Dansen op asfalt

Marieke Prinsen Geerligs

DANSEN OP ASFALT

Roman

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

In dit boek lopen feiten en fictie door elkaar. Naast de fictieve personages figureren reële personen, twintigste-eeuwse iconen uit de muziek, de politiek en de cultuur, zoals David Bowie, John Lennon, Che Guevara, Rudolf Noerejev. Hun verhaallijnen zijn op feiten gebaseerd, maar hun handelingen, gesprekken en gedachten zijn ontsproten aan de fantasie van de auteur.

Copyright © 2010 Marieke Prinsen Geerligs
en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Millennium Images / Hollandse Hoogte

Foto van de auteur Quintalle Nix

Omslagontwerp en typografie binnenwerk

Nanja Toebak

ISBN 978 90 457 0320 6

NUR 301

www.augustus.nl

INHOUD

EERSTE BEDRIJF • COULISSEN

Prelude • 12 oktober 1890

1  Grande finale • 3 juli 1973

2  Het hiernamaals • 4 juli 1973

3  Stilleven • 4 november 1973

4  Zes stappen naar een nieuw leven • 1 april 1965

5  Een goed begin • 2 april 1965

6  Littekens • 30 mei 1977

TWEEDE BEDRIJF • CHANGEMENT

Prelude • 4 november 1890

7  Een nieuwe tijd • 8 augustus 1969

8  Op de grens van twee werelden • 20 september 1977

Intermezzo • 29 december 1890

9  Geloven in het onmogelijke • 8 mei 1973

10  Stemrecht • 14 april1978

11  Dance macabre • 4 november 1973

DERDE BEDRIJF • COMPOSITIE

Prelude • 12 oktober 1890

12  Modulatie • 9 december 1980

13  Pas de deux • 10 december 1980

14  Beweging, zonder geluid • 14 december 1980

15  Tot de dood ons scheidt • 21 april 1986

16  Bal masqué • 2 mei 1986

VIERDE BEDRIJF • DANS VAN DE GEESTEN

Prelude • Zonder datum

17  Ensemble • 15 november 1987

VIJFDE BEDRIJF • ROCK ’N ROLL SUICIDE

Prelude • 12 oktober 1890

18  Afscheidingsbeweging • 9 april 1989

19  Salto mortale • 3 juni 1989

20  Blessuretijd • 4 juni 1989

21  De rijdans • 23 augustus 1989

22  De roep van de Sirenen • 1 oktober 1989

23  Simpel en terloops • 11 oktober 1989

24  De laatste dans • 12 oktober 1989

25  Da capo • 9 november 1989

Slotakkoord • 21 november 1989

In herinnering aan Hans
‘Sommige dingen blijven’

EERSTE BEDRIJF

Coulissen

1

GRANDE FINALE

Dinsdag, 3 juli 1973

Furore, Campania

Het waren gewone, alledaagse bewegingen, alsof er niets aan de hand was: Orfeo Levi propte de pijpen van zijn jeans zorgvuldig in zijn laarzen voordat hij ze dichtritste, streek zijn krullen uit zijn gezicht, pakte een van tevoren zorgvuldig gerolde joint van de tafel, zocht zijn aansteker in de binnenzak van zijn rode, fluwelen jasje. Klaar om het huis te verlaten. Natuurlijk waren die kleren veel te warm voor de zomerhitte van Zuid-Italië, maar zo kleedde een popmuzikant zich nu eenmaal. Ook als hij, zoals nu, op vakantie was.

Vanuit een bijna onzichtbare hoek van de kamer keek zijn zoontje Misja toe. Hij zag hoe zijn vader zijn rode jasje rechttrok, voor de vijfde maal door zijn haar streek, zijn kraag opzette tegen een niet-bestaande wind, zijn hand op de deurkruk legde. Gewone, alledaagse bewegingen.

Geen van beiden zei iets.

De stilte werd versterkt door een zacht gekraak boven hun hoofd, waar een vrouw op de houten vloer van de slaapkamer danspassen oefende.

De avondzon maakte de schaduwen op de rode plavuizen langer.

Het lijkt zinloos om over Orfeo uit te weiden. Wij moeten ons niet aan hem hechten omdat hij ons op deze dag, 3 juli 1973, voorgoed zal verlaten. Aan de andere kant kan iemand het leven dat hij achterlaat langdurig blijven beïnvloeden. Juist door zijn afwezigheid. Misschien doordat de beelden van de herinnering zoveel vertrouwder zijn dan de steeds wisselende indrukken van de actualiteit. Of misschien doordat verlangen een zoveel sterkere sensatie is dan waarnemen. De droom kan zoveel belangrijker zijn dan de werkelijkheid. Dus laat mij ten minste íets over hem vertellen, hoe summier ook, voordat hij zijn joint opsteekt, naar zijn zoontje zwaait en voor eeuwig de deur uit loopt.

Orfeo Levi was nog geen dertig jaar oud. Hij was in 1944 in New York geboren, als jongste van vier Amerikaanse kinderen in een Italiaans-Joods immigrantengezin. Het fascisme had Orfeo’s ouders uit Italië verdreven en de familie uit elkaar doen vallen. Dit oude vakantiehuis, hoog boven de kolkende schuimkoppen in de kloof van Furore, was het laatste dat de familie Levi nog met elkaar verbond. De enige toegangsweg was een steil pad langs de rotsen. Het raam in de woonkeuken keek uit op dat pad en op de ondergaande zon. Als Italiaan had Orfeo een sterk gevoel voor drama, als Jood kon hij niet ontsnappen aan een diepgewortelde twijfel, als Amerikaan leefde hij op de toppen van de tijdgeest, als sessiemuzikant speelde hij met wereldsterren in de meest geavanceerde studio’s. Hij was getrouwd met een danseres, Lucy Anderson. Ze hadden een zoontje van zeven, Misja.

En hij had een paar geheimen.

Op deze dag, 3 juli 1973, was hij bereid om dat allemaal in één keer op te geven.

Hammersmith Odeon, Londen

Op het moment dat Orfeo zijn laarzen over zijn spijkerbroek ritst, staat David Bowie op de gang voor zijn kleedkamer heftig gesticulerend te praten tegen zijn gitarist, Mick Ronson.

‘Ik heb genoeg van dit circus. Ik dacht dat ik als artiest een andere identiteit zou kunnen aannemen. Maar nu doet iedereen het. En niet op het podium, maar op kantoor, op het voetbalveld, op school.’

Ronson grinnikt. ‘Maar dat is toch precies wat we willen, de democratisering van de kunst. Mooi toch?’

‘Welnee. Moet je zien hoe ze erbij lopen! Iedereen is een fantasiefiguur. Iedereen is van een andere planeet. Een totaal verschminkte wereld. En ze bedonderen zichzelf want in werkelijkheid willen ze alleen maar zekerheid. Allemaal saaie heterohuisvaders, maar ze snuiven een lijntje en hup! Dansen! Ze amuseren zich kapot. Natuurlijk zijn ze allemaal liever Superman dan Clark Kent.’

‘Zoals jij liever Ziggy Stardust bent dan David Bowie,’ lacht Ronson. Zijn onbevangenheid verraadt dat hij nog niet in de gaten heeft dat dit gesprek niet vrijblijvend is.

‘Nee. Dat probeer ik je duidelijk te maken.’ Bowie kijkt zijn gitarist vanuit een denkbeeldige maar duizelingwekkende hoogte aan. Die natuurlijke superioriteit die telkens weer duidelijk maakt wie hier de ster is. ‘Ik doe niet meer mee.’

Mick Ronson wankelt op zijn plateauzolen. ‘Hoe bedoel je?’

‘Wat ik zeg. Dit is ons laatste concert. Niet alleen van deze tournee, maar voor altijd. Een definitief afscheid. Ziggy gaat vanavond dood. Ben ik nu duidelijk genoeg?’

‘Dat kun je niet doen! Wij zijn er ook nog. Je kunt de band niet zomaar op straat zetten.’

Met een vanzelfsprekend gebaar pakt Bowie de sigaret uit Ronsons hand en neemt een trek. ‘Jullie hebben toch lekker aan mij verdiend, het afgelopen jaar? Moet alles wat leuk is altijd maar eindeloos duren?’

‘Zoals je al zei, iedereen wil zekerheid.’

Bowie luistert niet. ‘Bovendien redden jullie je makkelijker dan ik. Zorgen jullie maar voor jezelf, dan doe ik dat ook.’ En met een zwierige buiging, alsof het een grap is, danst hij weg en verdwijnt achter de deur van zijn kleedkamer.

Furore

Orfeo’s zwijgzaamheid voelde bedreigend. Verlammend. Misja moest die stilte verbreken voordat zijn vader de deur uit zou lopen, maar hij had geen idee wat hij moest zeggen. Hij riep maar wat. Het eerste wat bij hem opkwam. Dat hij mee wilde.

Met zijn hand op de deurknop legde Orfeo uit dat de tocht te zwaar zou zijn, dat Misja beter thuis kon blijven bij zijn moeder, die boven op de slaapkamer haar danspassen oefende. Orfeo glimlachte. Een onherkenbare glimlach die van ver leek te komen, of voor een heel ander moment bedoeld leek te zijn. Alsof ze niet alleen waren. Alsof die glimlach bestemd was voor een derde, een onzichtbare toeschouwer die Orfeo een paar seconden later meetrok, de deur uit. Weg.

