DE KNAPSTE MAN VAN NEDERLAND

ALEXANDER VAN DER MEER

DE KNAPSTE MAN VAN NEDERLAND

ROMAN

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Copyright © 2010 Alexander van der Meer en uitgeverij Augustus,

Amsterdam

Omslagfoto Mischa Keijzer

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Foto van de auteur Rebecca Miller

Typografie binnenwerk Suzan Beijer

ISBN 9789045704784

NUR 301

www.augustus.nl

Aan Rebecca, wie anders…

‘Er rijdt een ambulance door de straten van Amsterdam met zwaailicht en sirene, op weg naar iemand in levensgevaar. Ik zit achter het stuur. In mijn droom is hij tien keer zo groot: een heel ziekenhuis op wielen. Ik ben alleen en weet precies hoe alles werkt. Moeiteloos scheur ik plankgas richting centrum. Er is geen bocht die ik niet ken. Voorbijgangers kijken me na. Wat een held, denken ze. Als ik ooit zelf een hartaanval of beroerte krijg, hoop ik dat hij komt.’

‘Ik ben zo benieuwd wie u gaat redden.’

‘Dat weet ik niet… Het probleem is dat ik nooit aankom.’

‘Wat gebeurt er dan?’

‘De rit eindigt altijd midden in de stad, in de straat die uitkomt op de achterkant van het Paleis op de Dam. Die straat is helemaal leeg en het plenst van de regen. Zonder dat ik het in de gaten had, is het ook nog gaan vriezen. De wielen beginnen te slippen en ik verlies de macht over het stuur. De remmen weigeren, ik glij recht op het Paleis af. Ik hou mijn adem in voor de klap, maar voor die komt word ik wakker.’

‘Toch blijf ik me afvragen naar wie u op weg bent. Uw moeder misschien?’

‘Waarom zou ik? Die ligt al in het ziekenhuis.’

‘Vanwege het Paleis, de Koningin…’

‘Soms heb ik het gevoel dat ik onderweg ben naar mezelf.’

‘Aha. Wat zou u mankeren?’

‘Geen idee.’

1

Vandaag kan moeder niet begraven worden, want het is Koninginnedag. De doodgravers hebben vrij. Ze stierf vijf dagen geleden. Eerder begraven ging niet, want vlak voor Koninginnedag is het spitsuur op het kerkhof volgens de begrafenisondernemer. Dat ik hem pas een dag na het overlijden belde, had de zaak geen goed gedaan. Het eerste gaatje had hij pas twee dagen na Koninginnedag, overmorgen. Dat klonk gevat, maar zo was het vast niet bedoeld.

Hoezo spitsuur voor Koninginnedag? Krijgen mensen zelfmoordneigingen als die dag in aantocht is? Mij zou het niet verbazen. Moeder heeft in het verleden meer dan eens een eind aan haar leven proberen te maken, zij het met weinig overtuiging. Ze probeerde het steeds weer met pillen. Dat had weinig zin in haar geval, omdat ze dagelijks zoveel tranquillizers, antidepressiva en slaapmiddelen op doktersrecept naar binnen werkte, dat een doorsnee volwassene daar al in zou blijven. Doel van die zelfmoordpogingen was dan ook niet zozeer om te sterven, als wel om de wereld aan haar lijden te herinneren en mij in één moeite door te laten weten hoe weinig het uitmaakte dat ik bestond. Meer kinderen had ze niet.

Anderhalf jaar geleden diende de dood zichzelf aan. Ze kreeg een hartaanval. In plaats van toe te geven, gooide ze de deur voor zijn neus dicht. Dat hield ze lang vol, maar godzijdank heeft haar hart het nu eindelijk begeven. De linkerklep was tot op de draad versleten. Het scheelde weinig of ze hadden mij ernaast kunnen leggen.

Wie tot mijn verbazing geen vrij had vandaag was de deurwaarder, die vanochtend met zoveel vasthoudendheid stond aan te bellen, dat ik mijn bed wel uit moest.

Mijn appartement bevindt zich driehoog in de enige sociale nieuwbouwflat aan een pleintje in het historische centrum van Amsterdam. Linkse stadsbestuurders hebben in de tijd dat het nog kon voor dit blok beton een paar zeventiende-eeuwse huisjes plat laten gooien. Die waren toch maar te duur voor gewone mensen en niet eens milieuvriendelijk. Als niemand ze tegen had gehouden, was de hele binnenstad gesloopt voor woonkazernes. Toch mag ik niet klagen, al is het klein hier. Anders had ik naar een goedkopere buurt moeten verhuizen. Van het balkon kan ik net de gracht zien waar ik hiervoor woonde, op een etage waar je kon voetballen.

‘Wie is daar?’ vroeg ik door de intercom.

Er klonk al herrie op straat, maar dat was niets vergeleken met wat nog komen ging. Koninginnedag raast ieder jaar als een orkaan door de binnenstad. Op het hoogtepunt kun je over de hoofden lopen. Ik neem me altijd voor Amsterdam te ontvluchten zoals de meeste bewoners van het centrum, maar dat komt er nooit van.

‘Fiedler, doe open! Als ik terug moet komen, gaan je spullen op straat!’ riep de deurwaarder zonder inleiding. Het was de eerste keer dat hij me tutoyeerde.

Fiedler is moeders achternaam. Mijn ouders zijn wel getrouwd geweest, maar niet met elkaar. Bovendien was mijn vader onvindbaar bij mijn geboorte, en nog even daarna.

Wie aan de deur had meegeluisterd, zou moeilijk kunnen geloven dat ik nog niet lang geleden als hoogleraar theoretische natuurkunde en kosmologie aan een hoofdstedelijke universiteit verbonden was. Laat staan dat een serieuze krant mij ooit de knapste man van Nederland heeft genoemd, en mijn naam in verband bracht met een Nobelprijs.

De aanleg voor exacte vakken en mijn voornaam komen ook van moeders kant. Haar vader heette Tobias. Hij was hoogleraar experimentele natuurkunde in Leiden. Ik heb hem nooit gekend omdat de Duitsers in de oorlog de kachel met hem stookten. Wij zijn joods. De familie Fiedler werd uitgeroeid, inclusief aangetrouwd spul. Moeder en haar tweelingbroer Max overleefden als enigen. Ze zaten ondergedoken bij een familie in Brabant met een bedrijf in groenten uit potjes, dat na de oorlog heel groot werd. Vroeger liet ik mijn dankbaarheid wel blijken door zo’n potje naar binnen te werken, al heb ik de pest aan geconserveerde groenten. Zodra ik ging twijfelen of het overleven van moeder reden tot vreugde was, ben ik daarmee opgehouden.

Oom Max verwekte voor zover bekend alleen nageslacht bij een niet-joodse vrouw. Moeders overlijden maakt mij naar halachische beginselen de laatste joodse Fiedler, al heb ik me aan die beginselen verder nooit iets gelegen laten liggen. Mocht ik sterven zonder kinderen, waar het naar uit begint te zien, dan is het gedaan met de joodse Fiedlers in Nederland, ondanks de inspanningen van grootvader.

