maar goed dat ze apart sliepen, dan kon ze zich tenminste vrijelijk overgeven aan de zure oprispingen van het ziek zijn.

‘Goedemorgen, popje. Hoe gaat het vandaag?’ vroeg hij dan, en steeds kwam daarop hetzelfde antwoord.

‘Wel iets beter, geloof ik.’

Leandra duwde daarbij haar vinger tegen haar lip, een teken dat ze loog. Een van de lelijke eigenschappen die zich tijdens haar ziekte hadden geopenbaard. In die paar maanden dat ze ziek was had hij haar beter leren kennen dan in de twee jaar dat ze getrouwd waren.

Gewoonlijk ging Melchior pas douchen nadat hij Leandra had gewekt. Die ochtend besloot hij het eens andersom te doen. Want nu was hij het die geen oog had dichtgedaan. Het was van meet af aan Leandra’s voornaamste klacht geweest: dat ze moe was maar niet kon slapen. Als hij heel eerlijk was ontging hem de logica daarvan enigszins. Zelf had hij nooit last van slapeloosheid. Maar de twee uur die hij de afgelopen nacht overhield, had hij zowaar klaarwakker en piekerend doorgebracht. Nikki’s vliegtuig was zo vreselijk vertraagd. Hij zou voorzichtig navraag moeten doen of dat vaker gebeurde met de KLM-vlucht. KLM had al een wat lullig tijdsschema gekregen, zo laat op de avond. Het mocht dan niet ook nog eens zo zijn dat ze steeds als allerlaatste aan de beurt kwamen bij slecht weer of andere oorzaken van vertragingen. De president-directeur zou daar helemaal niet blij mee zijn. En het had Melchior meer dan gemiddelde overtuigingskracht gekost om de president-directeur te overreden dat een lijn Schiphol-Rio de moeite waard zou zijn.

Misschien moest hij maar een lunch organiseren om alle partijen weer eens bij elkaar te brengen. Wat hem betrof nog altijd de beste manier om eventuele wrevel glad te strijken, de neuzen dezelfde richting op te krijgen. Niet dat hij er veel zin in had. Zijn tijd in Rio zat er bijna op. En met een zieke vrouw werd het recipiëren er niet leuker op. Vooral die vragen, ze waren aardig bedoeld natuurlijk, maar in de regel gratuit: hoe het nou met haar ging, of ze die ene arts al eens had geprobeerd, en dat een vriendin van een broer baat had gehad bij haptonomie dus zou dat niet iets zijn? Op zichzelf kon hij de adviezen heus wel waarderen. Waar hij zich ongemakkelijk bij voelde was het fanatisme waarmee mensen ze aan hem opdrongen. Alsof ze op die manier een wit voetje bij hem konden halen. Terwijl hij er niet van hield iemand iets verschuldigd te zijn.

Bruusk draaide hij de kraan van de douche open. Het water had de kleur van roest. Ook dat nog. Ergens in het gebouw moest weer een leiding zijn gesprongen of was er een klep kapotgegaan. Rio had zichzelf met jeugdige overmoed uit de grond getrokken en schitterde bij de waan van de dag. Maar het leven kon nog zo gretig zijn opgezet, als de fundamenten niet gezond waren stortte de boel mettertijd zonder pardon in. Op dat soort inzichten kon hij zichzelf de laatste tijd betrappen. Een van de weinige voordelen van het ouder worden.

‘Mercy!’ riep hij. Hij hoefde niet hard te roepen. Na achttien jaar waren ze zo op elkaar ingespeeld dat ze hem meteen hoorde. Ze wist ook dat ze niet zomaar naar binnen moest lopen, zodat hij zich volledig vrij kon voelen in zijn naaktheid aan de andere kant van de deur.

Haar gezichtsuitdrukking bij hun eerste ontmoeting was hij nooit vergeten. Mercy werkte destijds voor een Libanees in Accra. Haar baas was een vrijgezel met een kaalgeschoren hoofd en een glimmende, bleke huid. Bij gebrek aan een vrouw moest Mercy datgene doen wat hij vermoedelijk van zijn moeder gewend was: goed voor hem zorgen. Hem op een voetstuk plaatsen. De meest ingewikkelde Libanese gerechten voor hem maken, in Ghana nota bene. Eenmaal voorbij de voordeur waande Melchior zich in Beiroet. Niets aan de inrichting van het huis herinnerde aan Afrika, behalve Mercy.

Ze had de deur voor Melchior opengedaan en een giechel moeten onderdrukken bij het zien van zijn sleutelhanger: een groene kikker. Het speeltje was een relatiegeschenk van Heineken. Dat ze haar lach gelijk beteugelde door naar de grond te kijken was tekenend: ze was bang. Melchior probeerde contact met haar te maken door haar de sleutelhanger te geven. Hij had er zoveel, vertelde hij. Ze stopte hem snel onder haar schort en verdween naar de keuken.