Misja rende achter hem aan. Maar in zijn haast om zich aan zijn vader vast te klampen struikelde hij en schaafde zijn knie op het rotspad. Orfeo liep door. Nog één keer keek hij om en zwaaide. Maar hij liep door.

Misja trok zich terug in het huis. Daar zou hij voor het grote raam blijven wachten totdat zijn vader achter de bomen tevoorschijn zou komen, na de derde bocht van het pad. Al zou het een eeuwigheid duren.

Londen

Op een moment in die eeuwigheid begint David Bowie aan zijn allerlaatste transformatie in Ziggy Stardust. Alleen al voor de make-up heeft hij meer dan twee uur nodig. In snelle bewegingen hakt hij met een scheermesje in een hoopje poeder op de handspiegel op zijn kaptafel en doseert het geroutineerd in nette lijntjes. Zijn visagist staat schijnbaar geduldig met de pot crème van Elisabeth Arden te wachten terwijl hij zijn eigen spiegelbeeld bewondert. David mocht willen dat hij zo’n mooi gezicht had, zulk dik golvend haar.

‘Gisteren is er een ufo boven Londen gespot,’ zegt Bowie. Hij steekt een sigaret op, alsof hij alle tijd van de wereld heeft. Pas als de ster klaar is kan het kunstwerk beginnen. De crème op zijn gezicht, zijn lippen, zijn oogleden. De mascara, geen moderne roller maar een ouderwets borsteltje van Rimmel dat eerst met speeksel wordt natgemaakt. Het zwartsel dik op zijn wimpers en tot ver naast zijn ogen uitgesmeerd, alsof hij in geen weken geslapen heeft. Bowie dept het zelf af met kalkwitte Japanse rijstpoeder die hij in New York op de kop heeft getikt.

‘Kijk uit dat je de poedertjes niet door mekaar haalt,’ zegt de visagist.

‘Mijn moeder heeft hem gezien.’

‘Wat gezien?’

‘Die ufo. Gisteren.’

De visagist weet van niks. Niet van de ufo en ook niet dat deze avond een afscheid wordt.

In Furore zat Misja nog voor het raam te wachten. Boven bleef de vloer kraken. Zijn moeder oefende haar fouetté, een geluid dat hij goed kende en dat vertrouwd had moeten zijn maar nu onheilspellend klonk. Een hommel putte zichzelf uit tegen de ruit. Het uitzicht wachtte op invulling maar er verscheen nog niets. Niemand.

Bowie is nu bijna Ziggy. Hij haalt een kwast door de roze en paarse Kabuki-kleuren. Door de dunne wanden heen klinkt het stemmen van de Steinway op het podium. De visagist pakt een gouden cirkel en de wimperlijm waarmee die op Ziggy’s voorhoofd moet worden geplakt. ‘Doen we deze vanavond?’

‘Nee, nu niet.’ Ziggy snuift een lijntje van de handspiegel. Op zijn bovenbenen schildert hij bliksemschichten, als een trage voorbereiding op zijn dood.

Eindelijk, een eeuwigheid later, zag Misja het rode stipje dat zich in de verte langzaam langs de helling omhoog bewoog. Een dansend rood pluisje. Een stofje. Zijn vaders jasje. Zijn vader.

Misja zette zijn bril af, de zonnebril die hij van Orfeo had gekregen omdat ze op vakantie gingen in een land waar de zon altijd zou schijnen. Maar het stipje werd er niet duidelijker van. Hij rekte zich zo lang mogelijk uit en zwaaide met allebei zijn armen, hopend dat Orfeo hem zou zien en terug zou zwaaien. Dan was alles weer goed. Maar op die afstand viel er niets te zien. Op die afstand kon je alleen maar hopen of fantaseren.

In Londen heeft Bowie zijn eerste kostuum al aan. Een wit mi-ni-jurkje, versierd met Japanse karakters en zilveren knopen langs de zijkant. De opstaande kraag sluit hoog om zijn keel. De wijde mouwen zijn gevoerd met zachte zijde. Daaronder draagt hij witte hotpants en satijnen laarzen tot over zijn knieën. De styliste is bezig de volgende creatie daaroverheen te hijsen: een blauw met zwart samoeraikostuum met een brede rode baan die over zijn borst naar beneden loopt en zich bij zijn kruis splitst naar de wijd uitlopende pijpen. Bij het begin van het tweede nummer moet hij het samoeraikostuum met één ruk kunnen uitdoen en moet het witte jurkje eronder tevoorschijn komen. Bowie is zo mager dat er nog wel drie kostuums onder zouden passen.

Het rode stipje bewoog zich niet in een rechte lijn vooruit. Eerst zigzagde het heen en weer, even later leek het op dezelfde plek rondjes te draaien. Het trilde in het zonlicht.

Ziggy Stardust loopt zenuwachtig te ijsberen in zijn veel te grote theaterkleren en fluit mee met de muziek van A Clockwork Orange, die door de luidsprekers schalt.

Even leek het rode stipje bewegingloos te blijven hangen in de tijd. Maar toen kwam het plotseling in een versnelde beweging. Niet in de richting van het pad maar dwars, recht op de steile afgrond af. Misja voelde zijn keel samenknijpen.

Ziggy likt de laatste restjes poeder van de spiegel en bestudeert zijn gezicht, holle ogen in een porseleinen huid. Klaar voor het afscheid, het einde.

Misja stond nog met beide armen omhoog, verstijfd, toen het stofje al over de rand van de rots was gewaaid. Tergend langzaam dwarrelde, tuimelde het naar beneden. Een keer stuiterde het, op een lager gelegen rotspunt.

Tot op dit moment had Misja zeker geweten dat het zijn vader was, maar nu overtuigde hij zichzelf van het tegendeel. Hij suste zijn paniek met de feiten: hij had niet zijn vader gezien, maar een bewegend rood stipje, meer niet. Een rood stipje dat van de hoge rots tuimelde, dwarrelde, stuiterde en ten slotte verdween. Het had de Kerstman kunnen zijn, een brievenbus, een huzaar, of een reusachtige vliegenzwam. Hoogstens had het zijn vaders rode jasje kunnen zijn dat uitgetrokken, ontdaan van het lichaam, in een windvlaag gevangen over de rotswand dwarrelde, tuimelde, stuiterde, in een eeuwig bewegende loop in Misja’s hoofd.

En daarom had hij niets gezegd. Ook niet toen zijn moeder Lucy zich later op de avond losrukte uit haar danstraining en zich ongerust begon te maken omdat Orfeo niet thuis was gekomen.

In een strak doorzichtig hemdje en een zwarte broek neemt Ziggy afscheid. Zijn oranje haar vlamt in het licht.

‘Deze show zal voortaan in ons geheugen gegrift staan. Omdat het de allerlaatste is. Voor altijd. Een onuitwisbare herinnering.’

Iemand uit het publiek klimt het podium op en probeert zich aan hem vast te klampen, maar hij glimlacht, draait zich om en loopt het toneel af. De zaal blijft onthutst achter.

‘You’re a Rock ’n roll Suicide’ trilt over het podium en weergalmt in duizenden toekomstige herinneringen.

2

HET HIERNAMAALS

Woensdag, 4 juli 1973

Furore, Campania en Café Royal, Regent Street, Londen

Die nacht, terwijl de beroemde uitvaartgasten van Ziggy Stardust zich in een café in Regent Street verzamelden voor het afscheidsfeest, lag Misja klaarwakker in zijn stapelbed. In Londen dansten Paul en Linda McCartney, Mick en Bianca Jagger, Keith Moon, Lou Reed en tientallen anderen op de live muziek van Dr. John, terwijl Misja in Zuid-Italië zijn best deed de afwisselende geluiden en stiltes van het huis te interpreteren. Een deur die kraakte, een kraan die liep, dan weer een tijd niets. Zijn moeder Lucy beneden. Zou ze nog steeds wachten, bellen, nadenken, hopen, opgeven, zinken, opveren, opnieuw denken? Of zou ze er al mee gestopt zijn en oefende ze nu, om haar gedachten af te leiden, de posities en de sprongen van het ballet waarin ze vanaf september zou dansen? Om te vergeten, om te herinneren, om een andere wereld te scheppen dan die waarin ze leefde.

Misja probeerde de afgelopen dag te reconstrueren. Alle details riep hij op in zijn herinnering. De hele aanloop, tot het moment waarop Orfeo de deur uit was gelopen.