‘Kom op nou! Denk je dat ik de hele dag heb?’ klonk het uit de intercom. Ik had nog niet gereageerd. De deurwaarder kwam voor belastingschulden. Door nalatigheid had ik die met rente en boetes zo hoog op laten lopen, dat ik ze niet meer kon voldoen. Financieel is er nogal wat in het honderd gelopen sinds ik bij de universiteit weg ben. Zo investeerde ik fors in aandelen van het bedrijf van een oudere Amerikaanse kennis en collega. Hij had ooit de Nobelprijs gekregen omdat hij aannemelijk wist te maken dat alle elementen in het heelal gevormd zijn uit helium en waterstof, door kernfusie in sterren. In zijn vrije tijd ontwierp hij een geniaal onbemand vliegtuigje, dat op één batterij zowat de hele wereld rond kon vliegen. Het was in trek bij strijdkrachten en meteorologische instituten. Ik dacht dat het niet fout kon gaan, aandelen in combinatie met een Nobelprijs, en daar leek het aanvankelijk ook op: ze bleven stijgen. Tot hij een hersenbloeding kreeg. Voor ik het wist was mijn geld verdampt. Moeders dood brengt ook hier verlichting, want ze laat een aardig bedrag na. De toon die de deurwaarder aansloeg stond me zo tegen, dat ik geen zin had om dat meteen te melden.

‘Wie is er in vredesnaam aan het werk op Koninginnedag?’ vroeg ik, in plaats daarvan.

‘Ik kom het liefst als mensen er niet op bedacht zijn. Doe even open, dat praat makkelijker.’

‘Ik ben niet aangekleed.’ Laat hem maar over de herrie heen schreeuwen.

‘Heb je misschien liever dat ik terugkom met de sterke arm?’

‘Mijn moeder is overleden, u zou wat consideratie kunnen hebben.’

Het bleef even stil.

‘Deze smoes heb ik al een tijd niet gehoord. En wanneer zou moeder precies overleden zijn?’

‘Vijf dagen geleden. Overmorgen wordt ze begraven.’

‘Dat kan niet. Na een week pas? Mij hou je niet voor de gek. Daar zijn regels voor.’

‘We hebben dispensatie. Wat u meer zal interesseren, is dat ik van de erfenis mijn schulden kan voldoen.’

‘En wanneer gaat dat wonder plaatsvinden?’

‘Dat weet ik niet. Mijn moeder vond dat ik niet met geld om kon gaan, daarom beheert mijn neef de nalatenschap.’ Wat ging dat die man aan?

‘Eén maand nog, dan leg ik beslag.’

Hij nam geen afscheid, maar ik voelde de dreiging afnemen aan de andere kant van de intercom. Gelukkig was ik rustig gebleven. Ik kan behoorlijk opvliegend zijn, maar sinds de begrafenisondernemer me verweet dat ik te laat had gebeld om moeder binnen de wettelijke termijn te laten begraven, knaagt er vanbinnen een verlammend gevoel van onbehagen, alsof zij het weet.

‘Een dag eerder of later, wat maakt het uit? Ik heb geen haast en zij al helemaal niet,’ had ik nog gezegd, tegen beter weten in. Moeder zou het afschuwelijk hebben gevonden. Ze was panisch om zich niet aan regels te houden. Dat moet de onderduik zijn geweest. Rekeningen en belastingaanslagen voldeed ze per omgaande, in plaats van op het laatste moment of te laat, zoals ik.

‘Zo simpel is het niet,’ had de aanspreker uitgelegd. ‘Er bestaat een wet op de lijkbezorging. Een overledene dient binnen vijf dagen begraven of gecremeerd te worden, de dag van het overlijden niet meegerekend. Tenzij er vermoeden bestaat van een misdrijf, dan is uitstel toegestaan om de lijkschouwer tijd te gunnen. Na Koninginnedag zijn we formeel in overtreding, want van een misdrijf is voor zover ik begrijp geen sprake.’

Ik zweeg, want zonder dat echt van een misdrijf gesproken kon worden, was het niet uit te sluiten dat ik de dood een handje had geholpen door te rommelen met moeders medicijnen. Het ging me te lang duren. Dat neemt niet weg dat ze zonder mijn niet-aflatende zorg en aandacht zeker al veel eerder dood zou zijn geweest.

Een dag later belde hij weer. De Koningin had dispensatie verleend via haar burgemeester in Amsterdam. Hij bracht het alsof het een dubbeltje op zijn kant was geweest. Wat hadden we anders moeten doen, vroeg ik me af, haar met het grof vuil meegeven?

Op dit moment ligt ze nog in de kelders van het grootste ziekenhuis van Amsterdam: het Academisch Medisch Centrum aan de rand van de stad. Daar blies ze de laatste adem uit, onwetend van het feit dat hoge instanties betrokken zouden raken bij de planning van haar begrafenis. Die heisa zou haar goedgedaan hebben. Ze klaagde eeuwig over haar miserabele bestaan en het algemene gebrek aan belangstelling daarvoor. Wat ze kreeg was nooit genoeg en altijd zonder werkelijk begrip. Hoe vaak ik haar ook opzocht thuis en hoelang ik ook bleef, bij het afscheid zei ze steevast: ‘Ga je nu alweer? Wat jammer.’

Dat kan als een blijk van liefde worden opgevat, maar mij greep het naar de strot. Ze sprak de woorden uit op de verongelijkte toon van een vrouw die vindt dat je te snel vertrekt na je orgasme.

Moeders meest in het oog springende eigenschap was dat ze zich fundamenteel tekortgedaan voelde. Als een rooksignaal steeg dat boven haar uit en op de valreep bereikte het een dieptepunt. Zoende ik haar na een bezoek in het ziekenhuis op de ingevallen wangen, wat ik al niet graag deed, dan sloeg ze haar armen om mijn nek en klemde me vast met opmerkelijke kracht.

‘Blijf nou, we kunnen toch nog even gezellig koffiedrinken?’ fluisterde ze in mijn oor, de stem schor en wanhopig. Ze keek me aan met wijd opengesperde ogen, die door haar dikke brillenglazen tweemaal zo groot leken. Om mezelf te bevrijden moest ik zoveel kracht gebruiken dat ik haar half overeind uit bed meetrok, waarna ze als een herfstblad omlaag dwarrelde. Ze woog bijna niets meer.

‘Heus, ik kom zo snel mogelijk terug. Nu moet ik aan het werk. Ik heb een dringende afspraak,’ zei ik.

Dan sloeg haar houding om. Ze werd kwaad omdat ze haar zin niet kreeg, bovendien rook ze bloed.

‘Welk werk? Wat voor afspraak?’ vroeg ze smalend.

Ze had goed geroken. Dat werk en die afspraak waren er niet. Ik vluchtte zonder om te kijken de kamer uit, en in de regel kwam ik de volgende dag weer, of nog dezelfde avond. Toch klaagde ze tegen wie het maar horen wilde dat ik geen tijd voor haar had, dat ze haar ellendige leven niet meer zag zitten en dat ze op ging houden medicijnen voor haar hart te nemen, want de dokter had gezegd dat ze dan snel dood zou zijn.