Melchior had verwonderd van Mercy’s kookkunsten genoten. Hij excuseerde zich op een bepaald moment zodat hij haar een compliment kon geven. Eén blik op Mercy was voldoende. Ze hing op twee zakken rijst, er stond geen stoel in de keuken. Ze sprak tegen het kikkertje, zoals een kleuter doet die zijn fantasie de vrije loop laat. Ze liet het springen en rollen, vallen. Incoherente kreten ontsnapten aan haar lippen, in verschillende stemmetjes. Het had iets demonisch. Toen ze Melchior zag, sprong ze onmiddellijk op. Ditmaal keek ze niet naar de grond, maar naar hem, met die indringende blik die hij nooit zou vergeten. Haar ogen zeiden hem dat het leven voor haar al voorbij was. Nog voor ze met recht kon zeggen dat het was begonnen. Want hoe oud was ze? Achttien jaar?

In een opwelling vertelde hij dringend hulp nodig te hebben in de huishouding. En als ze interesse had, hoefde ze zich nergens zorgen om te maken; hij zou het regelen met haar baas. Ze hoefde slechts zijn glas met water te vullen, bij wijze van teken. De Libanees overtuigen was verder vrij eenvoudig. Hij wilde palmolie exporteren naar Nederland, daar kon hij Melchiors hulp goed bij gebruiken. Diezelfde avond nam hij Mercy mee.

Het was een slimme zet geweest. Het met de jaren aangedikte verhaal van hoe hij een uitgemergelde Mercy redde uit de klauwen van een brute Libanees viel goed in gezelschappen. Melchior had Mercy een beter leven bezorgd. Hij haalde het graag aan als voorbeeld waarom hij ooit diplomaat was geworden. Dit waren nou de menselijke waarden waar Nederland voor stond. Als mensen hem zeiden te bewonderen om zijn compassie, zei hij schouderophalend: ‘Deugd alleen maakt ware adel.’

‘Yes sir?’ klonk er van de andere kant van de deur.

‘The water’s gone brown!’ Hij lachte er bewust om, want hij moest zich vooral niet druk maken om zoiets banaals. Hij had genoeg andere belangrijke dingen op zijn bordje.

‘Yes sir, Eduardo will fix it today.’

Het deed hem na al die jaren nog steeds goed wanneer Mercy uit zichzelf iets wist op te lossen. In de regel moest bediendes worden opgedragen vooral niet zelf na te denken. Maar hij had er een die wel logisch kon denken. En omdat hij minder pragmatisch was ingesteld dan zij – hij was een man van de grote lijnen – vulde zij hem goed aan.

‘Where would I be without you?’ zei hij. Hij voelde hoe haar trots opwelde, de warmte van de blosjes straalde dwars door de deur. Het was best eenvoudig een ander zich goed te laten voelen. Hij deed dat graag, alleen al vanuit de overtuiging dat ze daarmee wat harder voor hem werkte.

Terwijl hij de kraan liet lopen, bekeek hij zichzelf in de spiegel van de badkamer. Anders dan het veel jongere gebouw waarin hij woonde, had zijn eigen lichaam vooralsnog weinig kunstgrepen nodig gehad om goed te functioneren. Geen krakende gewrichten, of lekkende vaten. Daarin had hij zijn vader dan mooi weten te overtroeven. Zijn vader, de verzetsheld, was op vijfenveertigjarige leeftijd onverwachts aan een hartstilstand gestorven. Kort voor zijn overlijden had hij zijn memoires geschreven over zijn ervaringen in het verzet en hoe hij als beloning daarvoor tot ambassadeur in Indonesië werd benoemd. Ze werden postuum gepubliceerd. Melchior had geen idee gehad dat zijn vader met zoiets bezig was. Hij had het boek als een bezetene doorgebladerd, bang als hij was zijn donkerste vermoedens bevestigd te zien. En inderdaad, in het levensverhaal van zijn vader kwam hij met slechts één zinnetje voor: ‘Het was van begin af aan mijn bedoeling geweest mijn zoon (8 jaar) op een kostschool onder te brengen.’

Feitelijk klopte dat. De opvoeding van Melchior was vanaf zijn achtste overgedragen aan de fraters van het Canisius College in Nijmegen. Achteraf gezien had hij het niet anders gewild. Juist omdat zijn vader niet langer in de buurt was had hij de ruimte zichzelf te ontwikkelen. Op het Canisius werd zijn gevoel voor de poëzie in het leven tenminste gewaardeerd. Zijn vader was geen intellectueel. Niet dat Melchior zichzelf zonder meer een intellectueel zou noemen, maar hij durfde wel te stellen dat hij belezen was. Dankzij het Canisius.

Van zijn vaders boek had hij drie exemplaren, die automatisch naar iedere post mee verhuisden. Zijn vader mocht dus wél met hem mee. En trouw legde Melchior altijd een exemplaar op de salontafel. Overgave was makkelijker dan verzet.