Eerst had Orfeo de laatste roddels verteld. Hij had Lucy al meer dan een maand niet gezien dus er viel veel bij te praten. Het meeste kon Lucy niet schelen. Het was haar wereld niet. Ze glimlachte wel toen Orfeo vertelde dat John Lennon zich eindelijk had ontworsteld aan Yoko Ono en sinds een paar weken in Los Angeles woonde, met een Chinese. Misja kende die namen alsof het familie was. Daarna hadden ze over hun werk gepraat. Dat deden ze altijd, over hun werk praten. Ook op vakantie. Orfeo was gevraagd om een concert van David Bowie te openen met een medley van de Ziggy Stardust-nummers, maar hij had geen zin om als een hotellobbypianist deuntjes te zitten spelen voor vierduizend mensen die alleen maar op Bowie zelf zaten te wachten. Bovendien zou hij er maar tweeënvijftig pond voor krijgen, inclusief alle rechten voor de elpee en de video die van het concert zouden worden uitgebracht. Lucy praatte over een beroemde danser die haar en haar collega’s terroriseerde. Grappig hoe ze zo bevlogen konden praten over dingen die niet goed gingen.

Toen was er plotseling een daverend onweer losgebarsten. Ze stonden met z’n drieën voor het grote raam naar de dreigende wolken en de bliksem te kijken toen er plotseling een grote lichtbal langs de rotswand naar beneden danste. Een bolbliksem. Lucy en Orfeo reageerden nogal overdreven, alsof ze een wonder zagen.

Stoned zeker, dacht Misja. Ze gingen irritant zoenen en verdwenen naar boven, naar de slaapkamer. Hij was toen maar een tekening gaan maken aan de keukentafel. Een tijdje later was Orfeo weer beneden gekomen. Hij kwam bij Misja aan tafel zitten. Hij zat te schrijven. Misschien een brief, Misja had geen idee, had hij maar beter opgelet. Op een gegeven moment rolde hij twee joints, waarvan hij er een oprookte en de andere op tafel liet liggen. Hij had ook nog geprobeerd de televisie voor Misja aan te zetten, maar door het onweer bleek er geen ontvangst meer te zijn. Hij was nog een keer heel even naar boven gelopen. Daarna was hij zijn laarzen gaan aantrekken.

Veel later die avond had Misja toegekeken hoe zijn moeder rusteloos door het huis doolde, belde met vrienden, met de haven van Positano, met het station van Sorrento, met de luchthaven in Napels. En hij had niets gezegd. Eerst had hij gezwegen omdat hij zichzelf had wijsgemaakt dat hij niet had gezien wat hij had gezien. En naarmate de avond verstreek en zijn vader nog steeds niet terugkeerde, had hij niets gezegd omdat hij het gevoel had dat het juiste moment al voorbij was. Hij had het eerder moeten zeggen. Nu was het te laat. Nu zou het ongeloofwaardig klinken.

Op de wekker naast zijn bed volgde hij de nacht, die tergend langzaam voorbijkroop. De minuten veranderden in uren. Nu en dan wapperde het gordijn voor het open raam tegenover zijn bed. Kleine zuchtjes wind streelden zijn gezicht. Als een adem waarin hij zich kon koesteren, die hem troostte.

Plotseling leek de adem meer dan een zuchtje wind. Net als eerder op de dag, toen Orfeo wegliep, had Misja het gevoel dat er iemand in zijn buurt was, een onzichtbare toeschouwer. Hij probeerde de schaduwen in zijn slaapkamer te onderscheiden. De kast waarvan de deuren niet helemaal dicht konden, de stoel met zijn kleren. De tafel met het half afgebouwde legokasteel probeerde hij te vermijden, hij voelde een prop in zijn keel bij de gedachte dat hij dat kasteel nooit meer zou afmaken zonder Orfeo. Snel draaide hij zijn gezicht de andere kant op, naar de deur.

In de deuropening ziet hij de contouren van de aanwezigheid die hij voelde. Hij schrikt, even maar, in een flits, een bolbliksem, maar hij wendt zijn blik niet af. Terwijl hij probeert te wennen aan deze onwerkelijkheid veranderen de contouren in twee mannen. De ene is tenger en blond, de andere heeft het postuur en de donkere krullen van Orfeo. Misja kent deze mannen niet, maar toch heeft hij het gevoel dat hij hen eerder heeft gezien. Op een foto misschien. Of vroeger, toen hij nog niet naar school hoefde en Orfeo hem nog meenam naar de studio of op tournee. In die tijd had hij zoveel gezichten gezien. Nu lijkt de tijd op te lossen; herinnering en waarneming lopen door elkaar.

De bezoekers stellen zich voor. De man die even op Orfeo leek is Jim Morrison van The Doors, de kleine blonde is Brian Jones van The Rolling Stones. Brian loopt naar Misja’s bed, met de zwierige passen van een rockster.

‘Gisteren was het 3 juli,’ zegt hij. ‘Een datum betekent natuurlijk niets, maar toch staan we er soms bij stil, Jim en ik, want 3 juli is ook onze sterfdatum.’ Brian gaat op de rand van Misja’s bed zitten.

‘Tijd is niets anders dan een rekenmethode,’ zegt Jim Morrison, die bij de deur is blijven staan. ‘Het wordt zo overschat. Als tijd de enige waarheid was zou het leven erg beperkt zijn. Herinnering, daar gaat het om. Die maakt ons onsterfelijk. We leven voort in foto’s en in dromen, zoals deze. Herinnering bevrijdt ons uit de tijd.’

‘En dan heb je nog de fantasie, de leugen. Die bevrijdt ons van alles,’ grinnikt Brian.

Jim neemt een slok uit de whiskyfles in zijn hand. Zijn silhouet steekt statig af tegen het zwakke licht dat door de deur-opening schijnt. Hij heeft de superioriteit van een dichter. Zijn ogen donker in een krijtwit gezicht. Mooi maar dood. ‘Het eeuwige leven zit gevangen in een enkel moment: Che Guevara voor altijd met zijn baret, Marilyn Monroe voor altijd in haar opwaaiende zomerjurk, Jezus voor altijd met gespreide armen aan een kruis. Alleen de nuances gaan verloren met de tijd. De details, de veranderingen.’

Misja voelt zich buitengesloten. Waarom gingen ze niet bij iemand van hun eigen leeftijd langs om er een beetje op los te filosoferen? Of waren die allemaal al dood?

Hij zegt het niet hardop, maar opeens lijken de mannen weer bij de les. Brian pakt Misja’s hand.

‘Jij lag te bedenken hoe het gisteren precies is gegaan, Misja, maar misschien moet je de reden voor Orfeo’s sprong niet alleen in de laatste dag zoeken.’

‘Zo’n sprong, daar gaat een heel leven aan vooraf,’ zegt Jim. ‘Een leven dat misschien te zwaar is geweest, of juist te gemakkelijk, waardoor iemand bij de minste tegenslag de weg kwijtraakt. Of een leven dat te vroeg heeft gepiekt en is geërodeerd, afgekalfd, uitgehold, uitgedanst. En dan wordt het tijd om te vertrekken. Waarvoor zouden we nog blijven? Al onze idealen zijn weggeschoten, opgeblazen of afgebrand; de Olympische Spelen in München, Jan Palach op het Wenceslausplein, Martin Luther King op zijn balkon, Robert Kennedy tussen het keukenpersoneel, Che Guevara in zijn hinderlaag. De toortsdragers verschansen zich achter hun oorlogskleuren, als Rode Brigades of Zwarte Panters. Woodstock leek zo mooi, maar nog datzelfde jaar is die euforie doodgestoken op het festival van Altamont. En wij, de iconen van de tijd, hebben ons in de afgrond gestort. Niet samen, maar een voor een, moederziel alleen; Janis Joplin op haar hotelkamer, Jimi Hendrix in zijn eigen kots, Brian in zijn zwembad, ikzelf op het toilet van een nachtclub. En nu Orfeo van zijn rots. De tijd heeft levens veranderd. Levens hebben de tijd veranderd.’

‘Levens gaan dood,’ zegt Brian. Hij strijkt met zijn hand door zijn haar, zoals Orfeo dat had gedaan.

‘Wij zijn de slachtoffers van onze eigen vrijheid,’ zegt Jim Morrison na een lange stilte. ‘Onze generatie heeft zichzelf dood gedanst.’

In dit hele verhaal is Misja bij de eerste zin blijven steken. ‘Maar was mijn vaders leven nou te zwaar, of juist te gemakkelijk?’

Brian schuift onzeker heen en weer. ‘Wat was jouw derde optie ook alweer, Jim?’

‘Te vroeg pieken. Dat je voor je dertigste het beste al achter de rug hebt. Een leven zo vol prikkels dat het daarna alleen nog maar bergafwaarts kan gaan. Excuses voor de woordspeling.’

‘Precies! Dat is met mij ook gebeurd,’ zegt Brian. ‘Het ging veel te snel. Niet alleen voor The Stones, maar voor al die muzikanten die opeens beroemd waren. Van de ene dag op de andere was je een rolmodel. Zo ver waren we nog helemaal niet. Ik was een kind dat veel te vroeg oud moest worden.’ Hij schudt zijn blonde hoofd, alsof een briesje door een tarweveld golft.

Misja beseft dat hij de afgelopen dag ook te snel oud is geworden. Dat hij nog jarenlang kind had willen blijven maar het nooit meer zal zijn.

‘Orfeo heeft geen afscheid genomen,’ zegt hij. ‘Hij is gewoon weggelopen en gesprongen, zonder iets te zeggen.’

‘Ach, afscheid nemen,’ zegt Jim. ‘Waarom zou je afscheid nemen? Orfeo was rock-’n-roll, net als wij.’