Zodra ik de gang opliep voelde ik opluchting, maar die hield nooit langer stand dan tot het eind van de afdeling cardiologie, om bij de liften al plaats te maken voor een verstikkend schuldgevoel. In de lift stond ik naar lucht te happen, waar in een ziekenhuis gelukkig niemand acht op slaat. Ik liep snel en in elkaar gedoken maar niet te opvallend door de monumentale hal naar de uitgang, als een moordenaar die de plaats delict ontvlucht. Soms speelde het verdonkeremanen van moeders medicijnen een rol. Dat deed ik als een verpleegster ze kwam aanreiken terwijl ik naast haar bed zat.

‘Zet u maar neer, ik geef ze wel,’ zei ik dan. Moeder verstond dat niet, die hoorde bijna niets meer en was tot haar dood te ijdel voor een apparaatje. Ik moest wel snel de aandacht afleiden, want dat slechte gehoor maakte haar nog achterdochtiger dan ze al was.

‘Het is fris buiten, ik moest mijn sjaal omdoen,’ riep ik. Met opzet raakte ik een gevoelige snaar. Zodra iemand iets over het weer zei, stak ze van wal over het grillige en onvoorspelbare karakter daarvan, alsof dat de kern van het bestaan raakte. Thuis keek ze ieder uur naar het weerbericht of er nieuwe informatie was. Ik kijk nooit. Toegesproken worden of ik achterlijk ben vind ik al niet prettig, en wat voor weer het gaat worden interesseert me weinig. Moeder wilde er juist niets van missen. Vroeger greep ze ieder zonnestraaltje aan om plat achterover op het balkon te gaan liggen, of in de tuin toen ze die nog had. Haar huid was met veertig al gelooid. Nu ze niet meer buiten kwam, kon ze eindeloos herinneringen ophalen aan weersomstandigheden uit het verleden.

‘Ik geloof dat het 1986 was, dat ik rond deze tijd van het jaar rustig in bikini in de tuin zat, zo warm was het. Maar in 1994…’

Dat wist ze nog, terwijl ze geen idee had wie er een uur geleden op bezoek was geweest, laat staan of ze haar medicijnen op die dag wel of niet had geslikt. Terwijl ze doorbabbelde liet ik de pillen uit het metalen bekertje in mijn jaszak glijden. Buiten gooide ik ze weg. Niet zomaar op straat of in een prullenbak, maar rijdend uit de auto, nadat ik ze eerst in kleine stukjes had gebroken.

Er is één lichtpuntje. Moeder hoeft niet meer mee te luisteren naar het concert van hysterische feestvreugde en winstbejag dat vandaag schaamteloos door de straten van de stad schalt en ongevraagd de huizen binnendringt. Ze had net als ik de pest aan Koninginnedag. Hoe konden mensen plezier maken terwijl zij leed?

Beneden op straat is de hel losgebroken. Half Nederland is vanochtend uit zijn plaggenhut gekropen om de boel eindelijk eens op stelten te kunnen zetten zonder dat de buren er schande van zullen spreken. Muziek schettert van verschillende podia tegen elkaar in, begeleid door gekrijs van hersendood volk. Handelaren proberen elkaar te overschreeuwen om op straat uitgestalde rommel aan te prijzen. Door alles heen klinkt als kosmische achtergrondruis het onophoudelijke gekraak van plastic bekertjes onder duizenden voeten.

Gisteren al schoten bierpompen en mobiele urinoirs als onkruid uit de grond. Waar ze al die pisbakken ieder jaar vandaan halen is me een raadsel. Koninginnedag lijkt wel een feest voor incontinenten. ’s Avonds hadden de straten zich al gevuld met provincialen en studenten. Ze lalden en schreeuwden of hun leven ervan afhing, terwijl Koninginnedag nog moest beginnen.

In de kleine uurtjes was ik wakker geworden omdat op straat een tekst gescandeerd werd. Met mijn slaperige hoofd dacht ik dat in de woorden een boodschap aan mij besloten lag. Van moeder. Ik kwam overeind om te luisteren:

‘Eén, twee, drie, vier, dikke lul drie bier.

Eén, twee, drie, vier, dan heb ik pas plezier.’

Ad infinitum. Ik schoof de balkondeur open om te kijken. Net op tijd dacht ik aan het spinnenweb dat daar al een paar dagen voor de deuropening hing. Om die reden was ik van het balkon gebleven. Alsof de spin over een bijzondere intelligentie beschikt, zit het web niet aan de deur vast. Die kan open en dicht zonder schade. Onverstoorbaar zit ze middenin, zacht deinend op de wind als die er is, zo groot als een luciferdoosje, een wit kruis op haar rug. Het moet een vrouwtje zijn, mannetjes zijn kleiner. April is trouwens niet de tijd van het jaar voor zo’n grote spin en zo’n groot web. Kruisspinnen overleven door de vorst de winter niet, behalve als eitje. Deze moet binnen hebben geschuild. De eerste nacht had ik een lamp laten branden achter het raam om vliegen in het web te lokken, maar bij nader inzien vond ik dat overdreven.

Uit het raam bij de keuken zag ik hoe een ongecontroleerd bewegende menigte het plein vulde, en de straten die erop uitkomen. Wat ik nodig had, was een slaappil. In een kast op de gang liggen de medicijnen die ik door de jaren heen van moeder heb meegekregen. Met wat zij in huis had kon je een dorpsapotheek beginnen. Zodra ik me niet goed voelde of slecht sliep, had zij er wel iets voor. Dat liep ooit bijna fout met een antidepressivum dat ze had meegegeven. Volgens de bijsluiter zou het pas na veertien dagen gaan werken. Ik dacht die termijn te kunnen bekorten door er meteen een paar te nemen. Voor ik het wist, viel ik op de bank in slaap, om pas twee dagen later wakker te worden.

De ramen van dubbel glas hou ik dicht ondanks het mooie weer, maar het tumult van Koninginnedag gaat er toch doorheen, om zich als ordinair behang op de muren van de huiskamer vast te zetten. Het rukt op door de gang en dringt gedempt maar hinderlijk de badkamer aan de achterkant van het huis binnen, waar ik al meer dan een uur onder de douche sta. Een uur douchen is voor mij eerder regel dan uitzondering. Soms sta ik er drie uur onder. De psychiater vroeg zich hardop af of er verband bestaat met hoe mijn familie van moederskant aan zijn eind is gekomen: onder een douche in Auschwitz. Het klinkt scherpzinnig maar lijkt me vergezocht. Treinen mijd ik inderdaad als het even kan, maar dat bewijst nog niet zijn gelijk. Ik vertik het om me de wet te laten voorschrijven door groene malloten, dat is alles. Die willen iedereen maar boven op elkaar in bussen en treinen proppen, waar je eindeloos in moet zitten zonder dat je precies komt waar je moet zijn. Dat gaat onder het mom van schone lucht, maar in werkelijkheid zijn ze gewoon te depressief om alleen in een auto te gaan zitten zonder zelfmoordneigingen te krijgen.

Mijn psychiater is joods en ver in de tachtig, maar staat nog hoog aangeschreven. Hij overleefde het concentratiekamp en behandelt alleen joodse patiënten. Ik heb iemand in de praktijk met net zo’n achtergrond als u, vertelde hij ooit, die brengt bijna de hele dag onder de douche door.