Melchior poetste zijn tanden. Zijn huid was iets verslapt, maar de spiertonus waarmee zijn biceps en borstspieren zich aanspanden was goed. Hij had tot zijn veertigste veel hardgelopen, zijn benen waren daardoor slank en goed gevormd. Aan zijn torso had hij nooit veel hoeven doen, de brede schouders waren genetisch bepaald. En op zulke bonkige schouders paste juist een flinke laag vet. Hij had zijn borsthaar weg laten laseren toen het eerste grijs er als onkruid doorheen piepte. Bij nader inzien was dat niet verstandig geweest. Daardoor waren de rimpels op zijn borst meer zichtbaar dan ze anders zouden zijn geweest. Gelukkig had hij nooit de vergissing gemaakt een tatoeage te nemen.

Verbeeldde hij het zich of plakte zijn huid? Hij had voor hij naar bed ging nog een douche genomen.

‘Please don’t tell me the water was brown yesterday already, Mercy, was it? Tell me it wasn’t.’

‘Maybe no,’ wat meestal ‘ja’ betekende want ze wilde hem nooit teleurstellen. Hij duwde zijn neus onder zijn oksel, rook gelukkig niets. Maar in zijn maagstreek rommelde het. Hij had gewoontegetrouw een glas kraanwater naar binnen gegoten om de alcohol weg te spoelen. Heel rampzalig was dat niet, het zou wellicht tot een goede wc-gang leiden waardoor hij als vanzelf de copieuze maaltijd van de vorige dag kwijtraakte. Hij was gaan lunchen met de voorzitter van Centro Cultural Banco de Brasil.

‘You know what, Mercy? I was thinking we might want to organize a luncheon.’

‘When, sir?’

Aan haar stem zou hij nooit merken of iets haar te veel werd. Maar de laatste tijd draaide haar ene oog loensend naar buiten – een teken dat ze vermoeid was. Hij mocht het haar niet aandoen.

‘Never mind,’ zei hij omdat hij opeens aan de fazenda van zijn goede vriendin, weduwe Rachel Steenstra, dacht. Ze had gezegd dat het best wat eenzaam was daar in Teresópolis. ‘I think it’s Rachel’s turn to organize something, don’t you?’ Hij wachtte Mercy’s antwoord niet af. Sinds Leandra geen gesprekspartner meer was dacht hij hardop. ‘I mean, why should we always have to do these things, right? With it being so hot these days and all, it should be nice and cool up there. You should come, too.’

Beelden van een gemoedelijke lunch met zakenvrienden op een koele veranda in de bergen van Teresópolis vlinderden door zijn hoofd. Hij mocht er ook best even uit, dat had hij wel verdiend. En met die gedachte begon hij weer zin in de komende dag te krijgen.

‘Yes sir, it will be good. I will make something.’

‘Oh no no, that won’t be necessary. Or maybe just a dessert. That layered cake of yours, for example, something simple like that.’

Hij draaide de kraan uit. ‘Oh, and Mercy?’

‘Yes sir?’

‘I’m running really late, so could you check on Miss Leandra for me this morning and see if she needs anything?’ Hij sprak op dezelfde luchtige toon waarmee hij over de lunch sprak. Geen punt van maken, niets aan de hand.

‘Yes sir,’ klonk het eveneens opgewekt, maar net iets sneller. Wat begreep ze hem weer goed.

‘Don’t forget to tell her Nikki has arrived. Miss Leandra will want to meet her, I’m sure.’

Zoveel moeite kon het niet zijn even hallo te komen zeggen, wat interesse te tonen, dacht hij zo. Dat Leandra zich achter de gesloten deuren van de gastenverblijven verborgen hield werd eigenlijk gênant. Het leek hem bovendien niet gezond.

Leandra staat in de slaapkamer waar ze voorheen samen sliepen. Het boek waar ze ooit aan is begonnen ligt nog steeds op haar nachtkastje: Braziliaanse brieven. Ze is niet zo’n lezer, ze denkt in beelden. Fotograferen en reizen – dat zijn in haar leven steeds haar twee grote passies geweest.

Ze heeft zichzelf opgedragen iedere dag een rondje door het appartement te lopen. Hun slaapkamer is ongeveer halverwege, daar rust ze dan even uit. Ze leunt met haar voorhoofd tegen het warme glas, kijkt naar het terras dat helemaal rondom het appartement loopt. Vanaf het uiterste hoekje steekt de Nederlandse vlag omhoog. Niet alle dagen, alleen bij speciale gelegenheden, zoals wanneer een lid van het koninklijk huis jarig is. Of simpelweg wanneer Melchior daar zin in heeft.

Vandaag gebeurt er van alles rondom de vlaggenmast. Melchior kijkt toe hoe Eduardo in de mast klimt. Eduardo lijkt een zwart aapje op de stam van een kokosboom. Ellebogen, knieën, om en om steken ze uit. Pas tegen het einde durft hij een hand los te laten om een weggeschoten touwtje te pakken. Als Eduardo zou vallen, zou dat tien verdiepingen omlaag zijn. Gesneuveld voor Nederlands eer. Hij stopt het touwtje in zijn mond en glijdt terug. Sneller dan heen, opgelucht.

