VERTALINGEN VAN JAN DE MEYER

De geschriften van Liezi. De taoïstische kunst van het relativeren

Leyuan. De tuin van het geluk

De reizen van Oud Afval

Liu E

DE REIZEN
VAN OUD AFVAL

(Lao Can youji)

ROMAN

Vertaald en toegelicht door Jan De Meyer

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

Voor mijn ouders

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Vlaams Fonds voor de
Letteren en het Nederlands Letterenfonds.

Copyright © 2010 Jan De Meyer en Uitgeverij Augustus, Amsterdam
Oorspronkelijke titel Lao Can youji
Omslagillustratie Dai Jin (1388-1462)
Grafische vormgeving Suzan Beijer
Foto van de vertaler adm

ISBN 9789045704791
NUR 302/739

www.augustus.nl

INLEIDING
door Jan De Meyer

In 1903, acht jaar voor de uiteindelijke ineenstorting van het meer dan twee millennia oude en terminaal gescleroseerde Chinese keizerrijk, begonnen in afleveringen van een Shanghainees literair tijdschrift hoofdstukken te verschijnen van de roman Lao Can youji, waarvan wij de titel vertalen als De reizen van Oud Afval. De auteur was onbekend, zoals wel vaker het geval is bij klassieke Chinese romans. Hij publiceerde onder het pseudoniem Hongdu Bailiansheng, de ‘Honderdvoud Getemperde Geleerde van Hongdu’, een naam die we later uitvoeriger zullen toelichten. Het zou tot in 1925 duren voordat bekend werd dat de schrijver Liu E was.

De op 18 oktober 1857 geboren Liu E was afkomstig uit een familie van ambtenaren uit Dantu, de huidige stad Zhenjiang in de kustprovincie Jiangsu, een eind ten noorden van Shanghai. De Liu’s beweerden af te stammen van Liu Guangshi (1089-1142), een van de aanvoerders van het Chinese leger dat het onderspit had moeten delven in de strijd met de Jin – de voorouders van de Mantsjoes –, die China vanuit het noorden waren binnengevallen en de Song-dynastie in 1127 dwongen zich terug te trekken in de zuidelijke helft van China. Liu E’s vader, Liu Chengzhong (1818-1884), was geslaagd voor de hoogste keizerlijke examens en bekleedde onder meer het ambt van censor in de centraal-noordelijke provincie Henan en dat van daotai ofwel ‘circuit-intendant’.¹ De vroegrijpe Liu E was heel intelligent, maar gold ook als eigenzinnig, excentriek en non-conformistisch. Als tiener studeerde hij onder leiding van zijn vader, maar weigerde zich te bekwamen in het schrijven van de zogenaamde ‘achtvoetige essays’ (bagu wen), die het centrale deel vormden van de examens die toegang boden tot een ambtelijke loopbaan.¹ Het ‘achtvoetige essay’ was een extreem geformaliseerd literair genre, waarin de examenkandidaat geacht werd braafjes de orthodoxe neoconfucianistische interpretatie van passages uit de confucianistische canon te reproduceren. Slagen voor de examens was alleen mogelijk na jaren van slaafs van buiten leren, een activiteit die de vrijheidslievende Liu E te geestdodend vond. De twee pogingen die hij ondernam, respectievelijk op negentien- en negenentwintigjarige leeftijd, faalden allebei. Maar Liu E had zich ondertussen wel bekwaamd in andere, meer praktisch georiënteerde takken van de traditionele Chinese wetenschappen, waaronder de geneeskunde en – in de voetsporen van zijn vader – de waterbeheersing. Zoals Liu E zelf beklemtoonde, werd hij net als talloze andere jonge Chinezen gedreven door de wens om zijn talenten in dienst te stellen van zijn land, het land dat hij later, in het eerste en allegorische hoofdstuk van zijn roman, zou afbeelden als een zinkend schip. Daarnaast probeerde Liu E zijn geluk als ondernemer. Zo richtte hij in Huai’an een tabakshandel op en in Shanghai een drukkerij. Beide experimenten was een kort leven beschoren. Ook met zijn praktijk als traditioneel geneesheer wilde het niet echt vlotten.

1882 was een belangrijk jaar in Liu E’s leven, want toen werd hij aanvaard als discipel van Li Guangxin (1808-1885), een van de leidende figuren van de zogenaamde Taigu-school (Taigu xuepai). Om beter te begrijpen wat die school precies behelsde en wat de impact ervan was op zowel Liu E als op zijn roman over de reizen van Oud Afval moeten we even teruggaan in de geschiedenis. De Taigu-school dankt zijn naam aan de oprichter Zhou Gu (ca. 1775-1832), die beter bekend was als Zhou Taigu. De leer van deze ietwat schimmige figuur, die zich na lange omzwervingen en intensieve contacten met taoïsten en boeddhisten in Yangzhou (provincie Jiangsu) vestigde, was in hoofdzaak confucianistisch, maar had ernstige kritiek op sommige aspecten van het neoconfucianisme, dat gedurende de laatste zes eeuwen van het keizerrijk het levensbeschouwelijke landschap domineerde. Zhou Taigu was ervan overtuigd dat de ware betekenis van de confucianistische canon niet langer werd begrepen. Mensen als Han Yu (768-824), een voorloper van het neoconfucianisme, en Zhu Xi (1130-1200), wiens interpretatie van de confucianistische canon tot in 1905 de basis zou vormen van de staatsexamens, hadden volgens sommigen van Zhou Taigu’s volgelingen het oorspronkelijke confucianisme een verkeerde richting in gestuurd. Het neoconfucianisme was in hun visie – en Liu E deelde die – verworden tot een xenofobe, etnocentrische en extreem vrouwonvriendelijke leer, die China’s levensbeschouwelijke horizon op een gevaarlijke wijze vernauwde door het taoïsme en het boeddhisme – waaraan nota bene het neoconfucianisme zelf tal van inzichten had ontleend – te verketteren.¹ De boodschap van de Taigu-school was geen syncretisme, waarbij elementen van verschillende levensbeschouwingen met elkaar worden vermengd zonder een uitleg te bieden voor de daardoor ontstane tegenstrijdigheden. Noch het taoïsme noch het boeddhisme werd door de Taigu-school zomaar in zijn volledigheid aanvaard, want de taoïstische tendens tot fysiek zelfbehoud werd beschouwd als te egoïstisch, terwijl het leven van de boeddhistische monnik en non dan weer werd gezien als een te radicale vlucht uit de wereld. Maar samenvattend moet worden gesteld dat de Taigu-school alleen een toekomst zag voor een confucianisme dat systematisch, zonder angst en in alle open-heid met het taoïsme en het boeddhisme in dialoog was.

