OVER RUSTELOOSHEID

ARJEN VAN VEELEN

OVER RUSTELOOSHEID

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Copyright © 2010 Arjen van Veelen en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Chip Simons/Gallery Stock

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk Suzan Beijer

Foto van de auteur Taco van der Eb

ISBN 9789045704746

NUR 323

www.augustus.nl

DE LAATSTE PAGINA

De laatste pagina van het internet werd rond het jaar 2000 gepubliceerd en bestaat uit een enkele bladzijde, in zwart-wit, zonder plaatjes, zonder reactiemogelijkheid, zonder doorverwijzingen, zonder pop-ups, banners, flash-animatie of retweet-opties. De site is even stijfbevroren en onaanklikbaar als de pagina die je nu leest. Er staat alleen maar tekst:

You have reached The End of the Internet

Thank you for visiting the Last Page.

There are no more links.

You must now turn off your computer and go to do
something productive.

Internet is tijdverspilling, zegt deze oude grap. Een grap die aansloeg, want hij werd vaak herverteld: sinds die allereerste Laatste Pagina online kwam, doken er tientallen kopieën op, die allemaal claimen dat ene doodlopende steegje te zijn. Er zijn allerlei varianten van. Je hebt bijvoorbeeld de Very Last Page, de Second To Last Page en The All New Last Page. En ze bestaan in allerlei verschillende talen (‘Atención: ultima página de la Internet!!!’, of ‘Sie haben das Ende des Internets erreicht’). Maar de cultuurkritische boodschap is steeds dezelfde: gefeliciteerd, je hebt het boek uit, nu moet je iets zinvols gaan doen. Wat dat zinvolle is, varieert steeds, van ‘go read a book’ tot ‘go outside and play’. Tezamen trekken de sites nog dagelijks tienduizenden bezoekers.

Zelf kijk ik regelmatig naar filmpjes op Dumpert.nl (‘meisje pwnd ex-vriend! LOL!’). Ook ben ik als een junkie verslaafd aan non-nieuws op Nu.nl (‘China ontwikkelt parkeergarage voor vrouwen – whatthefuck?’). En terwijl ik dit schrijf, kijk ik om de paar minuten op Facebook. Je weet waar het aan ligt als dit stuk warrig wordt. Ik heb een snoepzieke geest en in mijn huis staat een gratis fruitautomaat. Lees eens een goed boek, ga eens buiten spelen – dat zijn dan heilzame aansporingen, nietwaar?

Niet helemaal. Het advies van de Laatste Pagina’s is even goedbedoeld als gedateerd. Want op internet lees je boeken. En met internet kun je buiten spelen.

Dat konden de makers van de Last Page misschien nog niet weten. De grap dateert uit de tijd dat het web nog nauwelijks gesponnen was. Het was de tijd dat je modem nog tiedudidididididduuudidu zei als je verbinding zocht. Destijds ‘ging je’ nog ‘online’. Internet was nog niet mobiel. De grens tussen online en offline was nog niet zo diffuus als nu. Er waren toen ook nog geen fatsoenlijke sociale netwerken. Skype begon pas in 2003, Facebook in 2004 en Twitter in 2006. Tien jaar na die eerste Laatste Pagina lijkt de boodschap irrelevant geworden: I know, er zit een knop op mijn computer. (Ja-ha, ik weet ook dat er een website bestaat met een knop om het internet uit te zetten, www.turnofftheinternet.com.)

Maar als we die zedenpreek van ga-toch-buiten-spelen even negeren, is die Laatste Pagina een fascinerend concept. Internet groeit sneller dan God kan klikken. Een THE END ZOU praktisch zijn. ‘Alles stroomt,’ vond Heraclitus, ‘en niets beklijft.’ Dat geldt hier ook: internet is eindeloos en eeuwig uitdijend (zie alleen al het feit dat na die eerste Laatste Pagina weer nieuwe Laatste Pagina’s verschenen ((en daar weer variaties op (((en daar weer subvariaties op ((((en daarop weer sub-subvariaties))))). Dit medium verandert voortdurend van gezicht, ververst zichzelf onafgebroken en de inkt droogt er nooit van op. Er is geen kop. Geen staart. Geen verhaal.