Maar dan gebaart Melchior iets. Hij is even uit beeld en verschijnt weer, nu met Mercy in zijn kielzog en een camera in de hand. Mercy vertaalt Melchiors wensen, zet ze kracht bij met bazige gebaren. Eduardo moet nogmaals de mast in. Leandra bestudeert Eduardo’s uitdrukking. Die houdt het midden tussen ongemak – hij wrijft over zijn arm – en gelatenheid. Alsof hij lang geleden heeft opgegeven te begrijpen waarom die blanke bazen van die vreemde dingen willen. Hij doet ze maar gewoon, dat is makkelijker, en hij maakt er verder niet meer van dan het is: een taak. Daarom zal hij niet spontaan naar Melchiors camera lachen of zwaaien. Mercy duwt haar vuisten in haar zij. Haar huid is van een dieper zwart dan die van Eduardo. Leandra begrijpt heel goed hoe het mogelijk was dat sommige Ghanezen hun eigen mensen als slaven verkochten.

‘Hoe meer slavenhandelaren we uit de geschiedenisboeken kunnen schrijven hoe beter het me lijkt,’ heeft ze Melchior gezegd, toen ze hem voor het eerst ontmoette. Leandra zat op de Praça República in Recife onder een baobabboom. De boom kwam oorspronkelijk uit de savannes van Afrika. Hij had de overtocht en de eeuwen overleefd, zich stevig weten te verankeren. Zijn takken strekten zich in de breedte uit. Ze vond dat mooi, die overlevingsdrang te midden van de lichtgele en rozerode paleizen om het plein heen. Gebouwen die veel later dan de boom waren gekomen, en stuk voor stuk waren nagebouwd in Louis xiv-stijl. Het voelde zo geforceerd, desperaat haast.

Het plein werd aan de ingang bewaakt door de bronzen buste van Johan Maurits van Nassau. Net als zij, keek hij naar de suikerzoete façade van het paleis van de gouverneur. Haar voetzolen tintelden. Ergens onder de grond lagen de ruïnes van zijn paleis Vrijburg. Aan stukken geslagen, verbrand, wraakzuchtig de grond in gestampt door de Portugezen.

Het Mauritshuis had haar gevraagd hun audiovisuele tour aan te vullen met beeldmateriaal over de Nederlandse tijd in Brazilië. Ze nam alle opdrachten die het mogelijk maakten het fotograferen en reizen te combineren gretig aan. Het Mauritshuis betaalde goed en zo’n filmpje was relatief simpel in elkaar te draaien. Met een muziekje onder wat aan elkaar geplakt beeldmateriaal leek het algauw wat. Ze had bedacht een virtuele routekaart te zullen maken, bestaande uit foto’s en filmpjes die het spoor van de Nederlandse aanwezigheid nabootsten. Zodat bezoekers als het ware zelf dwars door de Nederlandse tijd in Brazilië heen konden lopen. Maar wat bleek? Er waren nauwelijks tastbare sporen van die tijd. Wat er ooit Nederlands was geweest, was door de Portugezen vernietigd. Alleen de verhalen – opgetekend of doorverteld – hielden Johan Maurits levend. Ze moest dus iets anders bedenken, een nieuwe insteek zoeken.

Daarover zat ze diep na te denken. Kon ze het surrealistische decor op een andere manier gebruiken? Ze bestudeerde hoe het licht op verschillende tijdstippen over het plein viel. Ze nam de tijd, anders dan vroeger. Als twintiger schoot ze als een bezetene achter elkaar foto’s, alsof iets haar op de hielen zat. Nu streefde ze naar rust en beheersing. Dat ze precies wist wat ze wilde als ze haar camera in de hand nam. Ze voelde zich goed bij dat doel en wanneer ze die concentratie bereikte vergat ze zichzelf wel eens.

Melchior stond daar al een tijd, naast het beeld van Maurits. Het ergerde haar omdat zijn aanwezigheid haar uit die kwetsbare staat van creatieve waakzaamheid haalde. Maar hij keek met zoveel ontzag tegen het beeld op dat haar aanvankelijke irritatie omsloeg in verwondering. Hij belichaamde iets van die verloren gouden tijd. Dat hij, ondanks de tropische hitte, in een crèmekleurig linnen pak was gehuld, bruine leren schoenen aanhad en een hoed droeg, versterkte dat idee. Misschien kon ze hem op een bepaalde manier inzetten. Ze wist niet meteen hoe, maar voor haar gevoel klopte er iets. Alsof hij in het plaatje paste.

Ook zíjn blik toonde irritatie toen ze hem aansprak. Wellicht had zij hem op haar beurt gestoord in een intiem moment. Misschien had hij zijn fantasie de vrije loop gelaten en zag hij zichzelf daar wel staan als gouverneur in Nederlands-Brazilië. Zijn hand streelde enige tijd onbewust de voet van Maurits. Uiteindelijk tilde hij zijn hoed op. Leandra onderdrukte de lach die ze al enige tijd achter haar kaken voelde.

‘Wel ja. Twee Nederlanders voor het beeld van Johan Maurits in deze godverlaten drassige stinkstad,’ zei hij.