De deur ging open. Misja schrok terug in de werkelijkheid. Lucy’s silhouet tekende zich eenzaam af tegen het ganglicht. Even leek het alsof de donkere blik in het witte gezicht van Jim Morrison als een masker van verdriet over het hare gleed.

‘Ik kwam kijken of je al sliep.’

Misja keek zijn moeder aan maar zei niets. Verstikt door een voorgevoel dat hij voortaan in zijn eigen wereld zou moeten leven. De zwijgzame wereld van geheimen. Straks zou het weer licht worden, het decor zou veranderen, alle formaliteiten zouden worden afgehandeld, deze zomervakantie zou voorbij zijn, ze zouden teruggaan naar Amsterdam, ze zouden thuiskomen. Maar ook daar zou de wereld nooit meer dezelfde zijn. De fantasie was beter. Beter dan de herinnering.

In het ochtendgloren, op het moment dat Lou Reed en een flamboyante travestiet op hoge wiebelhakken als laatste gasten het afscheidsfeest van Ziggy Stardust in Londen verlieten, kwamen in Furore twee politieagenten op een Vespa het rotspad op hobbelen, op weg naar het vakantiehuis van de familie Levi.

Misja moest alleen met de vrouwelijke agent op de gang blijven wachten terwijl de man in de woonkeuken met zijn moeder praatte. De deur was dicht. De vrouw glimlachte naar Misja. Ze knipperde met haar ogen tegen de felle ochtendzon die door de open voordeur naar binnen scheen. Op geruststellende toon sprak ze woordjes die Misja niet kon verstaan omdat Orfeo hem nog geen Italiaans had geleerd. Dat kwam vanzelf wel, zei hij altijd, als Misja de achtergebleven neefjes zou ontmoeten. Orfeo sprak altijd over de Italiaanse tak van zijn familie als ‘de achtergebleven neefjes’, wat klonk alsof iedere Italiaan die nu nog in Italië woonde debiel was. Misja had altijd nog willen vragen of hij dat ook zo bedoelde, maar nu was het te laat om dat, of wat dan ook, te vragen.

Misja luisterde niet naar de vrouw. Hij concentreerde zich op de weggemoffelde stemmen achter de deur. De toon, het tempo, de stiltes tussen de woorden. De vrouw op de gang kon niet weten dat hij allang wist wat daar werd gezegd.

De agenten kregen koffie.

Kort daarna heeft Lucy haar zoon verteld dat Orfeo’s lichaam was gevonden. Aangespoeld. Waarschijnlijk was hij uitgegleden. Ongelukkig terechtgekomen. Een ongeluk.

Nu was de waarheid onontkoombaar. Nu was bewezen wat hij met eigen ogen had gezien. Orfeo was niet uitgegleden, hij was gesprongen. Hij was niet ongelukkig terechtgekomen maar precies daar waar hij wilde zijn.

Maar nu was het echt te laat om dat nog te zeggen.

Misja was pas zeven jaar oud en besefte dat hij als enige op de hele wereld iets wist wat niemand anders wist. Misschien gaf dat hem een zekere macht. Maar voor Misja voelde dit geheim niet als macht. Heel lang voelde het als eenzaamheid, die in de loop van de tijd zou veranderen in schuld.

3

STILLEVEN

Zondag, 4 november 1973

Bovensmilde, Drenthe

Ruben Witkamp zat met zijn ouders en zes broers en zussen aan het ontbijt in de strenge woonkamer van hun te kleine nieuwbouwhuis. Ze waren net thuis van de eerste kerkdienst en aten boterhammen met komijnekaas. Als de familie Witkamp at, hoorde iedereen elkaar kauwen. Het was niet de bedoeling dat er na het Bijbellezen en het gebed nog werd gepraat. Het eten was in het zweet des aanschijns verdiend en door de Heer gezegend, en diende met stil respect te worden genuttigd.

Ruben was veertien jaar. Hij kon de anderen nu zelfs horen slikken.

Vader Witkamp heette Anton, maar was die naam definitief kwijtgeraakt toen ook zijn vrouw hem ‘Vader’ was gaan noemen. Hij was hoofdonderwijzer op De Meenthe in Bovensmilde. De Meenthe was een openbare lagere school en de enige waar meester Witkamp een vaste aanstelling had kunnen krijgen, hoewel hij zich veel liever had verbonden aan De Wingerd, de School met de Bijbel. Zijn echtgenote had hem overgehaald zijn ideële bezwaren te verkwanselen in ruil voor de materiële zekerheid die deze aanstelling zou betekenen voor een gezin met zeven kinderen. Hij had het haar nooit vergeven, maar dat verwijt was uiteraard nooit uitgesproken. Terwijl hij zich iedere ochtend op zijn herenrijwiel hees, zijn aktetas aan het stuur hing en met rechte rug naar het heidense kroost van De Meenthe peddelde, gingen zijn eigen kinderen wél naar De Wingerd.

Het gezag waarmee meester Witkamp zijn leerlingen onder de duim hield, bracht hij na vieren gewoon mee naar huis. In zijn overtuiging dat kinderen het beste gedijen in het gareel, deed hij er altijd een schepje bovenop. Ook thuis. De toon waarop hij zijn gezin toesprak klonk alsof hij voor een schoolbord stond. Nooit liet Vader Witkamp enige ruimte toe. Hij droeg zijn gezag als een tweede huid. Nooit kwam het in hem op iets aan zijn kinderen te vragen. Alsof er geen vragen nodig waren waar hij de antwoorden toch al wist. Achttien gedeeld door zes is drie, dat hoefde je Vader Witkamp niet te vertellen. En wie dat wist, wist genoeg. Altijd die te luide stem met die te harde bevelen. Door de week, op de camping, of langs het sportveld op zaterdag. En nu was het zondag.

Toen ook de sloomste zus haar laatste hap naar binnen had gewerkt en het dankgebed was uitgesproken, kon Ruben de familie er eindelijk op wijzen dat het vandaag autoloze zondag was. De oliecrisis had dit nieuwe fenomeen in het leven geroepen en vandaag was het de eerste keer.

‘Ik heb afgesproken, om tien uur bij het huis van de bakker.’

‘Zeker met die meisjes!’ riep zijn jongere broer Eelco pesterig. ‘Waarom ga je eigenlijk nooit met jongens om?’

‘Wát afgesproken?’ vroeg zijn moeder. ‘Het is zondag.’

‘Om de weg op te gaan.’

‘Hoezo de weg op. Welke weg op?’

‘Nou, gewoon, die langs de vaart, naar Assen.’

‘Maar die is voor auto’s!’

‘Ja, daarom juist. Die zijn er dus niet. Nu mag je er lopen, of fietsen.’

‘Op zondag wordt hier niet gefietst!’ baste zijn vader.

‘Ach jongen, dat is toch veel te gevaarlijk,’ zeurde zijn moeder erdoorheen.

‘Niet dus, want er rijden geen auto’s vandaag. Dat zeg ik toch!’

‘Alsof je het verschil zou merken!’ schamperde zijn oudere zus van zestien. ‘Er komt hier toch nooit een hond langs. Dan kun je beter naar Zwolle gaan, of een andere grote stad.’

‘Geen sprake van! Er wordt op zondag niet naar Zwolle gereisd, of waar dan ook heen.’

Ruben was gewend aan de eeuwige belemmeringen en bezwaren van zijn ouders. Altijd eerst nee, nooit vrijheid. En nooit ging het ergens over.

‘Hoe weet je dat trouwens, dat er geen auto’s rijden?’ vroeg zijn moeder.

‘Iedereen weet het. Alleen u niet, omdat u geen televisie kijkt.’

‘Dan hoeven we het ook niet te weten. Wie wast de bordjes af? Jij, Ruben?’

‘Nee!’ schreeuwde Ruben. ‘Ik zeg toch net dat ik heb afgesproken! Laat Eelco maar afwassen, of Els! U hebt toch zeker niet voor niks zoveel kinderen gemaakt!’

Zo kwam het dat Ruben de rest van die zondag voor straf boven op zijn kamer moest doorbrengen en nooit te weten kwam of het uitmaakte in Bovensmilde, met of zonder auto’s op zondag. Beneden hoorde hij verwachtingsvolle stemmen in het halletje waar de anderen hun jassen en schoenen aantrokken om wel de weg op te gaan.

Zodra de buitendeur dichtviel en de stemmen verstomden, trok Ruben zijn sokken, broek, shirt en trui uit en liep langs de overloop naar de kamer van Els, zijn oudste zus. Vrijdagsavonds ging Els altijd naar dansles in een prachtig geel jurkje met zwarte lakschoentjes. Dat jurkje wilde hij passen. Hij wilde dansen in haar mooie schoentjes. Terwijl hij door haar klerenkast zocht, viel zijn oog op de lippenstift, de rouge en de mascara die tussen een stapel ondergoed verstopt zaten. Hij nam alles mee naar de badkamer en begon zichzelf te beschilderen en te omhangen met alles wat er maar aan moois te vinden was. De lakschoentjes pasten niet. Misschien kon hij beter schoenen uit de kast van zijn moeder halen, die had een grote maat. Zijn moeders pumps waren niet zo elegant als de lakschoentjes van zijn zus, maar hij vond een paar dat precies paste. Toen hij zichzelf ten slotte in de badkamerspiegel bekeek, zag hij een vrolijke, versierde meisjesjongen. Het beviel hem. Het was een ontdekking die het gemis van de lege weg langs de Hoogeveense vaart volledig goed maakte.