Net voor zijn dood droeg Zhou Taigu zijn twee voornaamste discipelen op de leer op een discrete wijze verder te verspreiden in respectievelijk Noord- en Zuid-China. Zhang Jizhong (ca. 1805-1866) trok naar het noorden en vestigde zich in het Huangyagebergte in de provincie Shandong. In ongeveer vijf jaar tijd ontstond daar een heus stadje met enkele duizenden, misschien wel tot tienduizend inwoners. Naast discipelen van Zhang Jizhong uit alle geledingen van de bevolking – sommige waren ambtenaren en geletterden – was er ook plaats voor talloze boeren die op de vlucht waren gegaan voor de opstanden die Shandong en andere delen van China rond het midden van de negentiende eeuw teisterden. Samen met zijn gemeenschap probeerde Zhang Jizhong de leer van de Taigu-school concreet gestalte te geven. Bewoners bewerkten samen de akkers rond Huangya, en voor de rest van het noodzakelijke inkomen werd gezorgd door een netwerk van winkels in de omstreken, opgericht met fondsen die door geldschieters waren geschonken.¹ De Taigu-school was veel meer dan alleen maar een school, want het was ook een echte kerk, met zijn eigen esoterische tradities (de geschriften van de leiders werden alleen verspreid onder de volgelingen), zijn eigen liturgie (rituelen voor Confucius) en zijn eigen meditatiepraktijken.

Door een samenloop van omstandigheden eindigde Zhang Jizhongs experiment met zijn autonome leefgemeenschap bijzonder tragisch. Het is mogelijk dat een paar van de bewoners van Huangya banden hadden met de rebellenlegers – de Taiping of de Nian – die rond het midden van de negentiende eeuw grote delen van het keizerrijk in rep en roer brachten. Dit argument werd in elk geval door de lokale overheid gebruikt om de hele gemeenschap ervan te beschuldigen zelf een opstand tegen de troon voor te bereiden. Vaststaat ook dat de gouverneur van Shandong zich verplicht voelde om na eerdere kritiek op zijn zwakke houding tegenover echte rebellen te tonen dat hij ook krachtdadig kon optreden. Wat er ook van zij, in de herfst van 1866 verzamelde zich rond Huangya een groot leger, dat na een paar mislukte onderhandelingspogingen het stadje bestormde en innam. Bijna tweeduizend mannen en vrouwen werden ter plaatse onthoofd. Zhang Jizhong en zijn directe discipelen, die wisten dat hun einde nabij was en niet in de handen wilden vallen van een overheid die hun toch geen eerlijk proces zou gunnen, hadden zich in een gebouw opgesloten en zich collectief in brand gestoken. In 1867 ging het leger van de gouverneur door met het zuiveren van de streek van aanhangers van de Huangya-sekte. In een jaar tijd werd nog eens een duizendtal echte of vermeende volgelingen van Zhang Jizhong geëxecuteerd.

Li Guangxin, de tweede belangrijkste discipel van Zhou Taigu, bleef ondertussen actief in de meer zuidelijke provincie Jiangsu, waar Liu E met hem in contact kwam.

Liu E zou levenslang een volgeling en een vooraanstaand geldschieter van de Taigu-school blijven. Hij onderwees ook zijn eigen kinderen in de leer. Belangrijk voor ons is dat hij zijn roman gebruikte als spreekbuis voor de Taigu-leer. In de centrale hoofdstukken negen, tien en elf onderbreekt Liu de actie en laat hij een van zijn personages (Shen Ziping) in het gebergte van Shandong op zoek gaan naar een meester in de gevechtskunsten. Het gebergte heeft de veelzeggende naam ‘Perzikbloesemgebergte’, een duidelijke verwijzing naar Tao Yuanmings (365-427) ‘Relaas van Perzikbloesembron’, de moeder van alle Chinese verslagen van utopische reizen naar streken waar de mensen in vrede en gelijkheid leven.¹ Shen Ziping komt er terecht bij een kleine geïsoleerde leefgemeenschap, een miniatuurversie van Huangya, en converseert er een hele nacht lang met een man (Gele Draak) en een meisje (Juffrouw Jade), die hem inwijden in de Taigu-leer. Gele Draak en Juffrouw Jade gaan terug op historische figuren uit de Taigu-school, en ook het personage van Groene Draak, die een cruciale rol speelt in het twintigste hoofdstuk van de roman, is gebaseerd op een van de leiders van de Taigu-school. Door een deel van de Taigu-leer via De reizen van Oud Afval voor het grote publiek bekend te maken, stelde Liu E zich overigens bloot aan de kritiek van sommige volgelingen, die liever hadden gezien dat hun leer alleen in het geheim werd overgeleverd.²

In 1888 kreeg Liu E, die inmiddels voor zichzelf de rang van subprefect had gekocht,³ de kans om zijn kennis op het vlak van de waterbeheersing in praktijk te brengen. De Gele Rivier deed in dat jaar wat hij zo vaak doet, en regelmatig met rampzalige gevolgen: hij brak door zijn dijken, ditmaal in de buurt van Zhengzhou in de provincie Henan.⁴ Liu E bood zijn diensten aan aan Wu Dacheng, een vriend van zijn vader die was aangesteld tot directeur-generaal van de waterbeheersing van de Gele Rivier. Liu kreeg een leidende functie bij het dichten van de breuken en deed van zich spreken door persoonlijk deel te nemen aan de werkzaamheden. Wu Dacheng stuurde een aanbevelingsbrief naar de hoofdstad en gaf Liu E de opdracht de loop van de Gele Rivier in kaart te brengen in de provincies Henan, Zhili (nu Hebei) en Shandong. Zhang Yao, de gouverneur van Shandong – hij stond model voor Gouverneur Zhuang in de roman –, gaf Liu E een plaats in zijn staf en verhoogde zijn rang naar die van prefect. Tussen 1890 en 1893 bleef Liu E in Shandong werkzaam. Hij schreef er ook verschillende boeken over waterbeheersing en wiskunde.

Professioneel ging het Liu E dus voor de wind zou je kunnen denken, maar tegelijk maakte hij tijdens zijn jaren in Shandong drie vijanden, die later heel machtig zouden worden en uiteindelijk verantwoordelijk waren voor zijn ondergang. Twee van deze vijanden waren Yuxian en Gangyi, reactionaire Mantsjoes die net als de meeste ambtenaren in Zhang Yao’s staf voorstanders waren van het verbreden van de bedding van de Gele Rivier, om zo het water meer plaats te geven. Liu E daarentegen pleitte ervoor de bedding te verdiepen; dat leidde tot een snellere stroming en voorkwam afzetting van slik. Liu E wist de gouverneur voor zijn standpunt te winnen, maar haalde zich terzelfder tijd dus de haat van Yuxian en Gangyi op de hals. In zijn roman gaf Liu E de twee Mantsjoes een vooraanstaande rol. Ze duiken daar nauwelijks gecamoufleerd op – onder de met andere karakters geschreven namen Yu Xian en Gang Bi – in de gedaante van onomkoopbare maar helaas ook onmenselijk wrede ambtenaren. Liu’s derde vijand was de toen nog zo goed als onbekende Yuan Shikai (1859-1916). Hij ging Liu E haten omdat deze geen poging wilde doen de gouverneur te overtuigen om hem een verantwoordelijker positie binnen zijn staf te geven. Yuan Shikai werd vanaf 1895 een van China’s machtigste mannen, door zijn benoeming tot opperbevelhebber van het Chinese leger. Na de ineenstorting van het keizerrijk wist Yuan de eerste president van de republiek, Sun Yat-sen, ertoe te bewegen zijn ambt neer te leggen ten voordele van hemzelf. Uiteindelijk ambieerde Yuan Shikai zelfs meer dan het presidentschap, want hij wilde niets minder dan een restauratie van het keizerrijk, maar dan zonder de Mantsjoes. Tij-dens zijn laatste levensjaar riep Yuan, vader van tweeëndertig kinderen bij tien vrouwen, zichzelf uit tot keizer van China, maar moest na drieëntachtig dagen zijn ambitie weer opgeven als gevolg van een massale storm van protest en van opstanden in Zuidwest-China.