In lotsbestemming geloofde ze niet. Maar ze moest toegeven, het was opvallend. Ze had het gevoel dat ze iets in de schoot geworpen kreeg. Tegelijkertijd wist ze dat ze niet te gretig moest zijn. Van mensen die te graag iets wilden hield niemand.

Ze vroeg hem of hij begreep waarom de Pernambucanen in godsnaam zo met de Nederlandse Maurits wegliepen, vijf eeuwen na dato. Het antwoord daarop wist ze al: omdat de Brazilianen geloofden dat het land een stuk beter af was geweest als Maurits was gebleven. Melchior bracht weinig nieuws. Hij zei precies hetzelfde.

‘Maar ze moesten eens weten, hè?’ zei ze.

‘Wat moesten ze weten?’

‘Nou, als je kijkt naar de landen waar wij wel zijn gebleven.’

Hij schraapte zijn keel. Ze zag hoe hij zich verder inleefde in zijn rol. Hij fronste zijn wenkbrauwen en zei plechtig: ‘Eigenlijk moet je al die dingen plaatsen in de context van hun tijd. Het is zaak genuanceerd met onze geschiedenis om te gaan.’

Daarna viste hij een brochure uit zijn tas en vouwde die open. Het woord ‘German’ was met een pen onderstreept. ‘Maar “the German Johan Maurits van Nassau arrived in Recife in 1637 to govern the Batavia conquest.” Dat gaat zelfs mij dus te ver. We moeten onze helden wel binnenboord houden. Dat hij hier als een Duitser wordt aangemerkt is alleen omdat Allemanha de buste heeft gefinancierd.’

Hij tikte afwijzend tegen het plakkaat onder het beeld van Maurits en boog zich daarna samenzweerderig naar haar toe: ‘Ik zou het niet graag toegeven, maar tussen ons gezegd en gezwegen vind ik dat de Duitsers dat erg mooi hebben gedaan. Ik krijg er zelfs kippenvel van, zo trots en fier als hij in het harnas staat. En dan met zijn hand zo op zijn borst.’

Ze luisterde maar half. Ze zocht naar iets in zijn gezicht, achter zijn uitdrukking. Zijn stralende lach had iets weg van een masker. Alsof het niet speciaal om haar ging, want zijn ogen maakten nauwelijks contact. Ze werd uitgedaagd: zie maar eens indruk op zo iemand te maken.

Opeens stak hij zijn hand naar haar uit. Zijn visitekaartje met het wapen van Nederland rustte in zijn handpalm. Hij stelde zich met achternaam, functie en standplaats voor. Ze hield van de overgave waarmee hij zijn rol vervulde. Dat zag ze graag bij mensen. Het maakte niet uit wat ze deden, als het maar met passie was. Ze gaf hem de twee zoenen die gebruikelijk zijn bij een kennismaking in Brazilië. Want hij mocht het best weten: ze was niet zomaar de eerste de beste toerist. Hij rook naar koffie. Naar specerijen. Naar slaven.

‘Leandra Taminiau,’ zei ze.

Hij stelde geen vragen over haar achternaam. Tijdens haar hele puberteit had ze iedereen die het maar wilde horen verteld over haar Franse vader, een kunstenaar. Dat ze hem sinds haar zevende niet meer had gezien. Het maakte haar speciaal. Met het verstrijken van de jaren werd een andere vraag veel interessanter: de vraag wat iemand deed. Zij kon dan zeggen dat ze fotografe was. Het verdiende niet veel, maar ze volgde tenminste haar dromen. En omdat ze heel goed wist dat mensen het uiteindelijk toch niet durfden, benadrukte ze dat ook zij moesten doen wat ze altijd al wilden. Ze stond zichzelf daarbij een zeker superioriteitsgevoel toe, zo niet een vorm van sadisme. Ze gunde het ze zo, zei ze: en ze garandeerde dat ze er nooit spijt van zouden krijgen. Hoogstens van de dingen die ze niet hadden gedaan. Het was namelijk nooit te laat.

Maar Melchior reageerde niet op haar achternaam. Hij zei alleen datgene wat gebruikelijk was bij een kennismaking in Brazilië: ‘Prazer.’ Als reactie daarop kon ze het niet laten haar opmerking te plaatsen over slavenhandelaren.

Overigens was ook zij aanvankelijk Johan Maurits goedgezind geweest. De humane prins die zo ruimhartig was. Die godsdienstvrijheid in Nederlands-Brazilië propageerde, zelfs voor joden. De man die allianties aanging met vriend en vijand. Die kunstenaars, architecten en wetenschappers meenam, paleizen liet bouwen. Tot ze in een voetnoot ergens las dat Maurits Fort Elmina aan de kust van Ghana had laten veroveren, alsook een fort in Angola. Vanuit die twee bastions waren de meeste slaven uit de geschiedenis geëxporteerd en verhandeld. Dat ze in opdracht van het Mauritshuis werkte kon ze alleen voor zichzelf rechtvaardigen als ze ook aan dat stukje van de geschiedenis aandacht mocht besteden. Als ze de vraag mocht opwerpen of Johan Maurits ook zo humaan was jegens de Afrikanen en de inheemse indianen. Het werd een steeds ambitieuzer project.