‘Net zo’n achtergrond als ik? Dat bestaat niet,’ zei ik nog. Mijn achtergrond is weinig benijdenswaardig, maar ieder mens wil uniek zijn.

Volgens de bedrijfsarts van de universiteit gaf mijn jeugd de doorslag bij het schipbreuk lijden van mijn wetenschappelijke carrière, die met zoveel vuurwerk was begonnen. Professor Fiedler wordt links en rechts ingehaald door een uiterst problematisch verleden, schreef ze in een rapport dat ik na enig aandringen te lezen kreeg. In mijn jeugd groeiden geen bloempjes en zongen zeker geen vogeltjes, maar ik had overdreven omdat ze er zo leuk uitzag. Uit ervaring wist ik dat vrouwen soms te verleiden zijn met verhalen over een ongelukkige jeugd.

Voordat de universiteit een oplossing bedacht voor de problemen rond mijn functioneren, nam ik zelf ontslag. Daarmee verspeelde ik ieder recht op een uitkering, maar ik ga liever dood dan mijn hand op te moeten houden. Na een goed artikel in een vakblad kan ik zo overal weer aan de slag. Ideeën had ik al, en met moeder dood trekken de nevels in mijn hoofd langzaam maar zeker op.

2

‘Ik weet precies waar en wanneer ik verwekt ben.’

‘Dat kan niet iedereen u nazeggen.’

‘Mijn ouders hadden maar één keer seks.’

‘Dus we kunnen uw leven een toevalstreffer noemen?’

‘Wat bent u ad rem vandaag. Eens kijken of u hier wat leuks van kunt maken: op het moment dat mijn bestaan in gang werd gezet, vonden honderd meter verderop tachtig mensen de dood en raakten er nog veel meer zwaargewond.’

‘Pardon!?’

‘Het was in Frankrijk, op het racecircuit van Le Mans, 11 juni 1955. Bij sommige mensen zou nu een belletje gaan rinkelen: het grootste ongeluk uit de geschiedenis van de autosport. Mijn vader was een blauwe maandag journalist en moest de Vierentwintig Uur van Le Mans verslaan, een klassieke autorace. Moeder was voor het eerst na de oorlog op vakantie en logeerde in Le Mans bij een zekere Sophie de la Croix, de dochter van een Franse natuurkundige met wie mijn grootvader nog had samengewerkt. Ze ontmoette mijn vader en hij regelde drie plaatsen op een tribune. Een paar uur na de start ging het mis… Zit u nou te gapen?’

‘Nee, nee. Gaat u verder.’

‘Een van de coureurs wilde met driehonderd in zijn Mercedes een voorligger voorbij, die zelf net moest uitwijken voor een derde coureur. Een botsing was niet te vermijden, en de schuin aflopende achterkant van de voorste wagen werkte als een springschans, waardoor de Mercedes gelanceerd werd. Hij vloog door de lucht en kwam op een afscheiding terecht tussen de baan en de tribune waar mijn ouders zaten. De auto vloog in brand en zodra ze er water op spoten, ontplofte hij.’

‘De benzinetank?’

‘Nee, de hele wagen. Hij bestond grotendeels uit magnesium, dat was nieuw. Het maakte hem superlicht maar het brandt als een fakkel, en de plaatselijke brandweer wist kennelijk niet dat brandend magnesium van water alleen maar harder gaat branden.’

‘Ik ook niet.’

‘U werkt niet bij de brandweer. Stukken van die Mercedes vlogen als granaatscherven de tribune in. Weet u wat er met moeders vriendin gebeurde?’

‘Ik hoor liever hoe het háár verging.’

‘Zij en mijn vader hadden waarschijnlijk het leven verloren, of ten minste ledematen, als ze niet toevallig vlak daarvoor naar de parkeerplaats achter de tribune waren gegaan, waar mijn vaders auto stond.’

‘Was de vonk overgeslagen?’

‘Hoe komt u erop. Het was in ieder geval meteen raak. Het levende bewijs zit voor u. En die Sophie dus, die werd onthoofd door de motorkap van de Mercedes die door de lucht schoot. Moeder raakte in shock toen ze dat hoorde.’

‘Maar waarom bent u in Frankrijk geboren? Dat begrijp ik niet.’

‘Ze kwam in een psychiatrische inrichting terecht, in de buurt van Le Mans. Daar kreeg ze mij. Na twee maanden stopte ze me in een kindertehuis en vertrok naar Nederland.’

‘Waarom geen kindertehuis in Nederland?’

‘Ze wilde voorgoed van me af.’

‘Wie zegt dat?’

‘Dat lijkt me logisch. Ze kwam niet meer terug…’

‘En uw vader dan?’

‘Die werd ontslagen omdat hij niet kon uitleggen waar hij was met zijn fototoestel op het cruciale moment van de race. Daarna ging het bergaf met hem. Hij had in zijn leven al trauma’s verzameld zoals een ander vlinders opprikt. Misschien was dit de druppel. Hij verdween en kwam pas veel later weer opdagen.’

‘Hoe weet u dit eigenlijk allemaal?’

‘Van tante Anna, mijn vaders zuster. Zelf wilde hij er nooit iets over zeggen, en moeder had een slap verhaaltje dat ze plotseling op vakantie moest bevallen. Ze kon niet voor me zorgen, ik moest ergens heen, maar ze zocht wel stad en land af voor het beste kindertehuis, beweerde ze altijd…’

‘U zwijgt. Mag ik vragen waaraan u denkt?’

‘Weet u wat mijn moeder vroeger zei? In zijn ogen zie ik alle doden terug…’

‘Zei ze dat tegen u?’

‘Nee, ik zag haar toch helemaal niet. Tegen tante Anna. Wat me het meeste dwarszit, is dat ik er nooit achter heb kunnen komen wat voor auto mijn vader had. Hij kan het me niet meer vertellen, en tante werd kribbig toen ik het vroeg.’

‘Waarom vindt u dat zo belangrijk?’

‘In die auto ben ik gemaakt.’

‘Heeft u het ooit aan uw moeder gevraagd?’

‘Nee.’

Een psychiater is weggegooid geld als je gaat zitten liegen. Toch deed ik dat deze keer: ik had het moeder wel gevraagd.

‘Wat voor een auto was dat eigenlijk waarin jullie, eh… die vader had in Le Mans?’

We zaten bij Figaro, een tearoom bij moeder schuin aan de overkant. Ze woonde in de Beethovenstraat, een prijzige winkelstraat in Amsterdam-Zuid met afbrokkelende mondaine aspiraties. Deze straat vormt het hart van een rijke buurt, waar de laatste joodse overlevenden van de oorlog met hun nageslacht bij elkaar klitten tussen oprukkende parvenu’s. Dat hart klopt zo ongeveer als dat van moeder vlak voor ze stierf.

Ze bracht dagelijks uren door in Figaro. Niet voor de koffie, want die was duur en niet te drinken, en niet voor de bediening, want die was wisselend van kwaliteit om het vriendelijk te zeggen. Net als andere vaste gasten boven een zekere leeftijd, was ze bij Figaro op de vlucht voor gedachten en herinneringen die thuis ondraaglijk werden. Ieder aan zijn eigen tafeltje.