Gedurende de eerste jaren na zijn aanstelling in Shandong bleef Liu E in overheidsdienst werken. Hij raakte er meer en meer van overtuigd dat China zijn positie alleen kon versterken door de handel en de industrie te ontwikkelen, en dat het daarom van het allergrootste belang was een spoorwegennetwerk uit te bouwen. Om dat laatste te kunnen realiseren was Liu E bereid een beroep te doen op buitenlands kapitaal. Gangyi greep dat aan om Liu E van landverraad te beschuldigen.

In 1900 werd Beijing het toneel van het neerslaan van de zogenaamde Bokseropstand. Deze beweging – die op de steun kon rekenen van de extreem conservatieve keizerin-moeder Cixi, van Gangyi, inmiddels een hoge regeringsfunctionaris, en van Yuxian, de nieuwe gouverneur van Shandong – richtte zich tegen de buitenlandse aanwezigheid in China, en in het bijzonder tegen de christelijke missionarissen. In de zomer van 1900 werden honderden buitenlanders, onder wie militairen, missionarissen en diplomaten, samen met een paar duizend Chinese christenen in Beijing belegerd door het Bokserleger. Na vijfenvijftig dagen werden de nauwelijks bewapende Boksers door een twintigduizend man sterke internationale troepenmacht verslagen en werd China verplicht tot onmogelijk zware herstelbetalingen. Toen Liu E ontdekte dat de Russische troepen, die de keizerlijke graanschuren bezetten, rijst verbrandden terwijl de burgers van Beijing in de straten stierven van de honger, gebruikte hij zijn internationale connecties om de rijstvoorraad op te kopen en die voor een spotprijs onder de bevolking te verdelen. Ook deze daad van medemenselijkheid zou Liu E later zwaar worden aangerekend.

Van zijn Mantsjoe-vijanden Gangyi en Yuxian had Liu inmiddels niet veel meer te vrezen. In de nasleep van de Bokseropstand eisten de geallieerde troepen dat de hoogstgeplaatste sympathisanten van de Boksers zouden worden gestraft. De namen van Gangyi en Yuxian kwamen terecht op een lijst van twaalf mannen die ter dood moesten worden gebracht. Yuxian werd daadwerkelijk geëxecuteerd in 1901, Gangyi was in 1900 al gestorven en werd postuum gedegradeerd. Meteen wordt ook duidelijk waarom Liu E zonder enige angst voor represailles beide mannen gemakkelijk herkenbaar als boosdoeners kon opvoeren in zijn roman: toen hij begon te schrijven waren ze al een paar jaar dood.

De volgende jaren bleef Liu E actief als ondernemer – lang niet altijd succesvol overigens – en publiceerde hij in boekvorm reproducties van de antieke en kunstvoorwerpen die hij had verzameld. Hij was een van de eersten die gefascineerd raakten door de orakel inschriften op runderbotten en schildpadschalen uit de Shang-dynastie (tweede millennium v.Chr.), die regelmatig werden opgegraven maar nooit eerder waren bestudeerd. In 1903 publiceerde hij het allereerste boek met reproducties van dergelijke archeologische vondsten en stond dus mede aan de wieg van de studie van China’s oudste geschiedenis. Tussen 1903 en 1907 schreef hij ook zijn enige roman.

Liu E’s talrijke zakelijke contacten met Europeanen, Koreanen en Japanners maakten hem tot een gemakkelijke prooi voor de inmiddels erg machtige Yuan Shikai, die zich nog steeds wilde wreken op zijn vroegere collega. Yuan Shikai wist de aankoop van de keizerlijke rijst in 1900, die vele levens had gered, voor te stellen als een onrechtmatige toe-eigening van keizerlijke bezittingen. De aankoop van een stuk land in de stad Pukou, die Liu graag met buitenlandse financiële steun wilde ontwikkelen tot een internationale havenstad, gaf Yuan Shikai de kans om Gangyi’s eerdere beschuldigingen nieuw leven in te blazen en Liu E aan te klagen wegens ‘ongeoorloofde contacten met buitenlanders’. In juli 1908 werd Liu E als landverrader gearresteerd en verbannen naar Xinjiang, het woestijnachtige Chinese verre westen.¹ Liu werd eerst per boot naar Hankou gebracht en trok daarna door de provincies Hubei, Henan, Shanxi en Gansu tot hij na een uitputtende reis van meer dan vierduizend kilometer aankwam in zijn ballingsoord Dihua, het huidige Urumqi. Hij nam er zijn intrek in een taoïstische tempel en werkte er als geneesheer voor de armen tot hij op 23 augustus 1909 na een beroerte stierf. Hij werd eenenvijftig jaar.

In de voorbije pagina’s hebben we Liu E leren kennen als een gedreven man, die voor zichzelf een analyse had gemaakt van de aard van de problemen waarmee China kampte en besloten had een substantieel deel van zijn leven te wijden aan het oplossen van die problemen. Het zou gemakkelijk zijn Liu E’s enige roman als een verlengstuk van dat idealistische elan voor te stellen en de auteur te beschouwen als een voorloper van Lu Xun (1881-1936), de vader van de moderne Chinese literatuur, die ook de geneeskunde had opgegeven om op een grotere schaal en op een ander niveau, namelijk al schrijvend, te werken aan de genezing en de redding van het Chinese volk. Maar dat zou niet correct zijn. Naar alle waarschijnlijkheid had Liu E nooit de bedoeling zich beroepshalve met het schrijven van maatschappijkritische literatuur bezig te gaan houden.² De concrete aanleiding om met De reizen van Oud Afval te beginnen was in elk geval erg prozaïsch: een vriendendienst.

Lian Mengqing, een vriend van Liu E die zelf al schrijvend aan de kost probeerde te komen, was uit Beijing gevlucht (hij vreesde voor zijn leven na kritische uitlatingen over het keizerlijke hof) en leefde in een financieel erg precaire situatie. Hij was echter te trots om van Liu E een gift in contanten aan te nemen. Daarom schreef Liu E de eerste hoofdstukken van Lao Can youji en vroeg Lian ze aan het tijdschrift Xiuxiang xiaoshuo (‘Geïllustreerde fictie’) te verkopen en de opbrengst te houden. We kunnen ons dan ook afvragen of De reizen van Oud Afval zonder de moeilijkheden van Liu E’s vriend ooit zou zijn geschreven.

Overigens verliep ook het vervolg van de ontstaansgeschiedenis van Oud Afval op een niet erg voor de hand liggende manier. Lian Mengqing had bij de uitgever bedongen dat de hoofdstukken zonder redactionele ingrepen gepubliceerd zouden worden, maar aan die afspraak hield de uitgever zich niet. Uit onvrede met het feit dat de uitgever wijzigingen had aangebracht in het achtste hoofdstuk en grote delen van de hoofdstukken tien, elf en twaalf simpelweg had geschrapt,¹ stopte Lian na veertien hoofdstukken met het aanbieden van nieuw materiaal en stopte ook Liu E met schrijven. Het schrijven en publiceren werd hernomen toen Fang Yaoyu, een vriend van Liu en uitgever van de krant Tianjin riri xinwen bao (‘Het dagelijkse nieuws van Tianjin’), zich bereid verklaarde de reeds gepubliceerde hoofdstukken opnieuw uit te brengen, samen met wat nog zou volgen.