En ik wil grip: ik wil de beste platen uit de jaren zestig in een handige verzamelaar. Ik wil een alfa en een omega. Maar er zijn hier biljoenen alfa’s en biljoenen omega’s en er is een voortdurende aanvoer van nieuwe Elvissen. Er zijn te veel uitroeptekens en te weinig punten. Dit heelal maakt me duizelig.

Zoals het echte heelal werd ingedamd met verhalen, verhaaltjes en canons van verhalen, zo probeer ik in mijn internethemel ook dijkjes aan te leggen. Ik zoek bijvoorbeeld gelijkgestemden op in ommuurde communities. Ik lees er maar een paar kranten. En ik heb veel aan Facebook, de draad van Ariadne in mijn labyrint. Zonder die uitvalsbasis word ik gek.

Heel af en toe bezoek ik ook de Laatste Pagina. Dat is de minzame portier die mij van het feestje schopt als ik aangeschoten begin te raken.

In 2004 ontdekten wetenschappers op twee snippertjes papyrus, die als oude kranten gebruikt waren om een mummie in te verpakken, enkele nieuwe verzen van de Griekse dichteres Sappho (geboren rond 630 v.Chr.). Het bleek te gaan om een gedicht over ouder worden.

Mijn soepele huid van weleer is door de ouderdom

Gerimpeld, mijn haren zijn wit geworden

[…]

Ik beklaag mij voortdurend, maar wat er aan te doen?

Een mens kan onmogelijk leven zonder oud te worden

In totaal ging het om precies honderd-en-een nieuwe woorden van Sappho. Zeg maar een sms’je. En niet eens haar beste poëzie. Toch haalde ze met die luttele woordjes CNN. Dat Sappho na nagenoeg 2600 jaar stilte weer iets publiceerde, was wereldnieuws. Van schrijvers uit de klassieke Oudheid wordt zelden nog nieuw werk ontdekt. De Oudheid is af. Onveranderlijk, uitgekristalliseerd, in kannen en kruiken. De inkt is al eeuwen droog. Er zit soms zelfs schimmelpluis op de pagina’s.

Dat maakt de Oudheid zo fijn overzichtelijk. De canon is klaar en past in twee Billy’s. We hoeven niet steeds te verversen. Er is in deze bibliotheek ook nauwelijks sprake – op een paar boeken na – van de spam van Permanent En1argedPenis, Dr. Guaranteeed Up To 4 Inches & 50% wider in 90 days or less. Er ligt niet steeds een nieuw boek van de jonge, opkomende auteur Publius Ovidius Naso. Zijn boeken liggen er al eeuwen en zijn inmiddels ook verkrijgbaar in midprice. Er is geen reden voor een leesachterstand.

De Oudheid heeft een Laatste Pagina. Iemand die dat snapte, was de bankier James Loeb. Hij begon in 1911 ‘all that is important in Greek and Latin literature’ uit te geven. Van Achilles tot Zeno. Het innovatieve van Loeb was dat hij al dat moois uitgaf in handzame boekjes met op de linkerpagina de originele tekst in Grieks of Latijn en op de rechterpagina de Engelse vertaling. Elke auteur kreeg een enthousiasmerende introductie en zo nodig verhelderende voetnoten. De Griekse deeltjes kregen een groen kaftje, de Romeinse deeltjes waren in rood. Overzichtelijk.

Volgens Loeb was de Oudheid het fundament onder onze beschaving. En daar valt iets voor te zeggen. Op zo’n beetje de iPhone na zijn de Grieken en Romeinen de uitvinders van alles wat we fijn vinden: democratie, vrijheid van meningsuiting, riolering en vloerverwarming. Hij vond dat we de Klassieken moesten blijven herlezen; dat hield een mens menselijk. Loeb was een idealistische bankier. Hij was ook moralist. De al te expliciete seksscènes uit de Oudheid verdoezelde hij voor het plebs door die niet te vertalen, maar op de rechterpagina in het Latijn of Grieks weer te geven (wat het makkelijker maakte om die passages te vinden, overigens). De Loeb Classical Library bestaat nog steeds en telt nu ruim vijfhonderd deeltjes. Het is het beste van het Westen. Vijfhonderd boeken die je gelezen moet hebben: hilarisch, ontroerend & ongelooflijk dichtbij.