‘Je weet wel, bij die autorace in 1955,’ vulde ik aan, omdat ze niet reageerde. Volgens mij wist ze niet eens dat ik van deze geschiedenis op de hoogte was. Ze keek me aan of ik haar dodelijk beledigd had en stond moeizaam op. Ik dacht dat ze naar de wc wilde gaan en pakte haar krukken. Ze had pas een heupoperatie achter de rug. Of het de eerste of de tweede was, weet ik niet meer. Met trillende handen zocht ze steun op de rand van de tafel.

‘Daar had je niet over moeten beginnen,’ sprak ze kort en met veel drama. Het gesprek was voorbij voor het begon. Ze nam de krukken aan en strompelde zonder afscheid naar buiten.

Vanaf het tafeltje bij het raam zag ik hoe ze stapje voor stapje voortschuifelde over het trottoir: een droevig joods vogeltje, vleugellam op weg naar huis. Het was grotendeels theater, daar kende ik haar goed genoeg voor.

Iets verderop stak ze over, niet bij het zebrapad maar tussen geparkeerde auto’s. In de verte kwam een tram aandenderen, lijn 5. Zonder op of om te kijken liep ze langzaam dwars over de weg. Doet ze dit expres of hoort ze hem niet, vroeg ik me af. Naar buiten rennen zou geen zin meer hebben, maar onwillekeurig stond ik op. Terwijl ik de ogen sloot, ging de tram vol in de remmen. De ruiten van de tearoom trilden. Ik dacht aan mijn vader, die me als kind wel eens meenam op kroegentocht. We woonden in een buitenwijk, maar om geld uit te sparen voor zijn bier gingen we te voet naar de stad. Zagen we een tram een noodstop maken en de bestuurder was zwart, wat toen al voorkwam, dan zei hij: ‘Kijk, hij heeft mes en vork klaar.’ Mijn vader was een racist en een antisemiet, niet zozeer uit overtuiging maar vooral om te choqueren.

Toen ik mijn ogen weer opendeed, stapte moeder net de stoep op aan de overkant, strak voor zich uit kijkend. De tram stond er nog. Waarschijnlijk zat de bestuurder bij te komen.

Hoelang sta ik nu onder de douche, anderhalf uur? Ik moet een klok in de badkamer zetten. Het is de enige plek in huis van waaruit ik de kerkklok op het plein niet kan zien. Die staat zo dicht bij mijn huis kamer, dat ik daar geen klok nodig heb.

Wie was de laatste vrouw die ik onder de douche neukte? Het geeft zo’n heerlijk wankel gevoel in je benen, staand klaarkomen. En je kunt vrouwen eerst goed wassen, dat is ook een voordeel. Niets erger dan luchtjes bij het vrijen. Als ik iets ruik wat me niet bevalt, is mijn lol eraf. Ik voel bloed naar mijn kruis stromen, maar masturberen gaat me te ver, met moeder nog in de ijskast.

In de anderhalf jaar dat ze op sterven lag, was ik niet vaak intiem met een vrouw, en als het ervan kwam, ging het me niet altijd even goed af. Ik werd bang dat er iets niet in orde was en raadpleegde de huisarts. De zin van een leven zonder seks ontgaat me. Zonder omhaal informeerde hij of ik problemen had met masturberen. Wat voor problemen? Nou, lukte dat wel? Geen punt.

‘Dan zit het tussen je oren, daar zijn pillen voor.’

Hij schreef een recept, maar zijn woorden bleven spoken. Ik realiseerde me dat ik juist als ik seks had voortdurend een telefoontje verwachtte uit het ziekenhuis, dat moeder haar laatste adem uit had geblazen of op het punt stond dat te gaan doen.

Zo liep het ook. Sterker nog, de vrouw met wie ik in bed lag op de avond dat moeder overleed, had ik via haar ontmoet. Ze was een van de thuishulpen die haar verzorgden als ze tussen ziekenhuisopnames door naar huis mocht. Meestal kwamen er zwarte vrouwen, voor wie moeder geen goed woord over had, maar op een dag begon ze te klagen over iemand die volgens haar Duits was. Deze thuishulp zou geïnformeerd hebben of haar ouders nog leefden.

‘Nee mevrouw,’ had moeder naar eigen zeggen geantwoord, ‘die zouden nu over de honderd zijn.’

Ze zweeg over de oorlog. Later zou die vrouw er opnieuw over begonnen zijn. Ze vroeg of de ouders van moeder altijd in Amsterdam hadden gewoond. ‘Nee mevrouw, ze vertrokken in de oorlog naar Polen en kwamen niet meer terug.’

Ik kon moeilijk geloven dat het zo gegaan was, maar ze hield voet bij stuk.

‘Hoe reageerde die vrouw?’ vroeg ik.

‘Ze bleef vriendelijk kijken en glimlachen. Dat mens lacht altijd! Ik heb echt niks tegen moffen, maar volgens mij is deze geschift. Kun je de thuiszorg niet bellen?’

Dat kwam er steeds niet van. De Duitse bleef komen en moeder bleef klagen. Om deze thuishulp eens met eigen ogen te zien, ging ik ’s avonds langs. De eerste keer voor niets, maar de tweede keer was het raak. Een vrouw van begin veertig met kort blond haar kwam de trap op, met een vrolijk gezicht en een opvallende levenslust. Ze was een en al glimlach. Voor ze boven was, zag ik al dat ze op geen stukken na zo afgestompt en ongeïnteresseerd was als de doorsnee thuishulp. Terwijl ze langs me heen de hal in liep om haar tas aan de kapstok te hangen, bleef ze me vriendelijk aankijken met helderblauwe pretogen. Mijn aandacht werd getrokken door haar mond. De bovenlip was opvallend fraai van vorm en voller dan haar onderlip. In het midden stak hij iets omhoog, waardoor haar mond net even open bleef staan, zolang ze geen inspanning deed om hem te sluiten. Het klinkt onvolmaakt maar stond juist heel charmant. Ik vond het sexy en kreeg meteen bepaalde fantasieën.

Ze hield een wijsvinger voor haar mond en wees op haar tas aan de kapstok. Nu pas zag ik dat daar de kop van een piepklein hondje bovenuit stak. Dat was minder.

‘Mag niet,’ fluisterde ze.

Dat ze me zo snel in vertrouwen nam over iets wat misschien wel haar baan in gevaar kon brengen, gaf me toch een warm gevoel. Ze was niet groot en had een mooi klassiek figuur met uitgesproken rondingen, die goed zichtbaar waren onder haar strakke kleren.

‘Wij mogen geen honden meenemen naar cliënten,’ verduidelijkte ze. Haar Duitse afkomst verraadde zich meteen, al sprak ze nog zo goed Nederlands. Wie heel goed luistert, kan aan mij ook horen dat ik de eerste paar jaar van mijn leven in Frankrijk opgroeide.

‘Tobias Fiedler, hoe maakt u het,’ zei ik eindelijk.

‘Ach, u bent de zoon, wat leuk! Ik ben Andrea.’ Opgeruimd schudde ze me de hand. ‘Welk sterrenbeeld?’ vroeg ze.