Ter gelegenheid van deze herpublicatie van de eerste veertien hoofdstukken in 1906 schreef Liu E ook het voorwoord bij zijn roman. Omdat dit voorwoord pas drie jaar na het begin van het schrijven tot stand kwam, is het niet de ideale plaats om te zoeken naar antwoorden op de vraag wat Liu E’s meest oorspronkelijke motivatie – afgezien van de vriendendienst – was om De reizen van Oud Afval te schrijven. Los daarvan blijft het een interessant stukje. Kort samengevat komt de boodschap van het voorwoord hierop neer: de kwaliteit van een mens wordt gemeten aan de hoeveelheid tranen die hij heeft vergoten. De mens wordt immers niet alleen wenend geboren en bij zijn dood omringd door een kring van wenenden, nee, ook in de periode tussen geboorte en dood staat alles in het teken van het wenen. Nu zijn er veel mensen die hun geween – hun ontroering over de menselijke conditie, over de regering van het land, enzovoort – alleen uiten in de vorm van tranen. De kracht daarvan is echter beperkt. Liu plaatst zichzelf in een traditie van mensen die hun ontroering niet door middel van tranen uitten maar ze artistiek vorm gaven. De kracht of de uitwerking die daarvan uitging was volgens Liu veel groter. Hij noemt in chronologische volgorde zeven schrijvers en een schilder als zijn artistieke voorgangers: Qu Yuan (een dichtende minister die werd verbannen en zelfmoord pleegde), de schrijver van de taoïstische klassieker Zhuangzi, Sima Qian (de schrijver van de eerste overkoepelende geschiedenis van China), de sociaalvoelende Tang-dichter Du Fu, Li Yu (de laatste keizer van de Latere Tang-dynastie, beroemd als dichter), de nonconformistische schilder Bada Shanren, Wang Shifu (de auteur van het poëtische drama Relaas van de westelijke kamer) en Cao Xueqin (de schrijver van de beroemde roman Droom van de rode kamer).

Er is wel eens door literatuurwetenschappers geopperd dat we dit namenlijstje niet al te serieus moeten nemen, dat het eigenlijk weinig meer is dan namedropping. Maar wie De reizen van Oud Afval goed leest zal zien dat de hoofdpersoon Lao Can vele van de opvallendste kenmerken van de acht genoemde ‘artistiek wenenden’ in zich verenigt. Net als Wang Shifu en Cao Xueqin is Lao Can een aandachtig observator van menselijke relaties en een kenner van de mens die gevangen zit in maatschappelijke verhoudingen; net als Qu Yuan en Sima Qian weet hij dat persoonlijk engagement door de heersende elite meestal niet wordt geapprecieerd en vaak wordt bestraft; net als Du Fu en Li Yu is hij in staat zijn rechtvaardigheidsgevoel en zijn empathie in poëzie te gieten; net als bij Zhuangzi en Bada Shanren is zowel Lao Cans analyse van de wereld die hem omringt als de wijze waarop hij die analyse in een levenshouding vertaalt hoogst onconventioneel.

Wie is die Lao Can nu eigenlijk? We hebben zijn naam ogenschijnlijk onbeleefd vertaald als Oud Afval, en die vertaling verdient enige toelichting. Lao (spreek uit als lauw) betekent ‘oud’, maar heeft wanneer het voor een naam wordt geplaatst een affectieve lading die ons Nederlandse ‘oud’ meestal niet heeft: lao voor een naam impliceert zowel respect als genegenheid en heeft dus hoegenaamd geen pejoratieve bijklank. Can (spreek uit als ts’an) heeft een ruime waaier aan betekenissen, zoals ‘kapotmaken’, ‘op gruwelijke wijze verminken’, ‘doden’ en ‘barbaars’. Daarmee verwante betekenissen zijn ‘onvolledig’, ‘gebrekkig’ (vandaar ook ‘kreupel’ of ‘gehandicapt’), ‘wat overblijft’, ‘restjes’ of ‘afval’. Lao Can betekent dus zoveel als ‘onze dierbare Afval’.

Deed Liu E iets heel bijzonders toen hij de naam Oud Afval creeerde? Toch niet. Door de eeuwen heen hebben talrijke Chinezen, hierbij vaak geleid door een oprecht gevoel van bescheidenheid, voor zichzelf weinig flatterende bijnamen gekozen. Denken we maar aan de negende-eeuwse taoïstische auteur Wunengzi, wiens naam vertaald kan worden als ‘Nietskunner’. Minstens zeven figuren uit de periode van de Tang-dynastie (618-907) tot en met de Qing-dynastie noemden zichzelf Wugong – ‘Verdienstenloos’. Het in 1936 gecompileerde naslagwerk Gujin renwu bieming suoyin (‘Index van alternatieve namen van personages uit verleden en heden’) bevat niet minder dan vijftig voorbeelden van Chinezen die hun bijnaam lieten beginnen met het karakter yu, waarvan de betekenis kan variëren van ‘simpel’ tot ‘idioot’ en ‘stupide’.

In het begin van het eerste hoofdstuk legt Liu E uit waarom zijn hoofdpersoon, die eigenlijk Tie Ying heet, de bijnaam Lao Can kreeg. Tie Ying had als ‘roepnaam’ ¹ Bucan, ofwel ‘Hersteller van Afval’, en had volgens de roman de can in zijn bijnaam gekozen uit sympathie voor de boeddhistische monnik Lancan, die in de achtste eeuw leefde. Lancan, letterlijk ‘lui en afval’, was dan weer aan zijn naam gekomen omdat hij de reputatie had lui (lan) te zijn en graag dingen zou hebben gegeten die anderen hadden weggegooid (can).² Overigens hield niet alleen Tie Ying, de romanfiguur, van de naam Can; ook van zijn schepper is bekend dat hij soms naar zichzelf verwees niet als Bucan maar als Baocan, ‘Omhelzer van Afval’. De identificatie tussen Liu E en Lao Can wordt overigens nog versterkt door de keuze van de naam Tie Ying voor het hoofdpersonage. Liu E veranderde in zijn leven twee keer van zi; het is vooral onder zijn derde zi – Tieyun of ‘IJzeren Wolk’ – dat Liu E bekend zou worden.³

Door het eerste karakter uit zijn zi, Tie, als familienaam aan de held van het verhaal te geven, beklemtoonde Liu Tieyun in welke mate hij zich met Tie Ying, waarvan de vertaling ‘IJzeren Held’ luidt, vereenzelvigde.

Het is begrijpelijk dat er veel is geschreven over hoe ver de gelijkenis wel gaat tussen de echte Liu E en de fictieve Lao Can. Volgens de informatie die we in het eerste hoofdstuk van De reizen van Oud Afval krijgen, hadden ze allebei een afkeer van de ‘achtvoetige essays’ en slaagden dus nooit voor de staatsexamens. Allebei hadden ze een vader die er als ambtenaar om bekendstond niet in corruptie en zelfverrijking te zijn geïnteresseerd. Allebei beoefenden ze (in het geval van Liu E weliswaar slechts voor een korte tijd) de traditionele geneeskunde. Allebei hadden ze een zwak voor poëzie en muziek. Zo groot lijkt de gelijkenis tussen schrijver en romanheld dat sommige literatuurwetenschappers De reizen van Oud Afval hebben omschreven als autobiografisch. De moderne schrijver Qian Zhongshu (C.S. Ch’ien, 1910-1998) hanteerde er de term ‘autobiografictie’ voor.¹ Hoe fascinerend de zoektocht naar nog meer overeenkomsten tussen Liu E en Lao Can ook mag zijn, wij moeten Lao Can youji niet in de eerste plaats autobiografisch lezen – had Liu E een autobiografie willen schrijven, dan had hij wel voor een andere literaire vorm gekozen –, maar als een literaire creatie.