Zelfs op haar mededeling over slavenhandelaren zei Melchior niet meteen iets. Daarom deed ze er nog een schepje bovenop: ‘Of moeten we dat zeker ook allemaal in de context van de geschiedenis zien?’

Eindelijk keek hij haar echt aan, hoewel haar provocaties hem niet leken te raken want hij lachte nog steeds hartelijk. Hij legde zelfs zijn hand even op haar arm. Dat het een welkome aanraking was kwam voor haar onverwachts. Haar huid ontspande zich onder de warmte van zijn hand.

Hij zei: ‘Ik hou zo ontzettend van spreekwoorden en gezegdes. Ken je dat van Horace Warpole? “The world is a comedy to those that think, a tragedy to those that feel.” Dat pleeg ik graag in speeches te gebruiken.’

Hij sloeg een libelle weg. Er vloog een overmaat aan die beesten over het plein. Ze waren lelijker dan de libelles uit haar vroege jeugd. Toen dansten ze om de schildersezel van haar vader en waren dun, lichtblauw. De libelles in Recife waren dik en grijs, een diep donkergroen. Ze vervloekte ze omdat ze haar enige positieve associatie met haar vader dreigden te verpesten.

‘Ik heb dus om drie uur een afspraak met de gouverneur om deze geschiedvervalsing eens even recht te zetten,’ zei hij. ‘Wat de Duitsers kunnen, kunnen wij natuurlijk ook. Stel nu dat Nederland een opgraving naar de ruïnes van paleis Vrijburg zou financieren. Dan wil ik nog wel eens zien hoe lang Johan Maurits volgens hen nog een Duitser is.’ Hij knikte met zijn hoofd in de richting van het paleis, tilde zijn hoed weer op en liep weg.

In een opwelling volgde ze hem, de weg over.

‘Maar waarom is dat zo ontzettend belangrijk voor je?’ vroeg ze hem. Was dit nu waar diplomaten zich de hele dag mee bezighielden? Met erekwesties?

Hij stond op de eerste trede van het paleis, draaide zich om en keek op haar neer.

‘Laat ik het zo stellen,’ zei hij: ‘ik heb onze Johan Maurits nog even hard nodig. Ik organiseer namelijk een Culturele Manifestatie die op ons gemeenschappelijk cultureel erfgoed stoelt. Als Maurits volgens de Brazilianen een Duitser is, kan ik die hele manifestatie natuurlijk moeilijk hard maken.’ Hij wreef duim en wijsvinger op elkaar: geld.

De woorden Culturele Manifestatie wekten natuurlijk haar interesse. Ze zou meer tijd met hem willen, zodat ze over hun plannen konden praten. Tenslotte waren ze blijkbaar allebei met Maurits bezig. Dit waren nu juist de bijzondere ontmoetingen, daar deed ze het allemaal voor. Maar hij liep verder de trap op en zij bleef achter. Helemaal boven aan de trap draaide hij zich weer om.

‘En doe je wel voorzichtig? Die buurten daar meteen achter, dat zie je niet vanaf hier, maar zodra je de hoek om bent is het meteen le-vens-gevaarlijk.’ Hij gaf het gebied aan met breed armgebaar. Hij leek wel een plantagehouder die over zijn suikerrietvelden uitkijkt. Hij moest eens weten, dacht ze. Hij had het over het oude stadsdeel en dat was nu juist waar zij woonde, naast het Teatro Mamulengo. Tussen de verschoppelingen die de verlaten woningen kraakten, muzikanten met dreadlocks en theatermakers. Allerlei kunstenaars zoals zij. Het was daar tenminste authentiek, vonden zij.

‘We hebben onlangs op het consulaat doorgekregen dat Recife boven aan de lijst moet komen te staan van het aantal moorden per hoofd van de bevolking,’ zei hij. ‘Geef mij maar Rio. Daar ben je toch wel geweest natuurlijk.’

Ze was niet in Rio geweest. Er viel nog genoeg in Recife te ontdekken, te veel zelfs.

‘Nee toch? Maar a cidade maravilhosa!’ riep hij als een verkoper die zijn waar aanprijst. ‘Rio is een ab-so-lute must. Kom op z’n minst gezellig Koninginnedag met ons vieren.’

Hij verdween in het statige portaal en liet haar met een onbevredigd gevoel achter. Ze had hem niets over zichzelf kunnen vertellen, waar ze vandaan kwam, zelfs niet wat ze deed. Ze besloot dat ze naar Rio zou gaan. Een kunstenaar moest tenslotte altijd openstaan voor het onverwachte. Alleen dan was er ruimte voor groei.

Melchior had het zo kunnen uittekenen. Uiteraard moest Tygo Vleeshouwers weer benadrukken hoe laat hij aanschoof bij het overleg. Hij zou Tygo’s afkeuring niet eens zo erg hebben gevonden als hij zich maar mans genoeg had getoond om het openlijk ter tafel te brengen. Maar zo was Tygo niet. Liever keek hij overdreven op zijn patserige horloge, van het type met een kolossale schakelband in plaats van leer. Melchior zag heus wel hoe hij daarbij oogcontact zocht met de handelsattaché, die tot Melchiors genoegen zo in een krantenartikel over dengue was verdiept dat hij niet merkte hoe dwingend Tygo om zijn aandacht vroeg.