Er was geen muziekinstallatie in huis, maar hij wist waar zijn jongere broertje een transistorradio had verstopt. Die zette hij aan en hij danste op de muziek in zijn prachtige gele jurk en met zijn opgemaakte gezicht. Hij danste zo goed als het maar ging op de pumps. Hij danste zoals hij zich voorstelde dat vrije mensen dansen.

Zo volledig ging hij op in zijn dans, dat hij niet hoorde dat de voordeur open ging en weer dicht, en ook niet dat er voetstappen de trap op kwamen.

Hij merkte pas iets toen de deur van de badkamer openzwaaide en zijn vader daar stond.

Amsterdam

Op datzelfde moment bevond Misja Levi zich met zijn moeder Lucy midden op de A2, even voorbij de Utrechtsebrug. Hier en daar zwierven plukjes mensen, hun stemmen helder in de autoloze verlatenheid, maar bovenal heerste het geluid van de stilte, zoals de wereld klinkt op een vroege ochtend nadat de eerste sneeuw is gevallen. Een andere wereld. Er hing een sfeer van verbroedering doordat iedereen zich met elkaar verbonden voelde in die onnatuurlijke situatie, in het absurde decor van een overbodig geworden snelweg. Het was als een film. Het leven zoals het niet is.

Misja was op rolschaatsen. Zo’n lang stuk glad plaveisel kreeg je nooit meer. Lucy liep, zoals altijd, de onwereldse gang van de danseres die de grond bijna niet raakt. Asfalt, zand, gras, voor haar was elke ondergrond als de lucht. Soms draaide Misja een paar rondjes opdat Lucy hem kon inhalen.

In de vier maanden nadat Orfeo in de eeuwige lichtheid was getuimeld, gedwarreld, gestuiterd, had het leven van Misja en Lucy een bijna abstract karakter gekregen. Lucy danste alsof haar leven ervan afhing. Elke ochtend, zodra Misja naar school was, verdween zij naar haar balletklas waarin alle dansers, van het corps de ballet tot en met de sterren, hun lichaam tot het uiterste dwongen. ’s Middags repeteerde ze het ballet waar ze op dat moment in danste, en een paar avonden per week stond ze op de planken. En elke dag, als Misja ’s morgens opstond en als hij thuiskwam uit school, was ze er voor hem. Ze waste zijn kleren, kookte, en praatte tegen hem.

Misja zelf zei niets, geen woord. Nadat hij had gezwegen over het belangrijkste dat er in zijn leven had plaatsgevonden, zag hij geen reden om het wel over iets anders te hebben. Alles leek irrelevant. Alles wat hij zei zou verraad zijn aan wat hij niet had gezegd. Hij zweeg. Ook op zijn achtste verjaardag, toen Lucy wat kinderen had uitgenodigd en voor een fantastische taart had gezorgd, zweeg haar kind en at zijn taart.

Lucy vulde de stilte met alles wat zij belangrijk vond, alles waarvan zij vond dat Misja het moest weten. Ze praatte over schoonheid en liefde. De schoonheid die elk verdriet overbodig maakt en haar oneindige liefde voor degene die er niet meer was. Want het moment waarop Orfeo van de rots was gedwarreld, had voor Lucy het begin van een eeuwige hartstocht ingeluid. De hartstocht die nooit meer geconsumeerd hoefde te worden en daarmee het recht van de eeuwigheid had verworven, gekristalliseerd in dat ene moment van verlies. Voor de meeste mensen is de absolute liefde onbestaanbaar, maar Lucy beleed de absolute liefde voor het onbestaanbare. De abstracte liefde die geen kopjes thee hoeft te drinken, geen aardappelen hoeft te schillen, geen rommel hoeft op te ruimen, geen vuilnis hoeft te scheiden. Kortom, de liefde die de sleur van alledag niet hoeft te trotseren. Zo leerde Misja dat afwezigheid een garantie was voor eeuwige liefde.

De stilte waarin Misja zich overdag hulde, werd ’s nachts verbroken door het levendige contact met zijn eigen droomwereld. Na Brian Jones en Jim Morrison werd hij geregeld bezocht door herinneringen uit andermans verleden. ‘De Anderen’ noemde hij hen. Jimi Hendrix, James Dean; zelfs Sitting Bull, het grote opperhoofd van de Sioux-indianen, had zich op een nacht in vol ornaat aangediend. Misja’s te vroeg oud geworden brein had een parallelle wereld geschapen, waarin hij minder eenzaam was dan in de echte.

En nu zwierven Lucy en hij over de verstilde snelweg. Misja’s zwijgen leek elk geluid te versterken, zowel het ritselend zweven van zijn moeder als het krassen van zijn eigen rolschaatsen over het asfalt. Hij bekeek de groepjes mensen die zich als schaduwen om hen heen en voor hen uit bewogen. Deze wereld deed hem denken aan zijn eigen wereld met De Anderen. Er leek weinig verschil meer tussen levenden en doden. Even bekroop hem het idee dat dit een fantasie was, maar dan zag hij zijn moeder, zijn werkelijkheid weer naast zich.

Zijn aandacht werd getrokken door een beweging in zijn linkerooghoek. Een vrouw, misschien iets jonger dan zijn moeder, danste over het asfalt. Ze leek gedragen door de lucht, ze vloog als tumbleweed dat vrij door de straten van een cowboydorp rolde. De vrouw danste vrolijkheid, hoop, geluk. Misja bleef naar haar kijken en in een vluchtig moment voelde hij zich weer het achtjarige kind dat hij eigenlijk zou moeten zijn.

Snel keek hij opzij naar Lucy. Hij hoopte dat zij het niet had gezien, want hij was bang dat zij ook zou gaan dansen als ze zou zien dat hij daar vrolijk van werd. Ze zou alles doen om hem gelukkig te maken, maar hij wilde niet gelukkig zijn. Bij elke poging die zij deed om hem uit zijn zwijgen te lokken voelde hij zijn schuld groter worden en verborg hij zich dieper in zijn stilte. Misja’s leven werd beheerst door een rood stipje dat dwarrelde, stuiterde, tuimelde, viel. Omlaag, steeds lager. Dat was zijn waarheid, zijn geheim. Zijn vader die bij de deur stond waar hij hem niet meer kon aanraken.

Lucy keek hem aan. Ze glimlachten naar elkaar, zoals ze vaker deden. Gelukkig was er niets verstoord.

Breukelen, Nederland

Enkele kilometers verderop reed een verwarde vrouw met haar Volkswagen het Amsterdam-Rijnkanaal in. Ze had het rijverbod genegeerd. Op de achterbank zat een jongetje van vier dat het ongeluk niet overleefde.

4

ZES STAPPEN NAAR EEN NIEUW LEVEN

Donderdag, 1 april 1965

De Bilt, Nederland

Nog één keer liep Giselle de trap op naar de slaapkamer waar Andrea zich een halfuur eerder in kennelijke staat had teruggetrokken. Nog één keer zou ze Andrea tegen zichzelf beschermen. De laatste keer. Hierna, als ze weg was, moest het noodlot die zorg maar overnemen.

Andrea lag op haar rug in het spookachtige blauwe licht van de hoogtezon die boven het bed hing. Het raam stond wijd open, haar nylon nachthemd bolde op in de tocht. Ondanks de lichtshow boven haar bed sliep ze. Meer dan dat, ze was volledig van de wereld. Een zielloos omhulsel van een vrouw. Een spookverschijning waartoe Giselle levenslang was veroordeeld. Haar moeder.

De wereld stond op het punt te veranderen, maar tot nu toe was de doorsnee vrouw truttig of gemeen, onhandig of jaloers, en volstrekt onsolidair met haar seksegenoten. Zonder man had zij niets te betekenen, met man trouwens ook niet. Daarentegen was de vrouw met wie Giselle was opgegroeid zich zeer bewust van haar macht, maar niet trots op haar vrouwelijkheid. De voordelen van het vrouw-zijn waren Giselle dan ook volstrekt onduidelijk. De voordelen van mannen zag ze wel. Mannen bestonden niet in haar leven, dus mannen waren vrij. Mannen waren types die ontsnapten. Zoals haar vader, wie hij ook was, want Andrea had haar dochter in haar eentje gekregen en in haar eentje opgevoed, naar eigen wetten. Andrea had in haar leven geen plaats voor relaties, vriendschap of liefde. Het was Giselle een raadsel hoe haar moeder ooit zwanger was geworden, aangezien ook elke vorm van lichamelijkheid haar vreemd was. In elk geval zolang Giselle haar kende. En de man met wie dit toch had plaatsgevonden was altijd een mysterie gebleven, doordat Andrea al die jaren met andere verhalen, andere anekdotes en steeds weer andere vaders op de proppen was gekomen. Meestal werd de een of andere saaie maar gelauwerde wetenschapper tot haar verwekker gebombardeerd, of een seksloze politicus die toevallig in de krant stond. Telkens als Giselle haar moeder weer eens aantrof met een bepaalde gelaatsuitdrukking en een uitgescheurd krantenartikel in haar hand, wist ze dat er weer een nieuwe vader op til was.