En wat voor een literaire creatie! De voorbije honderd jaar heeft Liu E’s roman een immens succes gekend, zowel bij het grote publiek als bij de literaire kritiek, en werd het boek talloze malen herdrukt in de Chinese Volksrepubliek, Hongkong en Taiwan. Met vertalingen in zeven verschillende talen (Engels, Frans, Duits, Japans, Russisch, Tsjechisch en Hongaars) is Lao Can youji overigens ook de internationaal gemakkelijkst toegankelijke roman van zijn tijdperk. Vanzelfsprekend zijn er momenten geweest waarop Liu E minder populair was, vooral dan in de nog jonge Chinese Volksrepubliek. In de jaren vijftig van de vorige eeuw, toen de nieuwe marxistische heersers het nodig vonden alle symptomen van wat zij waarnamen als ‘imperialisme’ aan de kaak te stellen, werd er van overheidswege gedurende korte tijd een haatcampagne tegen Liu E gevoerd. Zijn conservatieve imago – hij was een tegenstander geweest van zowel de Bokserbeweging als van de revolutionaire partij – speelde nu erg in zijn nadeel. Grappig om te observeren is dat de revolutionaire schrijvers van krantenartikelen waarin Liu E werd aangevallen gebruikmaakten van precies dezelfde argumenten die een halve eeuw eerder waren gebezigd door de hyperreactionaire Yuan Shikai en de conservatieve, xenofobe Mantsjoes Yuxian en Gangyi: opnieuw werd Liu E als landverrader gebrandmerkt, omdat hij het had aangedurfd China te proberen te moderniseren met buitenlandse en dus imperialistische steun.

Een van de redenen waarom De reizen van Oud Afval het grote publiek direct aansprak is dat het een erg geslaagde mengeling biedt van verschillende literaire subgenres. In de eerste plaats is het een maatschappijkritische roman, die een gedurfde analyse geeft van de oorzaken van het verval van het Chinese keizerrijk. Op dit punt toont zich Liu E’s onconventionele aard heel mooi. Wie waren in het stervende Chinese keizerrijk van rond 1900 de drie populairste zondebokken? Het was handig om de Mantsjoes de schuld van alles te geven. Zij waren vreemde heersers, die net als de Mongolen en andere ‘barbaarse’ volken gebruik hadden gemaakt van een moment waarop China’s verdediging minimaal was om zich van het land meester te maken. In de negentiende eeuw ontbrak het dan ook niet aan opstandige bewegingen, zoals die van de Taiping (1850-1864),¹ die ervoor ijverden de Mantsjoes uit China te verjagen. Als de Mantsjoes eenmaal weg waren zou China’s situatie vanzelf weer verbeteren. Dat vond Liu E een te simplistische analyse. Te voor de hand liggend om goed te zijn vond hij ook die andere nationalistische, xenofobe reflex om de schuld bij de westerse naties te leggen – ook al hadden die sinds de vroege negentiende eeuw voor heel wat ellende in China gezorgd. Denken we maar aan de Opiumoorlogen (1839-1842 en 1856-1860), die het gevolg waren van het feit dat de Britten de Chinese markt overspoelden met opium uit India. China probeerde deze voor de Britten extreem winstgevende maar illegale handel aan banden te leggen, maar werd na twee diplomatieke en militaire nederlagen gedwongen zich open te stellen voor de opium-handel.¹ Een derde gemakkelijke zondebok waren corrupte ambtenaren. Maar ook hun wilde Liu E niet de hoofdschuld geven. Dat wil niet zeggen dat hij corruptie bij ambtenaren verdedigde, nee, hij was ervan overtuigd dat er een soort ambtenaren bestond dat nog veel schadelijker was dan corrupte ambtenaren, namelijk: onomkoop-bare ambtenaren. We laten Liu E zelf aan het woord, in een stukje commentaar dat hij toevoegde aan het zestiende hoofdstuk:

Iedereen weet dat corrupte ambtenaren iets verachtelijks zijn. Maar dat onomkoopbare ambtenaren nog veel verachtelijker zijn is iets wat heel veel mensen niet weten. Corrupte ambtenaren zijn zich bewust van hun eigen tekortkomingen en durven hun wandaden niet openlijk te bedrijven. Onomkoopbare ambtenaren daarentegen zijn van mening dat ze zich alles mogen veroorloven omdat ze nu eenmaal van niemand geld aannemen. Ze zijn koppig en verwaten. De geringsten onder hen vermoorden andere mensen, de grootsten onder hen brengen het land in gevaar. Ik heb er met mijn eigen ogen ontelbaar veel gezien. [...] De auteur hoopt uit de grond van zijn hart dat de onomkoopbare ambtenaren van de wereld zullen ophouden in hun eigen onomkoopbaarheid de rechtvaardiging te vinden van hun koppig doorgedreven wangedrag. Van oudsher hebben romans het kwaad van de corrupte ambtenaren aan de kaak gesteld. De reizen van Oud Afval is de eerste roman waarin het kwaad van de onomkoopbare ambtenaren aan de kaak wordt gesteld.

Literatuurwetenschapper David Der-wei Wang heeft Lao Can youji dan ook omschreven als een omgekeerde ridderroman, waarin een atypische held – een rondtrekkend geneesheer – jacht maakt op onomkoopbare rechters, die zo verblind zijn geraakt door het imago van onkreukbaarheid dat ze voor zichzelf hebben gecreëerd dat zij zelf, de levende symbolen van wet en rechtvaardigheid, de ultieme misdadigers zijn geworden.¹ In de eerste helft van de roman is Yu Xian (gebaseerd op Liu E’s Mantsjoe-vijand Yuxian) de grote boosdoener, in de tweede helft is dat Gang Bi, de romanversie van die andere vijand, Gangyi.² Allebei jagen ze onschuldigen de dood in terwijl ze de schuldigen laten lopen. Allebei zijn ze zozeer door ambitie gedreven en zodanig door hun eigen moreel superioriteitsgevoel verblind dat ze niet in de gaten hebben dat zij zelf uiteindelijk de werktuigen van de echte misdadigers zijn geworden. Geheel terecht is opgemerkt dat Liu E’s standpunt dat onomkoopbare ambtenaren nog meer kwaad aanrichten dan hun corrupte collega’s ook al werd verwoord door Li Zhi (1527-1602), een iconoclastische neoconfucianist die bereid was voor zijn idealen te sterven.¹ Maar uiteindelijk gaat dit soort denken terug op Zhuangzi, die gedenkwaardige passages schreef over de gevaren van ambitie en over het confucianistische waardesysteem van bandieten.²

Naast een maatschappijkritische roman en een roman die speelt met de conventies van de ridderroman heeft De reizen van Oud Afval ook kenmerken van de detectiveroman – een subgenre dat rond 1900 snel aan populariteit won in China. Dit geldt vooral voor de hoofdstukken vijftien tot en met twintig, waarin Lao Can niet alleen met de onmenselijke Gang Bi afrekent, maar ook op zoek gaat naar de ware daders van een bizarre vergiftigingszaak waarbij niet minder dan dertien leden van dezelfde familie zouden zijn omgebracht. In hoofdstuk achttien wordt Lao Can zowaar vergeleken met Sherlock Holmes.