Maar Melchior was hem ook in dezen zijn meerdere. Onderweg naar de vergadering had hij nog even Nutellacakejes opgepikt. Daarmee won hij aan credits bij de rest van de medewerkers. Een beetje ‘jeu’ deed wonderen. Misschien was Rio niet een van de meest prestigieuze posten, maar de uitwerking die de stad op hem had compenseerde veel. Hij en de stad lagen elkaar. Dingen op hun beloop laten. Een weekje wachten. Negenennegentig procent van de ambtelijke problemen loste zich dan vanzelf op. De soep werd nooit zo heet gegeten, en zo verder. Hoe gespannener Tygo deed over verslagen, rapporten, memo’s of beleidsstukken, des te relaxter werd Melchior. Want, zeg nou zelf, hoe vreselijk belangrijk was het onderwerp van dit spoedoverleg nu helemaal? Centrale vraag op de agenda: wat te doen met de dreigende dengue-epidemie en of ze daarover iets op de site moesten zetten.

Ergens kon hij het Tygo niet helemaal kwalijk nemen, relativeringsvermogen kwam nu eenmaal met de jaren. Hoewel hij betwijfelde of Tygo zelf ooit iets zou kunnen relativeren. Alleen al het gestel van die man! Hij was broodmager. Een hoge verbranding omdat hij zich zo druk maakte. Zijn ogen hadden de neiging heen en weer te schieten, tegen het schichtige aan. Melchior had hem nooit eens achterover zien leunen in een stoel. Alsmaar voorover, ingespannen, ellebogen op tafel en aan iets friemelen. Meer dan eens was het hem gelukt Melchiors concentratie te verstoren door het neurotische geklik met zijn pen. Hij was het zich niet eens bewust, reden waarom Melchior het zijn plicht vond om Tygo op dat soort onhebbelijke gewoontes te wijzen. Collega’s waren er om elkaar te helpen.

Aan Tygo’s mondhoek kleefde chocola. Laat ook maar, dacht Melchior, er was geen beginnen aan. Zijn blik gleed naar het laatste Nutellacakeje waar met een lichtere kleur bruin golfjes op waren getekend. Hij moest aan Leandra denken. Ze hield van cakejes. Ondanks haar stoere en nonchalante houding kon ze volledig in vervoering raken van zoete dingen als doce de leite. Ze hield van krullen en rondingen, van zwieren en dansen. Ze kon verliefd worden op een verzilverde flessenhouder uit Oostenrijk, die hij van een gast kreeg. Aan tafel streelde ze de rand van het tafelkleed waarlangs een geborduurd bloemetje was gestikt. Ze kon secondenlang verwonderd de initialen in zijn pak bekijken, leek hem daarbij even te zijn vergeten. Een met jade ingelegd doosje uit Taipei. De vazen uit de Filippijnen, waar met de hand geschilderde viooltjes overheen kropen. De gewatermerkte uitnodigingen die hij in zijn gastenboek bewaarde.

Het kwam totaal onverwachts bij een vrouw die haar haren rommelig om een potlood heen draaide, strakke T-shirts droeg met schreeuwerige teksten zoals ‘Ex Porn Star’ of een afbeelding van een aap. Niet iedereen kan even goed cadeaus in ontvangst nemen. Leandra wel. Het gaf hem een goed gevoel haar dingen te geven waar ze zo zichtbaar van genoot.

Als kind had hij dat al in zich. Hij gaf zijn moeder graag dingen, misschien omdat hij zijn vader dat nooit had zien doen. Melchior had voor zichzelf het ontbreken van enige rol van betekenis in het boek van zijn vader wel kunnen rechtpraten. De insteek was immers het werkende leven. Maar dat zijn vader ook nauwelijks woorden besteed had aan zijn vrouw, daar kon hij niet tegen. Op niet één pagina kwam ze tot leven als Madelief, de vrouw die alles had opgegeven voor haar man. Die zelfs haar kind had afgestaan.

Gedurende het schooljaar kocht Melchior spullen die hem mooi leken voor zijn moeder. Een geurkaars. Of een tegeltje met daarop Franciscus van Assisi omringd door schattige dieren: witte duiven, konijnen, herten en schapen. Een ovaalvormige steen die meekleurde met je gevoel. Eau de toilette. Een waaier uit China voor als ze het heet kreeg in de tropen. Hij kon haast niet wachten tot zijn ouders met groot verlof in Nederland waren om de cadeaus aan haar te kunnen geven. Iedere zomer had ze iets bij zich wat hij haar had gegeven. Favoriet was de goudkleurige haarspeld waarmee ze een lok uit haar gezicht hield. Hij was vrij snel roestplekken gaan vertonen, desondanks droeg ze hem meerdere zomervakanties in haar haar.