‘Doe me een lol en overweeg ook eens de mogelijkheid van een onbevlekte ontvangenis,’ riep ze wanhopig toen Andrea de zoveelste ongewenste vader uit De Telegraaf had getoverd.

Giselle had dus geen idee wie haar vader kon zijn. In elke man die haar pad kruiste probeerde ze hem te ontdekken. Maar mannen waren er nauwelijks, en meestal maar even, want Andrea had nu eenmaal geen vrienden. Andrea schuwde elk sociaal verband. Een monnik zonder orde. Ze leefde alleen op de wereld en sleurde of duwde haar kind daarin mee. Andrea kende slechts twee soorten omgang met haar medemens: vechten of veroveren. Ze joeg onbekenden haar stoep af en maakte ruzie met de buren. Waar ze maar kwam stuurde ze aan op conflict, onoplosbare vetes of diepgewortelde vijandschap. Maar als zij er heil in zag charmeerde ze elke nieuwe ontmoeting met haar fantastische verhalen. Men raakte onder de indruk en verwachtte een boeiend leven in haar nabijheid. Maar als die mensen na enige tijd niets anders te beleven hadden gekregen dan Andrea’s anekdotes, verdwenen ze weer en tuimelden, dwarrelden, stuiterden uit het zicht.

Giselle knipte de hoogtezon uit. Nog geen jaar geleden was ze er te laat bij geweest en was Andrea met tweedegraads brandwonden in het ziekenhuis beland. Giselle had zelf de ambulance gebeld, wie anders? Andrea propte zichzelf vol met pillen en slaapwandelde door haar leven. Tegen het einde van de dag was ze doorgaans te ver heen om zichzelf te redden. Giselle had de potjes wel eens bestudeerd. Mandrax stond erop. Veel later zou ze er pas achterkomen dat het de Nederlandse merknaam was voor de beruchte quaaludes waaraan de popsterren van die tijd verslaafd waren. Die wetenschap had in haar puberteit tenminste nog wat rock ’n roll kunnen toevoegen, als ze het toen al had geweten. Na een half leven dagelijks gebruik slikte Andrea inmiddels een handvol tegelijk weg met de whisky die ze onder in het keukenkastje naast het afwasmiddel bewaarde. Een kinderleven lang had Giselle altijd overal op tijd bij moeten zijn, voordat het bad zou overlopen, voordat de ketel zou droogkoken, voordat haar moeder haar nek zou breken op de trap, voordat ze zich zou snijden aan een scherf van het glas dat ze had laten vallen.

Andrea’s tastbare werkelijkheid bestond uit vele meters boeken waarvan ze beweerde dat ze die allemaal had gelezen. Elke plek waar ze woonde veranderde in een bedompte, rokerige bibliotheek met navenante fluistersfeer. Hoewel dat laatste misschien niet aan de boeken lag maar eerder aan de snijdende spanning die altijd om haar heen hing. Van jongs af aan had Giselle nooit zeker geweten of ze de volgende ochtend nog levend wakker zou worden, of dat haar moeder het huis zou hebben laten affikken door met een nog brandende sigaret tussen al die boeken buiten westen te raken.

Met veel overtuigingskracht bereed Andrea haar morele stokpaardjes, die ze uit die boeken moest hebben, aangezien ze nooit leken aan te sluiten op het echte leven. Zo predikte ze het ideaal van het huwelijk. ‘Waar werd oprechter trouw dan tussen man en vrouw ter wereld ooit gevonden,’ declameerde ze onder de afwas. Terwijl Andrea’s eigen liefdesnest zich naar alle waarschijnlijkheid had afgespeeld in een enkele kortstondige ontmoeting met een onbekende. Blitz-seks. Giselle was in februari 1946 geboren, dus het moest ergens rond de Bevrijding gebeurd zijn. Dat wil zeggen de bevrijding van de Tweede Wereldoorlog. Een andere bevrijding bestond niet. Steeds weer legde Andrea uit dat zo’n hoogtepunt nooit meer terugkomt in je leven.

Tot haar tiende had Giselle nog geloofd dat Andrea als telg uit de Hongaarse aristocratie een soort fin-de-siècle-opvoeding had genoten aan het Weense hof. En toen ze op school leerde dat ze de Canadezen dankbaar moest zijn voor haar vrijheid, wist zij wel beter, want haar eigen moeder had een doorslaggevende rol gespeeld in de overwinning van de geallieerden. Voor die inspanning had zij destijds, ondanks smeekbeden van koningin Wilhelmina, het Willemskruis nog geweigerd, want: ‘In een oorlog doet men nu eenmaal zijn burgerplicht, dat spreekt vanzelf en verdient geen lintje.’ Jarenlang had Giselle vergeefs in de geschiedenisboeken gezocht naar Andrea’s naam. Andrea de Vries. Een zoektocht die werd gecompliceerd door Andrea’s bewering dat haar naam eigenlijk haar naam niet was omdat haar vader eigenlijk haar vader niet was, maar vooral door het simpele feit dat haar geschiedenis eigenlijk haar geschiedenis niet was. Andrea had de geschiedenis van anderen tot de hare gemaakt. Ze had zich het collectief geheugen persoonlijk toegeëigend. Ze had zichzelf opgesloten in fantasieën die zij herinneringen noemde. Ze beleefde ze, en beleefde ze nog eens, en nog eens. En elke keer dat ze relaas deed van haar belevenissen werden de feiten aangepast, geperfectioneerd, werd een detail toegevoegd, een grap ingelast, een nuance geschrapt. En al die versies had ze aan haar kind verteld in de momenten dat de drank en de pillen waarmee ze de realiteit op afstand hield haar nog niet hadden uitgeschakeld. Op de momenten dat ze haar nog overeind hielden, voordat ze verdoofd van de wereld viel.

Uiteindelijk geloofde Andrea alleen in zichzelf, althans in het personage dat ze zichzelf had aangemeten, in het rag dat ze had gesponnen en in al die boeken die ze wel of niet had gelezen. Elke twijfel of onzekerheid zette ze om in tirannie, want de enige manier om het leven de baas te blijven is ervoor te zorgen dat jij de baas blijft over al wat leeft. Haar directe omgeving werd aan haar wetten onderworpen. En doordat ze haar wereld zelf creëerde, vertoonden die wetten geen enkele overeenkomst met die van de buitenwereld. Andrea was haar eigen God. En die van haar dochter. Terwijl andere naoorlogse moeders hun gezin onderdompelden in zelfgemaakte borduurlappen, schellenkoorden, appeltaarten of jam, deed Andrea het met haar zelfgemaakte werkelijkheid, met wat hulp van whisky en slaappillen. En zolang Giselle bij haar moeder bleef, zou dit ook háár wereld zijn. Een wereld waarin zij niet zelf bestond, waarin zij niet anders kon waarnemen en reageren dan als afgeleide van de macht of de onmacht van haar moeder. Het leven met Andrea had haar tot een vluchteling gemaakt. In een klein hoekje wachtte ze op het moment waarop ze voorgoed zou kunnen ontsnappen. Dat moment was nu aangebroken.

Het kon mislukken, zoals eerdere pogingen, maar deze keer had ze een pact met zichzelf gesloten: of ze zou vrij zijn, of ze zou alle drank en pillen innemen die Andrea in het huis had rondslingeren en vervolgens voor de trein springen bij de spoorwegovergang van Groenekan. Leven of dood. Jezelf bevrijden kan je je leven kosten. Maar wie zijn leven riskeerde onderweg naar een droom stierf tenminste op het hoogtepunt, vond Giselle. Uit eigen vrije wil. Eindelijk een eigen wil. Ze zag geen beter moment om dood te gaan dan tijdens de grote sprong naar de vrijheid.

Bijna vier jaar eerder, zomer 1961. In de vertrekhal van de luchthaven van Parijs staat het voltallige gezelschap van het Kirov Ballet uit Leningrad te wachten op het vliegtuig naar Londen. De volgende standplaats van hun tournee door het Westen. Een triomftocht. Het Franse publiek was uitzinnig. Ze braken de zaal af. Wat een welkome propaganda voor de cultuur van de Sovjet-Unie!

Maar de Sovjetautoriteiten zijn minder in hun sas dan de dansers denken. Zij hebben allang in de gaten dat het publiek niet juicht voor het gezelschap als geheel, maar voor een enkel individu: de jonge solist Rudolf Noerejev. Alle aandacht gaat naar hem, zowel van de pers als van het publiek, en dat laat hij zich iets te gemakkelijk welgevallen. Aanvankelijk had Noerejev de kip met de gouden eieren geleken, maar hij is onbetrouwbaar. Hier in het Westen zou hij een ster kunnen worden. Noerejev is daar gevoelig voor. Hij is ijdel. Hij is te verleiden.