Een mens wordt in de regel tachtig, negentig jaar. Stel dat je gedurende die jaren elke maand een boek leest, dan lees je er tijdens je bestaan ongeveer duizend; in totaal ongeveer dertig meter boekenplank per mensenleven. Dat is niet veel. Alleen al op Bol.com heb je miljoenen titels, die allemaal tientallen lezersrecensies hebben. En je moet kiezen. Nu.

Begin bijvoorbeeld met Homerus, dan Herodotus, Plutarchus, Sappho (heb je zo uit) en Ovidius. En ga dáárna twijfelen. Vaar blind op de beste recensent: de tand des tijds. Het leven is te kort voor pulp. Het is misschien een romantische vergissing van Loeb dat onze beschaving stoelt op die twee Billy’s uit de Oudheid. Er loopt geen ononderbroken lijn van Athene naar jou. Maar wat al die eeuwen wel een constante bleef, was de menselijke natuur: die veranderde niet. Er zit een Odysseus in je en ook een Penelope. Dankzij Homerus snap je beter wie dat zijn.

Op Dumpert.nl zag ik een sardonisch filmpje van The Simpsons over de krantenwereld: ‘Ha ha, your medium is dying!’ Het is een intelligente, grappige sketch. Maar op sommige dagen, als ik moe ben van de flikkering, de bliepjes en het gedans van mijn duivelse fruitmachine, als ik mij voel als een zich vergalopperende dichter die niet meer stoppen kan met associëren, als ik ongedurig ben als Fernando Pessoa – niet omdat ik ook hoogsensitief ben, maar simpelweg omdat ik te veel zie – op die dagen wil ik wel eens een ribbroek aantrekken, een vale lamswollen trui en een jasje van tweed. Dan ga ik naar buiten, ad fontes. Ik wandel naar de universiteitsbibliotheek en treed de schemerige studiezaal der Klassieken binnen. Ik loop naar de kast van Loeb en aanschouw de kalme congregatie van ruggen. Ik inhaleer diep. Schimmellucht die de longen prettig prikkelt. De geur, de stilte van een heilige plek diep in een eeuwenoud woud. Ik streel de kaftjes. Rood. Groen. Navigatielichten op zee. Dan pak ik lukraak een deeltje. Altijd raak.

Seneca, Deel IV, de Brieven aan Lucilius. Seneca, met zijn Latijn zo compact, zo kraakhelder en knapperig als de chocoladelaag van een Magnum Classic. Ik lees uiteraard op de linkerpagina, maar je mag ook rechts lezen:

Ex iis quae mihi scribis, et ex iis quae audio, bonam spem de te concipio; non discurris nec locorum mutationibus inquietaris.

Uit wat je me schrijft en wat ik van je hoor krijg ik goede hoop over jou. Je rent niet van hot naar her en wisselt niet steeds van plaats met alle onrust van dien.

[…]

[…]

Certis ingeniis inmorari et innutriri oportet, si velis aliquid trahere, quod in animo fideliter sedeat. Nusquam est, qui ubique est.

Je moet je bij een beperkt aantal denkers houden en je daarmee voeden, als je er tenminste iets uit wilt halen wat zich echt vastzet in je geest. Wie overal is, is nergens.

Vitam in peregrinatione exigentibus hoc evenit, ut multa hospitia habeant, nullas amicitias. Idem accidat necesse est iis, qui nullius se ingenio familiariter applicant, sed omnia cursim et properantes transmittunt.

Mensen die hun hele leven op reis zijn hebben uiteindelijk overal logeeradressen maar nergens vrienden. Datzelfde gebeurt onvermijdelijk met lezers die zich met geen enkele denker werkelijk vertrouwd maken, maar alles vluchtig en haastig laten passeren.