Jammer. Eerst die hond en dan astrologie. Haar kont moest wel erg de moeite waard zijn om dat goed te maken.

‘Hoezo welk sterrenbeeld?’ vroeg ik bot, om mijn standpunt over die onzin duidelijk te maken.

Ze liet zich niet uit het veld slaan. ‘Hoezo, hoezo? U weet het toch wel?’

‘Eind maart…’

Tevreden knikte ze. ‘Een Ram, dacht ik het niet.’

Ze liep kordaat langs me heen naar de kamer waar moeder zat. Haar achterwerk zag er inderdaad uit om op te eten: mooi rond en niet te groot, met bevallige deukjes aan de zijkanten. Het trok me als een magneet mee naar binnen, waar ze net moeder enthousiast toesprak.

‘Hallo mevrouw Fiedler! Hoe is het met u vandaag? U heeft vast wel trek. Zal ik eens gezellig iets voor u klaarmaken?’

Ik kon me moeilijk voorstellen hoe iemand aan zoveel hartelijkheid weerstand zou weten te bieden, maar daarmee onderschatte ik moeder. Ze kromp ineen, trok haar gezicht in een woedende grimas, greep beide stoelleuningen vast en klemde haar mond stijf dicht. Ze keek naar mij of ze wilde zeggen: zie je nou wel. Ik reageerde niet en ging in de achterkamer zitten.

Later kwam Andrea langs op weg naar de badkamer, moeder ondersteunend. Die keek me in het voorbijgaan vertwijfeld aan, alsof ze alsnog op de trein naar Polen werd gezet. Toen ze eindelijk in bed lag en Andrea wilde vertrekken, stelde ik voor met haar op te lopen.

‘Gezellig!’ riep ze vrolijk, terwijl ze de tas met het hondje over haar schouder nam. Ik moest me erg vergissen als dit niet op seks zou uitlopen, zonder dat ik er veel moeite voor hoefde te doen. Het enige dat moest gebeuren, was een rituele dans waarvan het slot al geschreven stond.

Schuilend voor de regen in het portiek wisselden we wat loze informatie over de gezondheidstoestand van moeder, terwijl haar hondje bij een boom zijn behoefte deed. Ze vertelde dat ze kunstenares was en dit deed als bijverdienste omdat ze het diploma er nu eenmaal voor had. Ik vergat nog bijna waarvoor ik was gekomen: moeders klachten. Zou ze echt zo bot hebben gedaan? Ik kon het me niet voorstellen.

‘Mag ik eens vragen, mijn moeder zegt dat u steeds over haar ouders begint, of die nog leven. Klopt dat?’

Ze keek me verbaasd aan. Daarna begon ze te lachen. ‘Als oude mensen weten dat je Duits bent, doen ze wel eens vreemd, vooral hier in de buurt. Uw moeder zei iets over haar ouders. Dat die niet blij met me zouden zijn. Ik vroeg haar: Leven die dan nog? Dat leek me sterk. Toen wees ze op haar hoofd. Hier leven ze, zei ze. Dan zijn ze in ieder geval nog bij u in Amsterdam, zei ik, maar ze hoort slecht, nietwaar. Ze werd boos en begon over Auschwitz.’

‘Ach, wat vervelend. Het spijt me.’ Zo was het gegaan, ik had het kunnen bedenken.

‘Dat geeft toch niet. Als u wist wat ik allemaal meemaak. Het kan veel erger.’

Wat zei ze dat trouwens mooi, Auschwitz. Zoals alleen een Duitser het kan zeggen. Het liefst had ik haar meteen omhelsd. Alsof ik dat zou durven. Ik keek naar haar lippen en ging er in gedachten met mijn tong langs. Het leek me heerlijk om hem voorzichtig naar binnen te duwen door die charmante opening in het midden, en uit te vinden hoe ze smaakte.

‘Misschien kan ik het goedmaken,’ zei ik op mijn allervriendelijkst. ‘Moet je nog ergens heen of zal ik je met de auto thuisbrengen?’

‘Mijn fiets staat hier.’

‘Die kan achterin.’

Bij haar voordeur vroeg ze me mee naar binnen. Ze praatte honderduit. Haar ouders waren Oost-Duitsland ontvlucht toen ze klein was. Ze hadden geloofd wat er over West-Duitsland beweerd werd op de staatstelevisie en dachten er verstandig aan te doen door te reizen naar Nederland.

Het eindigde inderdaad met seks. Daarbij deed zich iets wonderlijks voor. Andrea zag er al goed uit, maar zodra ze opgewonden raakte, werd ze beeldschoon. Schitterend. Naakt op bed met mij boven haar leek het of haar trekken zich plooiden in volmaakte harmonie.

‘U maakt haar mooi,’ zei de psychiater.

‘Hoe doe ik dat zonder seks?’ vroeg ik. ‘Als ze er de hele dag zo uitzag, vroeg ik haar meteen ten huwelijk.’

We bleven elkaar zien, vooral tussen de lakens, ook op de avond dat moeder stierf. Zoals vaker verliep het vrijen niet voorspoedig en zoals vaker lag dat niet aan haar. We waren bij haar en ze zat op handen en knieën op bed met haar kont omhoog. Speciaal voor mij droeg ze alleen nog zwarte laarzen en een minuscuul slipje. Geknield zat ik achter haar. Het hondje keek geïnteresseerd toe van de bank. Ik deed mijn best om stijf te worden en sloot mijn ogen om me beter te kunnen concentreren. Als een blinde die een pornografisch verhaal leest in braille liet ik mijn handen over haar billen glijden en ertussen, onder haar slipje. De pillen van de huisarts was ik vergeten bij me te stoppen. Ik had ze helemaal nog niet geprobeerd, maar wel bij wijze van experiment aan moeder toegediend, in de weken die aan deze avond voorafgingen. Om precies te zijn had ik een paar keer zo’n pil fijngewreven in haar eten. Ze waren geelachtig en vielen niet op in vanillevla. Dat was bijna het enige wat ze nog at. Ik was op het idee gekomen door een waarschuwing in de bijsluiter tegen gebruik bij hartproblemen. Er was nooit iets te merken geweest.

Al deze gedachten hielpen de zaak niet vooruit. Tot overmaat van ramp stak het idee van seks met iemand uit Duitsland die zwarte laarzen droeg ineens als een graat in mijn keel. Andrea merkt het altijd meteen als ik van slag ben. Het is zo’n schat. Ze draaide zich om en ontfermde zich over mijn geslacht. Beurtelings fluisterde ze het Duitse koosnaampjes toe en sabbelde ze erop. Ik keek naar het plafond. Daar hangt een lamp in de vorm van een reddingsboei rond een halve bol van melkglas. ‘R.M.S. Titanic’ staat erop. Haar idee van humor.

Toen ik mezelf eindelijk met moeite bij haar naar binnen had gefrommeld, ging het mobieltje in mijn broekzak. Dat zul je altijd zien. Er was gewenning opgetreden aan paniektelefoontjes, die vooral van moeder zelf kwamen en altijd loos alarm bleken, maar voor de zekerheid wilde ik toch even kijken. Ik maakte me los van Andrea en stapte uit bed. Mijn broek lag op de bank en haar hondje zat erbovenop. Hij reageerde niet op dreigende gebaren. Ik stond even in twijfel, en rukte toen met een flitsende beweging mijn broek onder hem uit, in de hoop dat hij op zijn plek zou blijven door de traagheid van zijn massa. Dat werkte niet. Hij vloog piepend de lucht in. De wrijving tussen zijn zitvlak en mijn broek was te groot en zijn massa te klein om de tafelkleedtruc te laten slagen.