Even buiten de kring van de dansers en hun begeleiders zwermen bewonderaars, pers, fotografen, grenspolitie, luchthavenpersoneel, douaneambtenaren, en uiteraard ook Russische agenten, de immer aanwezige KGB in hun onvermijdelijke regenjassen. Noerejev flirt met allemaal, als een popster. Hij rekt zijn hals en tuit zijn lippen, streelt zijn eigen ego.

De artistiek leider van het gezelschap komt ongedwongen naast hem staan. Noerejev is op zijn hoede, hij mag de man niet. De man legt zijn hand broederlijk op Noerejevs arm en buigt zich naar hem toe. Op kameraadschappelijke toon deelt hij mee dat Noerejev nu niet met de rest van het gezelschap zal meereizen naar Londen, maar onmiddellijk terugvliegt naar Moskou, waar premier Chroesjtsjov hem verwacht voor een privévoorstelling. Als hij aarzeling ziet op het gezicht van de danser past hij zijn verhaal onmiddellijk aan: Noerejevs moeder is ernstig ziek, daarom moet hij terug.

Dat is het moment voor paniek. In een fractie van een seconde overziet Noerejev de situatie: de aanwezige KGB-agenten zijn een paar stappen dichterbij komen staan. Over enkele minuten wordt hij op het vliegtuig naar Moskou gezet en vervolgens verbannen naar een afgelegen oord, naar een gesticht, naar een heropvoedingskamp, naar de eeuwige sneeuwvlakten van Siberië. Hij is drieëntwintig jaar. Zijn leven is voorbij.

Hij wordt hysterisch. Hij dreigt zichzelf van kant te maken, hij dreigt met alles wat hij heeft, en op dit moment heeft hij niets anders dan zijn leven.

Iemand roept zijn naam. Hij herkent een vrouw die hij tijdens zijn verblijf in Parijs een paar keer heeft ontmoet. Ze breekt los uit de schare bewonderaars en zwaaiend met zijn foto smeekt ze de Franse marechaussee haar door te laten. Ze wil alleen maar een handtekening, één handtekening van haar idool. Ze laten haar door.

Ze rent op hem af, ze omhelst hem, als een bakvis hangt ze om zijn nek.

Ze doet alsof ze hem kust. ‘Vlucht! Nu! Je wordt opgevangen,’ fluistert ze in zijn oor.

Het is niet ver. De Franse autoriteiten staan vlakbij. Zes stappen zijn het. In zes stappen is alles voorgoed achtergelaten. Zes stappen naar een nieuw leven.

Als de KGB-agenten hem willen tegenhouden stapt een Franse marechaussee naar voren. ‘Blijf van hem af! Dit is Frans grondgebied!’

Noerejev is gevlucht. Naar de vrijheid van alles kunnen kopen, alles kunnen bezitten. De vrijheid van grenzeloze zelfpromotie. De vrijheid waarin niets genoeg is, hoeveel je ook vergaart.

De volgende dag staat het op de voorpagina van alle kranten: ‘De Grote Sprong naar de Vrijheid.’

Rudolf Noerejevs Grote Sprong had tot ieders verbeelding gesproken. Het beeld van de vluchtende danser had zich in het collectieve geheugen genesteld. De geest was uit de fles, en nog geen twee maanden later culmineerde de Koude Oorlog in de Berlijnse Muur, die begon als een reusachtige rol prikkeldraad. Het beslissende moment waarop Giselle zich nu bevond deed haar denken aan een foto waarop een grenswachter over het prikkeldraad naar het Westen springt, genomen in die eerste nacht dat de Muur werd gebouwd. In zijn uniform en met zijn helm op waagt hij zijn grote sprong naar de vrijheid. Zijn armen wijd gespreid, als vleugels. Zijn laarzen raken de bovenste draad maar hij valt niet.

In de afgelopen vier jaar was de Muur versterkt tot een ondoordringbaar betonnen bastion, en ook de beelden waren grimmiger geworden. Je zag bijvoorbeeld een jongen van achttien, die naast de Muur voor de camera’s ligt dood te bloeden in het aangeharkte grind tussen de twee werelden, nadat hij op zijn vlucht in de rug is geschoten door de collega’s van de man met de vleugels. Hoe zou het nu met die man zijn?

Giselle verzamelde beelden. Gebeurtenissen werden in haar geheugen bevroren tot foto’s. Op een voor haar relevant moment werd de draaiende camera die het leven registreert stilgezet, en dat moment, dat beeld, werd haar herinnering. Zo zou haar ook het beeld bijblijven van haar spookachtige moeder in de tocht van het open raam.

In diezelfde zomer waarin Noerejev naar het Westen was gevlucht, waren Giselle en Andrea in dit verveloze, holle huis komen wonen. Het huis hoorde bij een landgoed waar Andrea blijkbaar als een soort conciërge fungeerde, hoewel ze iedereen had wijsgemaakt dat ze het had geërfd van een tante over wie ze daarvoor nooit had gerept maar wier dood haar ontroostbaar had achtergelaten. Op deze avond werd de uitgesleten drempel van Andrea’s slaapkamer het vliegveld van Parijs, het prikkeldraad in Berlijn, het keerpunt waarop Giselle haar sprong zou wagen en afstand zou nemen van alle leugens, van al die momenten in Andrea’s herinnering die nooit hadden plaatsgevonden.

Ze deed het raam dicht. Nu de hoogtezon uit was voelde de tocht kil, ze was bang dat Andrea er wakker van zou worden. Ze bedekte de schim in de nylon nachtpon met een laken. Ze bestudeerde het maskerachtige gezicht. Zo wit. Zo hard. Ze liet tot zich doordringen dat dit haar moeder was, de enige persoon op aarde bij wie zij hoorde, haar enige referentiekader. Hoe was het mogelijk dat een vrouw die zo belust was op macht, de controle zo uit handen kon geven, zo willoos kon worden. Moest je haar nu zien liggen. Giselle zou gemakkelijk een kussen in dat starre gezicht kunnen drukken, tot ze dood was. Hoe kon haar moeder zich zo uitleveren aan de zorg en daarmee de macht van haar kind, terwijl ze aan de andere kant niets naliet om datzelfde kind elke autonomie, wilskracht of identiteit te ontzeggen?

Het kind bewoog zich in de richting van de drempel, maar stond toch weer stil ter hoogte van het voeteneind van het grote bed, halverwege het raam en de deur naar de vrijheid. Een irrelevante gedachte kwam in haar op. Dat zij het enige verticale object was in deze ruimte. Alles om haar heen lag plat; de boeken, de kleren, de handdoek op de grond, het laken, haar moeder. Terwijl ze een laatste blik wierp op het hoopje laken op het bed, voelde ze hoe de kamer haar probeerde in te sluiten. Alsof ze in een vacuüm werd gezogen. De sprank in haar leek te worden uitgedaagd door alles wat levenloos was in deze omgeving. Door haar bewusteloze moeder, door het dode huis waarin stemmen hol klonken als in een graf. Ze hadden vaak samen gezongen, Andrea en zij, tijdens de afwas of in de auto, soms ook op straat, hoewel Giselle dat na een bepaalde leeftijd gênant vond. Andrea kende geen gêne, ze trad op als een ster. Dat waren achteraf de beste momenten.

Met alle kracht die ze had, met alle hoop op een nieuw leven, vocht ze zich los uit de dodelijke omhelzing van haar verleden. Sneed ze de navelstreng waarmee ze op haar negentiende nog altijd vastzat door. Misschien zou ze ooit een positieve draai kunnen geven aan de herinnering aan haar moeder. Maar nu wilde ze niets meer. Ze wilde dat deze vrouw niet bestond en nooit had bestaan.

Zes passen. In zes passen was alles achtergelaten. Zes passen naar een nieuw leven.

Ze liet het licht aan en de slaapkamerdeur op een kier. Ze dacht dat Andrea wakker kon worden als hij in het slot zou klikken.

Havana, Cuba

In een statig vertrek vervuld van vergane glorie uit een koloniaal verleden, schrijft Che Guevara op datzelfde moment een afscheidsbrief aan zijn hartsvriend Fidel, die hij voorgoed zal verlaten.

Ik voel dat ik mijn deel heb vervuld van de plicht die mij bond aan de Cubaanse revolutie en haar territorium, en ik zeg je vaarwel, jou, de kameraden, je volk, dat ook het mijne is. Ik doe formeel afstand van mijn posities in het nationale leiderschap van de partij, van mijn post als minister, mijn rang als commandant en mijn Cubaans staatsburgerschap. Niets officieels bindt mij aan Cuba. Mijn enige band is van andere aard: de band die nooit kan worden verbroken.

De Bilt

Giselle wist op dat moment nog niet dat die band inderdaad bestaat, de band die nooit kan worden verbroken, die niemand kan ontvluchten. Zij liet geen brief achter. Haar waarheid deed er niet toe, Andrea zou toch weer haar eigen versie verzinnen. Ieder zijn eigen verhaal, misschien was dat een vrijheid die mensen elkaar moesten gunnen.

Beneden, bij het zwakke maanlicht dat naar binnen scheen, trok ze zachtjes de bovenste lade van de secretaire open en haalde er een envelop uit. Het waren de afschriften van haar spaarrekening, die ze bij toeval had ontdekt. Andrea had haar nooit verteld dat ze geld had.