Ooit zal ik mijzelf als een monnik van de orde der strikte observantie opsluiten met alleen water, brood en de boekjes van Loeb. Dan ga ik ze eindelijk allemaal lezen, tot ik ze snap. En dan zullen de meest wonderlijke pop-ups uit de bevroren pagina’s opspringen en weidse panorama’s vol diepe wijsheid zullen zich ontvouwen en daar zullen geen banners zijn. Dit pakt niemand ons af: doorlezen, deeltje na deeltje, tot we, ooit, de laatste pagina opslaan.

Die zal even onbeweeglijk zijn als het papier van het boek dat je nu leest. Er zal geschreven staan, in achterlijk kleine priegelletters:

Dank je.

Time’s up now.

Geen boeken meer; geen geklik.

De verf is droog.

Je moet naar buiten.

ALLES UIT JE LEVEN

Ik schrijf dit op mijn laptop met mijn voeten in het water van een zwembad. IJsblokjes tinkelen in mijn cocktailglas. Ik heb de instant-zen van de zon op mijn vel. De wind voert vanaf de heuvels de geur van cipressen aan en ik hoor het ‘ting ting’ van de geitjes. Op het strand het oogsnoep van mensenlijf. Daarachter de zee: aquamarijnblauw. Middaguur op Kreta. De eerste vakantiedag. Ik heb de Tetrisblokjes van mijn dagelijkse beslommeringen stilgezet.

Detox voor de ziel.

Even helemaal weg.

Helemaal? Niet helemaal.

Als een vogelspin uit een bananendoos is er een geniepig vraagje uit m’n Samsonite geslopen. Het is de vraag of ik wel alles uit het leven haal.

Die vraag heb ik niet zelf bedacht. Op weg naar Schiphol zag ik de reclame van een energiedrankje. Get more out of life! En op het station las ik op de cola-automaat: Life is what you choose, so start choosing today! Op het vliegveld, bij een laatste sigaret, waarschuwde Vodafone: Make the most of now!

Ik hou niet van reclame in de gebiedende wijs. Het is kietelkruid voor de ziel.

Zul je altijd zien. Zit ik hier met een all inclusive-bandje om mijn pols met als voornaamste zorgen dat ik geen wondjes krijg van mijn teenslippers en hoe op het luchtbedje te geraken zonder nat te worden, komt opeens de grote levensvraag: haal ik er wel alles uit? En krijg ik spijt als ik niet alles uit mijn leven haal? Is het oké als ik maar een beetje pak? Wanneer kan ik zeggen: klaar? Als ik duizend boeken heb gelezen, inclusief Ulysses en Sein und Zeit? Als ik alle landen op aarde heb afgevinkt? Als ik krokodillenvlees heb geproefd?

Het leven duurt lang en zelfs van deze ene week schiet ik al in de kramp. Mijn vakantie wordt een snel smeltend softijsje. En ik ben een omgekeerde hypochonder. Zoals een hypochonder vreest allerlei ziekten op te lopen, ben ik bang dat ik allerlei moois misloop. Het is een bom onder mijn vakantie die onschadelijk moet worden gemaakt.

Icarus ontsnapte ooit vliegend van Kreta en Theseus werd hier door Ariadne van de Minotaurus gered. Maar vandaag geeft alleen Red Bull mij vleugels en wil ik niet ontsnappen. Ik wil bruin worden, op jeepsafari, onbeperkt tequilaatjes slammen, varen met de bananenboot, op booze cruise met halverwege een snorkelmomentje, niet de grot bezoeken waar Zeus werd geboren, maar naar de BIO BIO, de Matrix en de Amnesie.

Ik zie een speedboot passeren en moet denken aan Patrick Lodiers. In een aflevering van het BNN-programma Ramptoerist interviewt hij een Libanees, eigenaar van een speedboot. Achter hem de zon, de zee en op de plecht zonnende chica’s. Waarom is de party scene hier zo gaaf, in dit oorlogsgebied? ‘Het is dansen op de vulkaan,’ zei de speedbootman. ‘In Libanon kan elke dag je laatste zijn.’