Dat De reizen van Oud Afval zo’n frisse, levendige indruk maakt is niet alleen het resultaat van de vermenging van elementen van de maatschappijkritische roman, de ridderroman en de detectiveroman, maar ook van de afwisseling tussen stukken vol actie en meer beschrijvende passages. De kwaliteit en de sterkte van die beschrijvende passages liggen zeker voor een deel in het feit dat Liu E kon putten uit eigen ervaringen en niet zijn toevlucht hoefde te nemen tot het opstapelen van clichés, dat zo typisch is voor veel klassieke romanliteratuur. De meisjes die in het tweede hoofdstuk het publiek betoveren met hun muzikale opvoering had Liu E zelf aan het werk gezien. Van de overstromingen van 1888 en 1889 was hij zelf ooggetuige geweest. Maar tussen persoonlijke observatie en literair geslaagde verwerking ligt natuurlijk nog een aanzienlijke afstand. Met de meeste Chinese literair critici deel ik dan ook de bewonde-ring voor de wijze waarop Liu E erin slaagde om in zijn spreektaal van 1900 dingen uit te drukken waartoe talloze oudere generaties in het klassiek Chinees niet in staat waren geweest. Bijzonder geliefd bij zowel het grote publiek als bij de literaire kritiek werden Liu’s beschrijvingen van de muziek, van het Damingmeer in Ji’nan en van Lao Cans winterreis door Shandong. Deze fragmenten van het boek werden al tijdens de Chinese Republiek (1912-1949) opgenomen in anthologieën met voorbeelden van een goede schrijfstijl en door scholieren bestudeerd.

Een andere reden voor de populariteit van De reizen van Oud Afval is het hoofdpersonage zelf. Het is moeilijk om Lao Can niet sympathiek te vinden. De excentrieke geneesheer is erudiet en alom gerespecteerd, en je voelt dat hij zich probleemloos in de hoogste maatschappelijke geledingen zou kunnen bewegen, maar toch kiest hij altijd partij voor de underdog. Overal waar het maar enigszins mogelijk is probeert hij, gedreven door een sterk rechtvaardigheidsgevoel, ellende te verlichten en onrecht te bestrijden. Net zoals de archetypische kluizenaars van weleer, die het politieke bedrijf een vorm van bezoedeling vonden, mijdt hij het contact met hoge ambtenaren. Hij voelt zich het meest op zijn gemak als hij kan keuvelen met herbergiers en kelners en luisteren naar musicerende volksmeisjes. In Liu E’s roman krijgen we dan ook een gedetailleerd beeld van het volkse leven van het toenmalige China, met name het leven in en rond de herberg. Op dit punt onderscheidt Lao Can youji zich overigens van de meeste maatschappijkritische romans van de late Qing, die zich hoofdzakelijk afspelen in het milieu van de ambtenaren wier corruptie en wanbeheer worden aangeklaagd.¹

We weten inmiddels hoe belangrijk de leer van de Taigu-school voor Liu E was. Het hoeft dan ook geen verwondering te wekken dat in de figuur van Lao Can een groot aantal elementen is samengebracht die volgens Liu E essentiële onderdelen waren van de Taigu-leer als ‘ontmoetingsplaats’ van confucianisme, boeddhisme en tao ïsme. Met de boeddhisten deelt Lao Can de klemtoon op het mededogen. Niet voor niets wordt hij in hoofdstuk veertien door een jonge prostituee die hij later uit het milieu zal weghalen bestempeld als een bodhisattva. De bodhisattva is de ideale figuur van het Mahayanaboeddhisme; hij is iemand die klaar is om een Boeddha te worden maar die finale stap uitstelt om zich geheel en al te wijden aan de redding van alle wezens op aarde. Met de idealen van het confucianisme associëren we dan weer Lao Cans rechtvaardigheidsgevoel en zijn morele autonomie – het pad van onze geneesheer wordt in hoge mate bepaald door zijn keuze zijn individuele morele oordeel niet te laten beïnvloeden door de collectiviteit. Vanzelfsprekend kunnen we dat laatste evengoed associëren met het taoïsme van iemand als Zhuangzi, voor wie de mentale vrijheid een basisgegeven is en die voor zichzelf het recht opeist om zichzelf te cultiveren in overeenstemming met zijn eigen natuurlijke aanleg, ook al druist dat in tegen maatschappelijke conventies. Hoe belangrijk het taoïsme voor Lao Can is wordt trouwens mooi weergegeven door het feit dat zowel zijn eerste als zijn laatste belangrijke ontmoeting in het boek telkens met een taoïst is. Van de eerste leert hij de traditionele geneeskunde, en de laatste – de taoïstische kluizenaar Groene Draak – bezorgt hem een levensreddende medicijn.

Eveneens in overeenstemming met de Taigu-leer is het grote respect voor vrouwen dat uit bijna elke pagina van het boek blijkt. De twee prostituees Cuihua en Cuihuan, die in de tweede helft van de roman een centrale rol spelen, worden door Liu E met veel eerbied geportretteerd. Via Lao Can wordt de lezer aangespoord verder te kijken dan wat de maatschappelijke status van deze meisjes suggereert en oog te hebben voor de morele kwaliteiten van wie als slachtoffer van omstandigheden – in dit geval een mede door de mens in de hand gewerkte natuurramp – genoodzaakt is het eigen lichaam te verkopen. In de twee rechtszaken die respectievelijk in de eerste en de tweede helft van het boek centraal staan zijn vrouwen telkens de sterke figuren, die in hun verdediging van onterecht beschuldigde familieleden de zwaarste lasten dragen. Aan het Witte en het Zwarte Meisje, die optreden in het tweede hoofdstuk, worden quasi-bovennatuurlijke artistieke talenten toegemeten. De meest in het oog springende vrouwelijke gestalte van het boek is evenwel Juffrouw Jade, die in de hoofdstukken negen, tien en elf een loopje neemt met ongeveer alle traditionele regels van de etiquette, die mannen en vrouwen zo totaal mogelijk van elkaar wilden scheiden. Zij ontvangt een vreemde man in haar slaapkamer, musiceert met hem, raakt hem fysiek aan en spuwt haar gal over de vrouwonvriendelijkheid en de hypocrisie van het neoconfucianisme, dat emoties en seksualiteit helemaal wilde uitbannen. Het personage Juffrouw Jade is gebaseerd op Li Suxin, een vooraanstaande leerlinge van Zhang Jizhong, die een belangrijke rol speelde in de leefgemeenschap van Huangya.

In de episode in het Perzikbloesemgebergte is Lao Can zelf overigens afwezig, en dat beantwoordt helemaal aan de logica van het boek. Omdat Liu E in de hoofdstukken negen, tien en elf een overzicht wilde bieden van zijn synthese van de Taigu-leer, had hij een personage nodig dat wel open van geest was maar zo goed als onwetend over de esoterische kennis die door Juffrouw Jade en Gele Draak wordt aangereikt. Lao Can was voor een dergelijke rol minder geschikt, en daarom creëerde Liu E voor deze episode het personage van Shen Ziping.