Ik was te laat, maar de voicemail was ingesproken: ‘Met het Academisch Medisch Centrum. Het gaat heel slecht met uw moeder. Hopelijk hoort u dit op tijd en kunt u nog komen.’

Hoorde ik verwijt of was dat mijn schuldgevoel? Misschien hadden die erectiepillen toch wat gedaan. Terwijl ik daarover nadacht, keek ik naar Andrea en gebeurde er iets vreemds. Ik raakte enorm opgewonden. Ze keek lief terug, en dat ze licht loenst maakte me nog geiler. Mijn pik ontwaakte uit een winterslaap en groeide tot lang niet waargenomen afmetingen. Andrea’s blik zakte omlaag.

‘Wie was dat?’ vroeg ze verbaasd.

Zonder te antwoorden liep ik naar het bed. Ik nam mijn plek achter haar weer in, en niet veel later kwam ik heftig in haar klaar. Op hetzelfde moment barstte ik in snikken uit. Dat snapte ik niet, want verdrietig was ik niet. Andrea keek om en ik vermande mezelf.

‘Dat was het ziekenhuis. Ik moet erheen, want het gaat slecht met mijn moeder.’

De woorden kwamen eruit met de emotie van een spraakcomputer. Ik stond op van het bed om me aan te kleden, terwijl ze me stomverbaasd aankeek. Ze bood aan om mee te gaan, maar dat leek me een slecht idee. Ik beloofde haar zo snel mogelijk te bellen. Ook dat ging niet gebeuren, dat wist ik al. Zoals ik me voelde, zou ik nooit meer bellen. Voor mijn idee was ze medeplichtig aan iets waar ik me erg voor schaamde. Ik nam me voor haar niet meer te zien.

3

‘Gecondoleerd met uw moeder.’

‘Weet u nog dat ik hier ooit met haar zat?’

‘Hoe kan ik dat vergeten.’

‘Halverwege had ze er al genoeg van, nadat ik hemel en aarde had moeten bewegen om haar mee te krijgen. Ik zie haar nog de kamer uit stampen.’

‘U heeft het altijd over haar. Ik wilde daar graag beeld bij.’

‘Zo vaak praat ik toch niet over mijn moeder?’

‘Nee hoor.’

‘Ze wilde me een jaar niet meer spreken. Toen vroeg ze als eerste: Kom je nog steeds bij die psychiater? Die is toch al vreselijk oud?’

‘Ik had me niet populair gemaakt, daar was ik al bang voor.’

‘U vroeg naar haar eigen jeugd. Of het bij haar thuis voor de oorlog echt allemaal zo fantastisch was.’

‘Hoe durfde ik…’

‘Haar ouders zijn heilig verklaard en aan het kruis gestorven.’

‘Dat klinkt apart als het over joden gaat.’

‘Wat vond u eigenlijk van haar? Dat heeft u nooit gezegd.’

‘Op gevaar af u voor het hoofd te stoten: u had het niet met haar getroffen. Ze was hopeloos.’

‘Hopeloos? Kwaadaardig! Het ene mes na het andere stak ze in mijn rug. En wat een tijd ze me heeft gekost. Ze was een energielek, een wandelend zwart gat.’

‘Wie verplichtte u toch om zo met haar bezig te zijn?’

‘Voor mijn buurvrouw zou ik ook zorgen als ze niemand had en op sterven lag. Bovendien was ze in staat me te onterven als ik te weinig kwam naar haar zin.’

‘Is het misschien lastig om toe te geven dat u ook veel van haar hield?’

‘Die vrouw heeft mijn leven verziekt.’

‘Daar is wat voor te zeggen, maar het blijft toch uw moeder.’

‘Ja hoor! Het blijft toch je moeder, of je vader… Ik ben blij dat ze allebei onder de grond liggen. Er was een tijd dat ik iedere zondag bij ze langsging, eerst bij haar, dan bij mijn vader. De ronde van droefenis noemde ik dat. Zij zat om tien uur al klaar en als ik er om halfelf nog niet was, werd ze kwaad. Hij was pissig als ik te vroeg kwam.’

‘Ik vraag het maar weer: van wie moest dat allemaal?’

‘Ze hadden verder toch niemand… Mijn grootste nachtmerrie is zelf zo te sterven: eenzaam en verbitterd, zonder ooit iets van belang gepresteerd te hebben.’

‘Is dat geen gepasseerd station, met al uw titels en publicaties?’

‘Het gevoel dat ik niets heb bereikt blijft bestaan.’

‘Misschien kijkt u door de ogen van uw moeder.’

‘Als ik niet snel met een doorbraak kom in mijn vak ben ik te oud, dan kan ik net zo goed in mijn graf gaan liggen.’

‘Nu hoor ik ook al haar stem.’

In een staat van euforie reed ik naar het Academisch Medisch Centrum. Er hing dikke mist boven de ringweg en het zicht was nog geen twintig meter. De ruitenwissers moesten aanblijven zonder dat het regende, zoveel vocht sloeg op de voorruit neer. Toch minderde ik nauwelijks vaart. Er kwam een eigenaardig gevoel over me, of ik in het ziekenhuis opnieuw ter wereld zou komen en het leven eindelijk kon beginnen. Ik was uitgelaten. Alleen de gedachte dat dit niet het eerste valse alarm zou zijn, zette een domper op de vreugde. De telefoonnummers van het ziekenhuis en van moeders kamer vergat ik steeds in mijn mobiel te zetten, anders had ik kunnen bellen om te horen hoe het ervoor stond. Wat maakte het uit, behalve hard rijden kon ik niets doen.

Ter afleiding deed ik de autoradio aan. Het ging over mensen die zich bij de rechter moesten verantwoorden omdat ze een mus hadden doodgeschoten. Het vogeltje zat ze dwars bij een poging het wereldrecord omvallende dominostenen te breken. Wekenlang waren vrijwilligers in touw geweest om honderdduizenden of misschien wel miljoenen steentjes op te zetten in een lege fabriekshal. De mus was naar binnen gevlogen en op een dominosteen gaan zitten, waardoor er een aantal voortijdig omviel. Verschrikt had het beestje zich op een dakspant genesteld. Een van de aanwezigen bleek lid te zijn van een jachtvereniging. Na overleg had hij zijn geweer gehaald en de mus afgeschoten, om verder onheil te voorkomen. Dierenvrienden hadden daar lucht van gekregen en aangifte gedaan. Moeder zou het ook schandalig gevonden hebben. Zij was zo iemand die dieren liever vindt dan mensen – in haar geval niet helemaal onbegrijpelijk.

Het nieuws van vandaag was dat Justitie besloten had tot vervolging van de betrokkenen over te gaan. Ik hing over het stuur van het lachen en had me in geen tijden zo goed gevoeld. Op de afslag naar het ziekenhuis schoot me te binnen dat ik de familie had moeten bellen. Helemaal vergeten. Ze horen het nog wel.