Dat ken ik. Ooit was het gebruikelijk om op klokken en horloges de slogan ultima forsan te zetten. Latijn voor: de laatste, misschien. Het werkte als een memootje: dit zou je laatste dag kunnen zijn. Bedenk goed wat je ermee doet. Je geniet gek genoeg meer als je de dood voor ogen houdt. Het motto ‘ultima forsan’ betekent simpelweg: neem alvast een voorschotje op de helderheid van het laatste uur. Het is toch zonde als je pas wanneer je in een neerstortend vliegtuig zit sms’t dat je echt van iemand houdt? Leef zoals de mensen leven in dat andere BNN-programma, Over mijn lijk, met dappere, levenslustige, ernstig zieke jongeren. Het probleem is: hier aan het zwembad is de dood ver weg. Ik zie vooral bananenboten, en het lijkt meer op Try before you die.

Misschien is ook dat laatste programma leerzaam. De deelnemers aan Try before you die zijn tenslotte Universalgelehrten op het gebied van alles-uit-je-leven-halen. Ze speelden in pornofilms. Gingen in een bad vol Baileys. Pisten op schrikdraad. Aten schapenoog. Flashten hun tieten en plein public. Sloopten hotelkamers. Werden levend begraven.

Allemaal heel intens, maar als dit mijn laatste dag zou zijn, at ik vanavond beslist geen schapenoog. Ik schort de vraag even op en bestel een nieuw drankje. Tools are coming, hopelijk, after the break.

Terwijl ik van mijn cocktail nip zie ik een jongen voorbijlopen die op Valerio Zeno lijkt. Valerio is de leukste BNN-presentator. Niet alleen vanwege zijn heerlijk stoïcijnse stemgeluid, maar vooral vanwege zijn stoïcijnse achternaam.

De Griek Zeno van Citium (333-262 v.Chr.) was de stichter van het stoïcisme. Hij was een zakenman die op zijn dertigste door schipbreuk in Athene landde. Daar leerde hij dat je je niet druk moet maken om dingen die onbelangrijk zijn en die je niet zelf in de hand hebt (je imago, je carrière, je dood). Zeno was nogal zen. Hij zei: ‘Geluk is flow.’ Zeno is de Jack Johnson onder de antieke filosofen. Zijn hoogste genot was om in de zon te zitten, vijgen te eten en wijn te drinken.

Als mijn laptop nu in het water viel, zou Zeno zeggen: ‘Maak je niet druk, het is maar een ding.’ En zo dacht hij ook over het leven zelf.

Liefhebbers van de boeken van Zeno bestelden ook het Pocketboekje van Epictetus; de Brieven aan Lucilius van Seneca en de Notes to self van Marcus Aurelius. Allemaal stoïcijnen. Allemaal zeiden ze op een andere manier dat je rust krijgt als je niet alles uit het leven probeert te halen.

Epictetus, een vrijgelaten slaaf die filosoof werd, was bezeten van het concept van vakantie vieren in je eigen hoofd. In zijn boekje legt hij uit hoe je die bestemming bereikt. ‘Sommige dingen heb je in de hand,’ zegt hij, ‘en andere niet.’ Die laatste moet je gewoon negeren; die andere kun je verbeteren. Zorgen zijn onnodig.’

Marcus Aurelius was een keizer die filosofeerde. Volgens hem word je gelukkig als je zo min mogelijk onderneemt: alleen het strikt noodzakelijke. ‘Het merendeel van wat wij doen en zeggen is immers onnodig,’ schrijft de keizer, ‘en indien je er iets van zou nalaten, zou je meer tijd en een grotere gemoedsrust hebben. Daarom moet je jezelf afvragen bij alles wat je doet: is dit niet een van de dingen die onnodig zijn?’

Het grappige is dat stoïcijnen net als Vodafone vinden dat je moet leven alsof elke dag je laatste is. Feitelijk zitten we allemaal in een neerstortend vliegtuig, zeggen ze, alleen weet je niet of het nog een minuut of een halve eeuw duurt voor je de grond raakt. Make the most of now, inderdaad, en: Live like there is no tomorrow. Maar probeer niet alles uit het leven te halen alsof je één minuut gratis winkelen hebt gewonnen. Ontspan alsjeblieft!