De roman die ik heb vertaald is die zoals hij in 1907 in twintig hoofdstukken werd uitgegeven. Liu E schreef in totaal echter geen twintig maar (naar alle waarschijnlijkheid) vierendertig hoofdstukken.¹ Van de veertien hoofdstukken die op de oorspronkelijke twintig volgden zijn er negen bewaard gebleven, die uiteenvallen in een groep van zes en een groep van drie. Omdat het verhaal in medias res eindigt en het allerminst duidelijk is in welke richting Liu zijn vervolg op De reizen van Oud Afval wilde laten evolueren, heb ik, net zoals Harold Shadick en Cheng Tcheng, deze hoofdstukken niet vertaald. Ik geef hier een korte samenvatting.

In de eerste zes hoofdstukken van het vervolg schuift de aandacht nagenoeg helemaal weg van Lao Can en zijn vriend De Huisheng en komen drie vrouwen centraal te staan. Tijdens een bezoek aan Taishan raken de vrouw van De Huisheng en Huancui, Lao Cans kersverse concubine, namelijk erg onder de indruk van een jonge boeddhistische non in een taoïstisch klooster. Deze non, genaamd Yiyun, beantwoordt waarschijnlijk niet aan het beeld dat de lezer van een boeddhistische non zou kunnen hebben. Ze verblijft dan ook in een tempel waar de meisjes soms wel eens met de mannelijke gasten naar bed gaan. Yiyun vertelt op een bijzonder openhartige manier over haar vroegere liefdesleven. Ze maakt zo’n wijze indruk dat Huancui na overleg met Lao Can het besluit neemt ook ‘aan het wereldse te verzaken’ en non te worden.

In de laatste drie hoofdstukken brengt Lao Can een bezoek aan de onderwereld, het hof van Koning Yama, waar wordt beslist over de dood en de hergeboortes van de recentelijk overledenen. Lao Can leert verschillende bewoners van de onderwereld kennen, die hem gedetailleerde kennis bezorgen over de werking van de hellen, de straffen, de functie van het rouwritueel en de verschillen tussen de wereld van de levenden en die van de doden. Op het einde van het derde en laatste hoofdstuk wordt Lao Can erop gewezen dat zijn lichaam naar sandelhout begint te geuren, volgens de bewoners het teken dat zijn transformatie tot Boeddha – het resultaat van al zijn goede daden – is begonnen. Op dat punt in Lao Cans droom – want het was natuurlijk slechts een droom – eindigt het negende hoofdstuk van het vervolg op De reizen van Oud Afval.

De meeste hoofdstukken van de roman zoals hij aanvankelijk werd gepubliceerd besluiten met een stukje commentaar, dat wordt gepresenteerd alsof het het werk is van iemand anders, maar dat van de hand van Liu E zelf is. Vaak voegen die commentaren weinig toe aan ons begrip van de tekst, en daarom heb ik ze in de regel niet meevertaald, behalve waar belangrijke informatie wordt gegeven, zoals in het veertiende en het zestiende hoofdstuk. Het valt overigens op dat Liu E zelf in de loop van de publicatie van de opeenvolgende hoofdstukken steeds meer ging twijfelen aan de zin van het commentaar: in hoofdstuk tien is er voor de eerste keer geen commentaar, en ook niet in twaalf; in achttien, negentien en twintig wordt het commentaar helemaal achterwege gelaten, net zoals in alle negen bewaarde hoofdstukken van het vervolg.

Ik heb voor mijn vertaling hoofdzakelijk gebruikgemaakt van een Volksrepublikaanse en een Taiwanese editie. De Volksrepublikaanse editie van Yan Weiqing (Ji’nan: Qi-Lu shushe, 1981, tweede druk 1985) bevat naast de tekst van de negenentwintig bewaarde hoofdstukken niet alleen een goede inleiding, maar vooral een uitstekende, uitgebreide annotatie. En die is hard nodig om de roman te kunnen begrijpen. Niet alleen staat Liu E’s spreektaal van een eeuw geleden behoorlijk ver van zowel het modern Chinees als van het klassiek Chinees, de roman bevat ook grote aantallen verwijzingen naar personen, feiten, voorwerpen en gebruiken die nu nauwelijks nog bekend zijn. De sterke kant van de Taiwanese editie van Tian Sulan en Miao Tianhua (Taibei: Sanmin shudian, 1986, tweede druk 2008)¹ is dan weer dat naast de tekst van de roman een groot aantal andere teksten (in totaal een honderdtal pagina’s) worden afgedrukt, waaronder stukjes uit Liu E’s dagboeken en artikelen geschreven door Liu Dashen (een zoon van Liu E) en andere familieleden.

Van de drie voor ons makkelijkst consulteerbare vertalingen is de oudste tevens de beste. Harold Shadick, die ook de maker is van het veelgebruikte driedelige handboek voor de studie van het klassiek Chinees A First Course in Literary Chinese (Ithaca: Cornell University Press, 1968), voltooide zijn vertaling in Beijing in 1939, maar kwam pas in 1952 aan publiceren toe (ibid.). Shadick had het geluk in contact te kunnen komen met Liu Dashen, die hem heel wat mondelinge uitleg en toelichting verschafte.

Lao Can youji werd in 1964 door Cheng Tcheng (pinyin: Sheng Cheng) in het Frans vertaald als L’Odyssée de Lao Ts’an, als onderdeel van de Chinese reeks van representatieve werken van de UNESCO/Gallimard. Twintig jaar later verscheen het, uitgebreid met een voorwoord van Étiemble, onder de nieuwe titel Pérégrinations d’un clochard. Sinds 1984 is het herhaaldelijk herdrukt als Folio-pocket, en in 2005 kreeg het een plaatsje in de mooie reeks L’Imaginaire van de uitgeverij Gallimard.

Onder de titel Die Reisen des Lao Can werd het boek in 1989 nogal vrij in het Duits vertaald door Hans Kühner (Frankfurt am Main: Insel). In tegenstelling tot de Engelse en Franse uitgaven vertaalde Kühner ook de negen resterende hoofdstukken die Liu E na de oorspronkelijke twintig schreef.

1 Met ‘circuit’ wordt een groep van prefecturen aangeduid. Een prefectuur bestaat dan weer uit een aantal districten. Als verantwoordelijke voor het bestuur van een aantal prefecturen opereert een daotai net onder het niveau van een provinciegouverneur.

1 Een goed algemeen werk over het Chinese examensysteem is nog steeds Ichisada Miyazaki, China’s Examination Hell. The Civil Service Examinations of Imperial China. New York & Tokyo: Weatherhill, 1976.

1 Het is dan ook geen toeval dat Liu E een van zijn romanpersonages laat spotten met de hypocrisie van de neoconfucianisten. Evenmin is het toevallig dat de neoconfucianist die binnen de Taigu-school op de grootste sympathie kon rekenen Zhou Dunyi (1017-1073) is, die het kosmologische kernstuk van zijn leer aan het taoïsme ontleende.

1 Er is gesuggereerd dat ook Liu E’s economische activiteiten werden geïnspireerd door de Taigu-leer. In een brief verklaarde hij dat hij zijn ondernemerschap zag als een vorm van maatschappelijke dienstverlening, als een manier om een land dat een dringende behoefte had aan vernieuwing te helpen ontwikkelen zonder daarvoor een ambt te hoeven bekleden.