Bij hun allereerste weerzien met haar nadat hij naar kostschool was gegaan, zei ze tegen hem: ‘Melchior, je moet één ding goed onthouden. Je hoeft niet te huilen want ik weet heus wel dat je verdrietig bent. En als je flink bent, dan is het sneller over. Lachen geeft je een beter gevoel over jezelf.’ Het waren de enige woorden die zijn moeder aan hun verwijdering besteedde. Hij was negen jaar oud en voelde zich heel volwassen omdat haar stem niet de zangerige zwier had van moeders die jonge kinderen aanspreken. Ze zei het rustig en helder, alsof ze met een volwassene praatte. Ze zaten recht tegenover elkaar. Ze dronken thee. Melchior vulde haar kopje bij. Ze liet hem dat zonder bijsturen doen. Ook dat was voor het eerst.

In de puberteit vroeg hij zich soms af hoe erg ze het eigenlijk vond hem na iedere zomer achter te moeten laten. Ze was altijd even verzorgd en wist in iedere omstandigheid onafge-broken innemend te glimlachen. Maar iedere keer als hij zijn twijfels had, dacht hij terug aan die woorden. In gedachten sprak hij tegen haar: Ik weet heus wel dat je verdrietig bent, mama. Haar koele, ondoordringbare elegantie had een functie. Ze hield daarmee de wereld op afstand. Die wetenschap stelde hem gerust. Haar woorden werden zelfs een leidraad. Daarmee had niet zijn vader, maar zijn moeder hem gevormd tot de man die hij was, als geen ander geschikt voor de diplomatieke dienst. Een beter diplomaat dan zijn vader, voor wie zijn baan eerder een dienstplicht leek.

Zijn gedachten aan zijn moeder werden ruw verstoord door Tygo’s behaarde hand die naar het laatste Nutellacakeje greep. Met afgrijzen keek hij toe hoe het in één hap verdween. De man was zich werkelijk totaal niet bewust van zijn gedrag. Het laatste koekje pakken, dat deed je gewoon niet! Het laatste koekje moest als een steen op een graf blijven liggen. Dit bedoelde hij nou toen hij bij Leandra zijn beklag deed over de uitholling van de diplomatieke dienst. Precies dit. In zijn tijd zouden de Tygo’s van deze wereld nooit tot het klasje worden toegelaten. Ze zouden hem vanwege het opvreten van het laatste koekje onverbiddelijk afwijzen. Om nog maar te zwijgen over het feit dat Tygo niet opstond als iemand de kamer binnenkwam.

Hij was dan ook verbaasd geweest toen het voorstel kwam om Tygo Vleeshouwers als zijn tweede man aan te stellen. Het moest een vergissing zijn. In al zijn naïviteit belde hij meteen naar HDPO.

‘Anneloes,’ zei Melchior, ‘alles goed daar? Jullie hebben een tropische zomer lees ik, heerlijk. Je mag van geluk spreken, we zitten hier al weken in de regen.’

‘Ja goed, Melchior. Ik heb niet heel veel tijd, woensdagen werk ik halve dagen. Omadag hè? Dus als het een ingewikkeld verhaal wordt, kan Marieke het ook prima afhandelen.’

‘Nee, nee. Ik praat liever direct met “the woman herself” over de gevoeliger kwesties van het vak. Maar god, je bent toch veel te jong om oma te zijn?’

‘Dat is weer heel charmant van je. Shoot.’

‘Waar ik het dus even over wilde hebben met je: ik heb hier voor me liggen een fax waarin jullie het voorstel doen ene Tygo Vleeshouwers (het was niet eens Vleeschouwers met sch) in Rio te plaatsen.’

‘Ja?’

‘Maar die Tygo, hij is toch – als ik het goed heb – van huis uit accountant?’ De vraag was overbodig, boekhouden werd uitdrukkelijk genoemd als een van ’s mans belangrijkere competenties.

‘Hij gaf zelf aan wel wat voor Rio te voelen. En daar waren we eigenlijk heel blij mee.’

‘Ah,’ hij schraapte zijn keel, ‘niets in het nadeel van de heer Vleeshouwers natuurlijk, begrijp me vooral niet verkeerd, maar als ik zijn cv zo bekijk… Ik vroeg me bijvoorbeeld af, heeft hij nou wel of niet het klasje gedaan?’

Aanstoot vond dat blijkbaar grappig want ze moest er hartelijk om lachen. ‘Dat weet je best. Nee, hij heeft het klasje niet gedaan. Maar er zijn mensen die dat tegenwoordig juist een voordeel vinden, Melchior.’

Zij, ongetwijfeld. Met haar bonte verzameling aan hbo-opleidingen Human Resources en Personeelsmanagement. Wat wist zo iemand als zij er nou van? Ze had niet één termijn op een buitenpost doorgebracht. Hij vroeg zich af wat haar meer dwarszat: dat ze vrouw was, of dat ze geen osm was. Feit was dat ze kampte met een minderwaardigheidscomplex. Alleen al hoe ze zo nadrukkelijk badinerend zijn naam zei, Mel-chior.