‘Welk doel dient dit geploeter?’ schrijft Seneca. ‘Dit is de laatste dag! En is hij het niet, dan bijna.’ En ergens anders: ‘Ik leef zo dat elke dag voor mij als het hele leven is. Maar dan probeer ik verdorie niet om alles uit die dag te halen alsof het letterlijk die laatste is. Maar alsof het die zou kunnen zijn.’

Van Seneca hoef ik niet op de bananenboot. Mijn ziel moet op vakantie, dan krijg ik iets wat duurzamer is dan een gebronsde huid.

Nooit naar Patagonië. Nooit Sein und Zeit lezen. Nooit tepelklemseks. De schemering valt. Ik haal nog een cocktail, de laatste voor vandaag, de allerlaatste. Misschien.

PERFECTSMILE®

‘Bij de mens dienen de tanden,’ schreef Aristoteles, ‘door hun vorm en aantal vooral om te spreken.’ En de filosoof Jean Baudrillard zei: ‘De Amerikanen hebben misschien geen identiteit, maar ze hebben wel prachtige tanden.’ Dit soort uitspraken getuigt van een te pragmatisch denken over ons gebit.

Op de grijze middag van 3 december 2009 liet ik mijn tanden witten bij bleekinstituut PerfectSmile te Den Haag, dat gevestigd is op Maliestraat 7, schuin tegenover Literair Theater Branoul, in een pijpenla waarvan de muren wit zijn gesausd, niet het stoffige wit van boekenpagina’s, maar het wit van porselein, witte muren met flatscreens, zodat je vanuit je tandartsstoel afleveringen kunt zien van onder meer Lost, Gossip Girl en Grey’s Anatomy. Voordat ik mijn afspraak maakte, had ik research verricht. Maar reeds daarvoor werd ik verleid door een annonce die ik aantrof naast de mailtjes in mijn inbox.

Sponsored Links

Tanden Bleken 100% veilig

Tot 14 nuances witter vanaf 95

www.PerfectSmile.nl

‘Niemand vindt het leuk om met zichtbaar verkleurde tanden rond te lopen,’ las ik toen ik het berichtje had aangeklikt, ‘sommigen ervaren zelfs een gevoel van schaamte zodra ze moeten lachen. En dat terwijl een stralende lach je nu juist zo aantrekkelijk maakt!’ Koffie en sigaretten hadden mijn tanden in de loop der jaren grauw gemaakt. Mijn droom was altijd al om daar wat aan te doen – ooit. De advertentie accelereerde die wens en prikkelde mij ook vanwege de naam van het instituut, die mij terugvoerde naar een eerstejaarscollege klassieke archeologie met dia’s over de archaïsche glimlach.

Rond 600 v.Chr. beitelde een beeldhouwer, voor het eerst in de Griekse kunstgeschiedenis, een glimlach op het gezicht van een standbeeld. Hij maakte een naakte krijger in marmer, een volmaakte jongeling, de Brad Pitt van zijn tijd. En op diens gelaat toverde hij een klein, maar onmiskenbaar glimlachje, simpelweg door de mondhoeken naar boven te trekken, ietsje maar, niet zo ver dat de lippen zich zouden openden en de tanden zichtbaar werden. Ongeveer als bij een smiley dus, alleen subtieler.

In de handboeken heet dat de ‘archaïsche glimlach’. Die glimlach treffen we alleen aan op beelden gemaakt in de periode van 600 tot ongeveer 480 v.Chr. Uit die archaïsche periode, toen de oude Grieken op hun oudst waren, hebben we honderden beelden van jonge mannen en vrouwen in de bloei van hun leven, met rond hun lippen die mysterieuze expressie. Het zijn honderden Mona Lisa’s. In de eeuwen daarna wordt het lachje steeds kleiner en rond 130 v.Chr, als we aankomen bij de Venus van Milo, kijken de beelden allemaal weer streng, met de lippen op elkaar. Waarom de glimlach weer verdween, is tot op de huidige dag een groot mysterie.