De schaduwen van pijnlijke herinneringen en onvervulde dromen dansten vrij door de tochtkieren, over de traploper en langs de gebeeldhouwde plafonds, hingen om de scharnieren en de sleutelgaten en maakten zich hier en daar los van de gevel. Geluidloos liet ze de keukendeur achter zich in het slot vallen en liep buitenom naar de voorkant van het huis. Aan haar schouder hing een tas met wat toiletspullen, een T-shirt, een extra spijkerbroek en haar fotoverzameling. Voornamelijk foto’s van gebeurtenissen, beelden waarin de geschiedenis was vastgelegd, beschermd tegen fantasieën en onwaarheden. In een aparte draagtas om haar nek hing een Kodak Brownie 127, een fototoestel dat ze ooit van een oude buurman had gekregen. Voortaan zou ze ook haar eigen geschiedenis vastleggen, als getuigenis van haar nieuwe, eigen leven, dat vandaag zou beginnen.

Om het huis hing een sluipende stilte. Aan de overkant gleden twee autolampen door de ijle nacht. Ze gooide haar sleutel weg in het gras. Ze wilde hier nooit meer binnen kunnen komen.

Ze keek nog één keer om. Op de eerste verdieping was een enkel raam verlicht. Het volgende beeld dat zich in haar geheugen bevroor.

Toen ze verder liep leek het even of ze danste. In de verte hield een hond eindelijk op met blaffen.

Victoria Station, Londen

Terwijl Giselle in de heldere avond naar de bushalte loopt, staat een achttienjarige jongen met naar voren gekamd blond haar in een roze overhemd op een bijna verlaten perron op de laatste trein naar Bromley te wachten. Hij heeft net opgetreden in de Marquee Club in Soho, met zijn nieuwe band Davie Jones and the Manish Boys. Hij is Davie Jones, maar de laatste tijd denkt hij er steeds vaker over zijn naam te veranderen. Het is te gewoon. Duizenden jongens heten zo. Hij weet ook al wat het moet worden, maar hij houdt het nog even voor zichzelf want als ze nu succes krijgen is het te laat om te veranderen.

Dit is zijn vierde band al. Een paar weken geleden waren ze nog op televisie met hun nieuwe single, maar sindsdien is die plaat nauwelijks verkocht dus het succes zal wel weer uitblijven. Misschien moet hij het toeval een besluit laten nemen: als de trein die hem zo naar huis brengt zo’n oude is, met van die houten bankjes, dan houdt hij zijn oude naam. Is het een nieuwe, met skaileer, dan begint hij weer een nieuwe band, onder zijn nieuwe naam, David Bowie. In de verte komt de trein al.

5

EEN GOED BEGIN

Vrijdag, 2 april 1965

Hollywood, Californië

In de kantine van Capitol Records zitten drie muzikanten, Orfeo Levi, Terry Melcher en Phil Spector, zwijgend te pokeren. Hun stilte wordt verstoord als de deur van de studio plotseling openzwaait en tegen een losstaande versterker klettert. De stem van Beach Boy Dennis Wilson schalt door de ruimte.

‘Sodemieter op, man! Wij zijn hier met opnames bezig. Je hebt hier niks te zoeken!’ Hij schopt met zijn blote voet naar een wat oudere man. Een zinloos gebaar.

Orfeo en Terry kijken op. De man die Dennis blijkbaar zo kwaad maakt kennen ze wel. Het is Murry Wilson, zijn eigen vader. Zo’n vader die zijn zoons tiranniseert, die hun leven beheerst. Al zouden ze morgen voorgoed de oceaan op zeilen, de jongens Wilson komen nooit meer van hun vader af.

Phil Spector blijft strak in zijn kaarten kijken terwijl hij met zijn vrije hand in zijn jaszak grijpt en dreigend een pistool op tafel legt.

‘Phil! Doe dat ding weg!’ roept Orfeo. ‘Als je het hier nog een beetje ontspannen wilt houden.’

Phil Spector schuift ongemakkelijk heen en weer op zijn stoel. Hij pakt het pistool van de tafel, doet alsof hij het bestudeert, blaast nonchalant in de loop. Een nerveuze spanning hangt over het pokertafeltje. Phils vader pleegde zelfmoord toen hij nog maar acht jaar was en daar is hij behoorlijk gestoord van geraakt. Dat weet iedereen. Wat dat betreft is Hollywood net een dorp.

‘Doorspelen,’ mompelt hij. ‘Ik heb een perfecte kaart. Ik zet alles in.’

Dennis Wilson springt op zijn vader af en ramt zijn vuist met al zijn kracht tegen de muur als Murry hem handig ontwijkt.

‘Breek je hand niet, Denny! Je moet nog drummen!’ zegt Orfeo, terwijl hij met zijn wijsvinger de koffievlek achter op de schoppenaas probeert te bedekken.

‘Altijd rammen, die gast,’ snuift Murry terwijl hij parmantig naar de uitgang stapt.

Pas als de deur dichtvalt, zien ze de oudere broer, Brian, die in een hoek een joint staat te roken. Niemand had hem opgemerkt. Zo is Brian tegenwoordig, een onzichtbare schim. Een genie, drieëntwintig jaar en nu al doorgedraaid.

‘Ik moet mezelf sparen,’ zegt Brian. Hij heeft het tegen Phil Spector maar kijkt over hem heen, alsof er iemand achter hem zit. ‘Ik ben voor grotere dingen bestemd. Ik ben met iets prachtigs bezig. Beter dan The Beatles.’

‘Dat mag ook wel, Brian,’ zegt Terry Melcher. ‘Jullie zitten al maanden in de studio.’

Brian Wilson neemt een lange haal van zijn joint. ‘Mijn vader zal ervan opkijken, Phil!’ Met half dichtgeknepen ogen en op veilige afstand bestudeert hij het pistool. Dan dribbelt hij met kleine, precieuze stapjes terug naar de studio.

Zijn broer Dennis flasht een stralende tandpastalach naar de anderen, alsof er niets is gebeurd. ‘Eikel,’ zegt hij, en loopt op zijn blote voeten naar buiten, de zon in.

Phil Spector laat het pistool een paar keer om zijn wijsvinger tollen en steekt het terug in zijn zak. De anderen halen opgelucht adem.

Orfeo deelt opnieuw de kaarten. Hij denkt aan zijn eigen ouders. Die dansten de foxtrot en de charleston. En thuis, als alle kinderen naar bed waren, wervelden ze door de kamer in een waanzinnige tarantella, want de Italiaanse roots waren na al die jaren New York nooit uitgewist.

Vele minuten lang klinkt geen ander geluid dan dat van de speelkaarten.

Hetzelfde moment, Utrecht, Nederland

Op het Janskerkhof stapte Giselle uit de laatste bus. De stad leek al uitgestorven. Ze liep café ’t Pandje binnen, waar de slapelozen van Utrecht zich verzamelden. Ze bestelde twee biertjes, een voor zichzelf en een voor de willekeurige voorbijganger met wie ze die nacht haar onafhankelijkheid zou vieren. In de bus had ze bedacht dat een krachtig inwijdingsritueel haar dekolonisatie zou moeten bezegelen, en ze was tot de conclusie gekomen dat maar één ritueel in aanmerking kwam, één ritueel dat voldoende zeggingskracht zou hebben. Ze zou zich laten ontmaagden. Dat zou haar in één klap volwassen maken. Daarna zou ze nooit meer terug kunnen naar het verleden. Zo wilde zij dat. Met de twee glazen in haar hand speurde ze de lange, smalle ruimte af naar een gezicht dat haar aanstond. Haar ogen moesten wennen aan het rookgordijn waarin het leven zich hier afspeelde. De aanwezigen hulden zich in een felliniaanse mist.

Toen zag ze, een meter of tien verder, een lange jongen met blonde krullen en een vriendelijk gezicht. Hij stond alleen. Met een opgetrokken been leunde hij achteloos tegen de muur en rolde een sjekkie. Ze liep op hem af.

‘Pilsje? Ik heb er toevallig twee maar ik kan er natuurlijk maar een tegelijk drinken.’

De jongen keek haar aan, zijn ogen leken te licht in zijn gebruinde gezicht. Hij stak de slordige sigaret in zijn mond en nam het glas zonder aarzeling van haar over. ‘En wiens glas houd ik nu vast?’

‘Van een vriend van me. Maar die moest opeens weg. Vandaar.’

Ze dronken bier en meer bier, terwijl Giselle de jongen vragen stelde en hij graag over zichzelf wilde praten. Hij kwam net terug van een reis door Zuid-Amerika en door de jetlag was hij nog te hyper om meteen naar huis te gaan. Kijk, zijn rugzak stond daar, naast de bar. Hij was regelrecht van het vliegveld naar ’t Pandje gegaan. Hij verwachtte hier vrienden te treffen maar dat was tegengevallen. Dus het kwam hem wel goed uit dat zij hem aansprak, en hoe heette zij eigenlijk?

Giselle zei dat ze Claire heette en wees op haar eigen reistas.