Bij de ingang begroette ik joviaal het vaste groepje patiënten met krukken en rolstoelen. In haveloze ochtendjassen roken ze daar hun merkloze shag, omringd door rijdbare infusen en opgetuigd met zakjes stront en urine.

Ik liep bij moeder naar binnen, in verwarring een groet mompelend naar haar slapende kamergenote in het bed bij de deur. Het gordijn rond haar bed was dichtgetrokken. Mijn euforie was verdwenen na de lange gang door het ziekenhuis. Moeder was alleen. Haar huid was lijkwit in plaats van het gebruikelijke loodgrijs en haar ogen stonden open maar leken niets te zien. Even vreesde ik het ergste, maar haar borstkas bewoog.

Eindelijk voelde ik iets: diep medelijden omdat ze hier van God en alle mensen verlaten lag te creperen. Nu was ik er tenminste om haar bij te staan. Ze zag me pas toen ik mijn hoofd vlak boven het hare bracht.

‘Dag schat,’ fluisterde ze. Ik zoende haar op beide wangen en pakte haar hand vast. Alles aan haar was koud.

‘Ik wil…’ begon ze.

‘Wat wil je?’ vroeg ik, omdat er niets meer kwam.

Ze keek me wanhopig aan, alsof ze door mijn ogen naar binnen wilde. Op dat moment kwam er een vrouw in een doktersjas door het gordijn, zo te zien een coassistent; ze leek me te jong voor een arts. Haar hoofd was strak ingesnoerd met een doek en leek op een paasei. Ze groette me en pakte moeders pols. Die bleef mij aankijken.

‘Ik heb het je nooit verteld…’ zei ze.

‘U bent familie?’ vroeg de aankomende arts er dwars doorheen. Ik kon een verwensing nog net inhouden en knikte. Ze zag er eigenlijk wel apart uit. Haar ogen en wimpers waren gitzwart opgemaakt, en haar licht vooruitstekende lippen fel oranje gestift. Ik dacht zelfs zilveren glittertjes op haar wangen te ontwaren. Misschien ging ze na haar dienst door naar de disco. Die lippen deden me aan een stoplicht denken. Wie of wat zou daar moeten gaan stoppen? In de meeste landen betekent oranje juist dat je kunt gaan rijden. Met moeder op sterven na dood nog geen meter van me af, vroeg ik me beschaamd af waarom ik geen leuke vrouwenmond kon zien zonder te fantaseren dat de lippen zich rond mijn geslacht sloten. Ik moest wel verachtelijk zijn, en schuldig aan het lijden van heel wat mensen, in het bijzonder aan dat van moeder.

‘Gaat het nog een beetje, of heeft u pijn?’ vroeg de aankomende arts op overdreven toon aan de patiënt. Die reageerde niet.

‘Het ziet er niet best uit!’ riep ze naar mij.

‘U hoeft niet te schreeuwen. Komt er ook een echte dokter?’

‘Haar hart!’ zei ze op dezelfde overdreven toon, terwijl ze op haar eigen hart wees en mijn vraag negeerde. Even dacht ik erover stennis te maken en de aanwezigheid van een bevoegde arts te eisen, maar stennis maken ligt me niet zo, of ik moet razend zijn. Dat was ik niet. Zoals moeder erbij lag, zou het bovendien weinig uitmaken wie er aan haar bed verscheen, en er moest dringend een einde komen aan deze lijdensweg.

Moeder trok haar hand uit de mijne, om hem met onverwachte snelheid naar mijn gezicht te bewegen. Het leek of ze me wilde slaan. Voor ze me kon raken, greep ik haar bij de pols.

‘Mislukkeling…’ siste ze.

De arts in spe gaf geen krimp. Ze was met haar hoofd alweer ergens anders.

‘Waar had je het over?’ vroeg ik moeder. ‘Wat had je me moeten vertellen?’

‘Mislukkeling…’ Daar kwam het weer.

‘Wie is er een mislukkeling?’ vroeg ik.

‘Ik. Het spijt me zo verschrikkelijk.’

Dat was opmerkelijk. Ik kon me niet herinneren dat moeder zichzelf ooit iets verweten had, of had laten blijken dat ze iets beter of anders had moeten doen. Daar kwam blijkbaar met haar laatste adem verandering in.

‘Waar heb je het over?’

Ze volgde haar eigen gedachten. ‘Tobias, lieverd, ik durfde het niet te vertellen. Dat had ik natuurlijk wel moeten doen, maar hoe langer het duurde, hoe moeilijker het werd.’ Ze hijgde als een bezetene. ‘Je zou zo kwaad zijn geworden…’

Wat een toespraak. Dit soort teksten had ze bij mijn weten nooit eerder uitgesproken. Het deed me goed, al had ik geen idee waar ze het over had.

‘Wat spijt je dan?’ vroeg ik.

‘Frankrijk,’ zei ze.

‘Frankrijk? Hoezo Frankrijk?’

Haar blik was leeg, ze hoorde blijkbaar mijn vraag niet. Wilde ze excuses maken voor het kindertehuis in Frankrijk? Beter laat dan nooit. Op dat moment kwam een van moeders behandelende artsen door het gordijn. Ik had het niet beter kunnen treffen. Met deze vrouw had ik kort hiervoor kennisgemaakt aan moeders bed: een mediterrane schoonheid van in de veertig, met fijnbesneden gelaatstrekken en doordringende zwarte ogen die van vermoeidheid half waren toegeknepen. Ze maakte een uiterst ter zake kundige indruk.

Bij die eerste ontmoeting was moeder erg in de war geweest. Haar weekendtas lag op bed toen ik binnenkwam, met de spullen er ordeloos in gepropt. Zelfs het telefoontoestel van het ziekenhuis had ze erin gedaan; het snoer liep nog uit de tas naar de muur. Boos en in elkaar gedoken zat ze op de stoel naast het bed, een jas over haar nachthemd en haar handtas tegen de borst geklemd.

‘Wat ben je van plan?’ had ik gevraagd.

‘Ik ga naar huis, dat weet je toch.’

‘Nee, daar weet ik niets van. Zeggen ze dat je beter bent?’

Er lag waanzin in haar ogen.

‘Hier zeggen ze niets. Ze weten niets. Ze sturen me van de ene plek naar de andere en lopen zo je kamer in.’ Ze sprak moeizaam, met schorre en raspende bijgeluiden. Om de paar woorden zat ze te hijgen. ‘Ik heb er genoeg van, ik wil gewoon weer thuis zijn. Daar heb ik privacy.’

Terwijl ze sprak, kwam genoemde arts de kamer in. Ze knikte vriendelijk naar moeder en naar mij. Haar aanwezigheid vulde meteen de kamer en dwong moeder in een figurantenrol. Er viel een korte stilte. Ze wilde ons gesprek kennelijk niet storen.

‘Tobias!’ riep moeder kwaad, voor zover ze nog kon roepen. Ik maakte mijn blik met moeite van de arts los.

‘Ik ben bang dat je er niet aan toe bent om naar huis te gaan,’ zei ik.