In 1961, toen er stralend witte tanden op tandpastatubes begonnen te prijken, verscheen er in het klassieke tijdschrift Hermeneus een belangrijk essay over de archaïsche glimlach, geschreven door de classicus en filosoof dr. C.W.M. Verhoeven. Hij had ook geen sluitend antwoord op het raadsel van de lachebekjes, maar kon het mysterie wel fraai verwoorden. In de archaïsche glimlach zit volgens hem een ‘element van melancholie of verlegenheid’, die echter door diezelfde glimlach ‘overwonnen wordt’. De jonge helden ‘schijnen te ontdekken […] dat er een wereld is die anders is en die toch hun wereld is, een wereld, waarover zij zich verwonderen en tot welke zij zich van harte toewenden. Deze toewending tot de wereld is misschien het beste wat wij van de Grieken kunnen leren.’ Dr. C.W.M. Verhoeven zag in de archaïsche glimlach de eerste aanzet tot de moderne lach, de lach die melancholie en verlegenheid compleet heeft overwonnen, waardoor de mondhoeken zover opkrullen dat de tanden victorieus bloot komen te liggen: de perfecte lach.

De gewoonte om ‘cheese’ te zeggen ontstond in de jaren twintig op Britse kostscholen, schrijft de kunsthistoricus Angus Trumble in A Brief History of the Smile (2004). Deze traditie begon als trucje voor wie moeite had met lachen op klassenfoto’s. Bij het uitspreken van het woord ‘cheese’ gaan je mondhoeken vanzelf omhoog, zodat je gebit zichtbaar wordt. (Probeer het woordje maar eens uit te spreken zonder je tanden te tonen; de Nederlandse vertaling ‘kaas’ werkt overigens minder goed.) Het woordje verlost ons op die manier van ‘any need to simulate or feign a happy mood’.

In ‘cheese’ zijn twee technologische ontwikkelingen samengekomen: de snellere camera en de verbeterde tandheelkunde. Die laatste zorgde ervoor dat steeds meer mensen de beschikking hadden over een puntgaaf gebit. En dankzij de nieuwe generatie camera’s kon dit gebit gefotografeerd worden. (Met de oude camera’s zou je minutenlang je glimlach vast moeten houden.) Deze twee invloeden, de tandarts en het fototoestel, versterken elkaar. ‘In the future,’ schrijft Trumble, ‘our teeth will get whiter and possibly bigger.’

Enige jaren na het uitkomen van zijn boek lanceerde Sony op zijn camera’s de Smile Shutter, een sensor die de menselijke glimlach kan herkennen en afdrukt zodra er lachende tanden in beeld zijn.

Ook voor de komst van de camera waren witte tanden een door velen gekoesterde wens. Thomas Berdmore (circa 1740–1785), hoftandarts van de Britse koning George III, schreef een toegankelijk boek over het schoonhouden der tanden, dat al snel in het Nederlands vertaald werd als Verhandeling over de gebreken en wangesteldheden der tanden en van het tandvleesch (Amsterdam, 1769). In hoofdstuk zes, ‘Hoe de tanden wit en glad te houden’, schrijft Berdmore over ‘kalkagtige aangroeijingen of wankleurig beslag’, en waarschuwt hij tegen de ‘verderflyke’ methoden die er bestaan om die vieze tanden schoon te maken, want die ‘werken alle regtstreeks om het verglaas te vernielen, het zy door werkelyke verbryzeling of scheikundige verknaaging’. Mensen probeerden destijds hun tanden te witten met salpeterzuur. Niet doen, waarschuwt Berdmore naar aanleiding van een experiment dat hij zelf uitvoerde:

Ik wierp een half dozyn gezonde en wel verglaasde tanden in een glas met geest van salpeter gevuld: in een kwartier uurs was de glinsterende gladheid van het verglaas vernietigd. In zes of agt uuren was de zelfstandigheid van het verglaas en van de beenige wortel van elken tand tot een merkelijke diepte verteerd, en het verglaasd welk nog overig was, zo veranderd, dat het gemaklyk met de punt van een mes kon afgeschrapt en wegesneeden worden. In drie dagen waren de tanden geheelenal versmolten.

Hij komt met een beter alternatief, een soort voorloper van Colgate Sensation White: kalkpoeder van fijngemalen schelpjes. Witte tanden zijn niet alleen vanuit medisch perspectief belangrijk, schrijft Berdmore, maar ook om esthetische en professionele redenen. Hij waarschuwt dat bij publieke optredens, zoals redevoeringen, een gebit ‘met rotte stompen’ niet alleen het praten zelf belemmert, maar er ook toe leidt dat je glimlach geen ‘blydschap en genoegen’ uitstraalt, maar ‘gebrek en wanstaltigheid’.

David Bowie rookte twee pakjes per dag. Er bestaat een filmpje op YouTube, getiteld David Bowie’s teeth, dat handelt over de ingrepen die hij in de loop van zijn carrière liet uitvoeren. Je ziet hoe zijn hoofd steeds ouder wordt, maar zijn tanden jonger. Een popjournalist analyseert: ‘Getting his teeth cleaned up was an important part of how he was going to project himself out there.’ En een tandarts in het filmpje vertelt: ‘I think a good smile is extremely important. Many, many surveys have showed that people make snap decisions about our character, our intelligence, our success – just by the way our teeth look.’

Irwin Smigel, een man met grijs haar, zwarte, borstelige wenkbrauwen en een stem die raspt, is Amerika’s nationale tandarts. Hij is bekend van tv en houdt praktijk aan Madison Avenue in New York. Smigel is het brein achter Supersmile. Alles wat vlekken maakt op een wit T-shirt, maakt volgens hem ook vlekken op jouw tanden. En alle vlekken op jouw tanden kunnen worden gereinigd met zijn methode. Op Smigel.com kun je gratis zijn onderzoek downloaden:

THE TRUTH ABOUT WHITENING
HOPE, HYPE AND INTELLIGENT CHOICES
by
Irwin Smigel, DDS

The renowned ‘Father of Aesthetic Dentistry’
and
President of The American Society for Dental Aesthetics

De waarheid is volgens dit rapport dat je tanden van binnenuit op natuurlijke wijze geel worden door ouderdom, en van buitenaf door de aanslag van thee, tabak of wijn. Bleken gebeurt met peroxidegel die op de tanden wordt gesmeerd. Het risico op beschadiging van je glazuur is nihil: vergelijkbaar met het gevaar van het drinken van een blikje cola. De goedkoopste manier is thuis bleken. Dat kan met een speciaal setje, dat je bestelt op de site van dr. Smigel. Iets duurder is diezelfde peroxidebehandeling, maar dan in zijn kliniek. De fraaiste witte tanden krijg je echter als je porseleinen plaatjes over je tanden laat schuiven. Smigel ‘deed’ op die manier Johnny Depp en Justin Timberlake. Maar via het thuisbleeksetje bracht hij, vanaf eind jaren zeventig, het witte gebit ook binnen handbereik van de gewone Amerikaan. Zo liet hij een generatie weer glimlachen. Het National Museum of Dentistry in Baltimore eert hem daarvoor met een vaste tentoonstelling, The Smile Experience. Zijn zoon Robert Smigel ging eveneens tandheelkunde studeren, maar stopte met zijn studie en is nu succesvol cabaretier bij Saturday Night Live.

In Nederland hebben Yvon Jaspers en Reinout Oerlemans de mooiste tanden. Dat lukt niet met alleen goed poetsen; daar zijn klinieken voor. Je hebt dure klinieken, met een helikopterlandingsplaats op het erf, maar ook Aldiblekers. Ze hebben allemaal een frisse website.

Hagelwittetanden.nl

Dewittetandenwinkel.nl

TheWhiteSmileCompany.nl

Bleekjetanden.nl

Tandenthuisbleken.nl

Fitenwit.nl

Deglimlachspecialist.nl

Bleekjetanden.nl

WitteTandenHuis.nl

Huis.nl

Tandwit.nl

Wit.nl

Laatjetandenbleken.nl

Uwtandenbleken.nl

BriteSmile.nl

Tandenbleekstudio.com

Parelwittetanden.nl

PearlyWhite.nl

Stralendwittelach.nl

Ikwiltandenbleken.nl

Etc. Etc.