1 Zie mijn Leyuan. De tuin van het geluk. Amsterdam: Augustus, 2009, p. 130.

2 De grondigste studie van de geschiedenis en de ideologie van de Taigu-school, in belangrijke mate gebaseerd op manuscripten die worden bewaard in de bibliotheek van Taizhou, is Hans Kühner, Die Lehren und die Entwicklung der ‘Taigu-Schule’. Eine dissidente Strömung in einer Epoche des Niedergangs der konfuzianischen Orthodoxie. Wiesbaden: Harrassowitz, 1996. Hans Kühner is ook de Duitse vertaler van Lao Can youji.

3 Het is altijd een teken van dynastiek verval dat de overheid overgaat tot het verkopen van ambtelijke rangen of religieuze wijdingscertificaten om zo de staatskas te spekken.

4 Deze overstroming was een van de dodelijkste uit de geschiedenis. Het aantal slachtoffers wordt geschat tussen 900.000 en twee miljoen. Liu E leefde niet lang genoeg om de overstroming van 1931 mee te maken, die misschien wel vier miljoen slachtoffers maakte.

1 In het vroege keizerrijk werden ballingen hoofdzakelijk naar het diepe zuiden gestuurd. Er werd gehoopt dat ze daar gauw zouden sterven aan in het noorden onbekende tropische ziekten, wat vele ook deden. Later ging men liever verbannen naar het droge, hete verre westen. Slechts één straf werd beschouwd als nog erger dan verbanning naar Xinjiang, en dat was de doodstraf. Zie Joanna Waley-Cohen, Exile in Mid-Qing China: Banishment to Xinjiang, 1758-1820. New Haven: Yale University Press, 1991.

2 Liu E’s zoon, Liu Dashen, heeft in deze context overtuigende argumenten aangevoerd. Zie Luke S.K. Kwong, ‘Self and Society in Modern China: Liu E (1857-1909) and Laocan youji’, T’oung Pao 87 (Brill: Leiden, 2001), p. 373.

1 Hoogstwaarschijnlijk schrapte de uitgever, Li Baojia, zelf een bekend romanschrijver, dit materiaal omdat hij niet akkoord ging met Liu E’s politieke standpunt, met name diens kritiek op zowel de Bokserbeweging als op de revolutionaire partij van Sun Yat-sen.

1 Naast de familienaam (xing), de voornaam (ming) en de zi (een naam die men kreeg ter gelegenheid van het twintigste levensjaar) hadden vele Chinezen ook een ‘roepnaam’ of hao. De hao is een alternatieve naam of bijnaam die zelf wordt gekozen of door vrienden wordt gegeven. Geletterden hadden vaak meerdere hao.

2 Lancan wordt vooral herinnerd omdat hij in staat was voorspellingen te doen. Volgens de overlevering bezocht de grote staatsman Li Mi (722-789) ooit het klooster waar Lancan woonde en had een ontmoeting met de monnik. Die was net taro’s aan het roosteren boven een vuurtje. Hij bood de staatsman een halve taro aan met de woorden: ‘Praat niet te veel, en je zult tien jaar lang eerste minister zijn.’ Later werd Li Mi inderdaad premier onder Keizer Dezong (regeerde van 780-804).

3 Zo luidt de vertaalde titel van Liu E’s verzamelde orakelinschriften ‘Schildpadschalen uit de verzameling van IJzeren Wolk’. En zijn verzamelde nagelaten gedichten werden postuum uitgegeven onder de titel ‘Bewaarde gedichten van IJzeren Wolk’.

1 Geciteerd in Kwong, ‘Self and Society in Modern China’, 2001, p. 375.

1 De Taiping-opstand werd geleid door Hong Xiuquan (1814-1864), die dacht dat hij de jongere zoon van God of de jongere broer van Jezus Christus was, en die niet alleen de Mantsjoes wilde uitroeien maar ook het boeddhisme en het taoïsme. Hongs pogingen om China te herscheppen tot een nieuw soort koninkrijk van God kostten het leven aan ruim twintig miljoen mensen. Mao Zedong, die met ongeveer honderd miljoen slachtoffers de grootste massamoordenaar van de twintigste eeuw is, vereerde de Taiping-rebellen.

1 Voorzichtige schattingen maken gewag van opiumverslaving bij een kwart van de volwassen mannelijke Chinese bevolking rond 1900.

1 Zie Wang, David Der-wei, Fin-de-siècle Splendor. Repressed Modernities of Late Qing Fiction, 1849-1911. Stanford: Stanford University Press, 1997, pp. 150-152.

2 Waarom de ene keer Yuxian en Gangyi en de andere keer Yu Xian en Gang Bi? De historische figuren Yuxian en Gangyi waren Mantsjoes, die vaak alleen bekend zijn onder hun voornaam. Het was een Mantsjoe-gebruik nooit de voornaam samen met de clannaam te gebruiken. Vandaar dat we de laatste Qing-keizer kennen als Puyi (dat was zijn voornaam), terwijl zijn volledige naam Aisin-Gioro Puyi was. Yuxian en Gangyi zijn dus Mantsjoe-voornamen. Maar in Liu E’s roman worden ze niet als Mantsjoes voorgesteld. Van Gang Bi wordt in het vijftiende hoofdstuk duidelijk gezegd dat zijn familienaam Gang is en zijn voornaam Bi. Hij wordt dus als een Han-Chinees voorgesteld. Yu Xian wordt meestal ‘Prefect Yu’ genoemd, wat suggereert dat Yu zijn Han-familienaam was.

1 Zie Kühner, op. cit., p. 117-118. Voor een vertaling van een paar pagina’s uit het werk van Li Zhi, zie ‘Geschriften om te verbranden’, vertaald door Paul van Enckevort in Het trage vuur 40 (december 2007), pp. 86-90.

2 Zie bijvoorbeeld Kristofer Schipper, Zhuang Zi. De volledige geschriften. Amsterdam: Augustus, 2007, pp. 146-147. Van Zhuangzi is ook de uitspraak: ‘Wie een haak steelt wordt veroordeeld, wie een land steelt wordt koning.’

1 Samen met drie andere werken van tijdgenoten maakt De reizen van Oud Afval deel uit van een groepje dat bekend is als de ‘Grote vier maatschappijkritische romans van de late Qing’. De andere romans zijn Guanchang xianxing ji (‘De ambtenarij toont haar ware gelaat’, door Li Baojia), Ershinian mudu zhi guai xianzhuang (‘Bizarre fenomenen met eigen ogen waargenomen gedurende twintig jaar’, door Wu Jiren) en Niehai hua (‘Bloemen in een zee van zondigheid’, door Zeng Pu).

1 Voor een beknopt overzicht van de complexe ontstaansgeschiedenis van De reizen, zie Timothy C. Wong, ‘Notes on the Textual History of the Lao Ts’an yu-chi’, T’oung Pao 69, 1-3 (1983), pp. 23-32.

1 Deze editie werd me uit Taiwan toegestuurd door Yves Menheere, die ik hierbij nogmaals bedank.

VOORWOORD VAN DE AUTEUR

Wanneer een baby ter wereld komt, huilt hij: guagua. Wanneer de mens oud is geworden en sterft, staat de familie in een kring rond hem en weent: haotao. Aldus worden het begin en het einde van een mensenleven steevast gekenmerkt door geween. In de periode daartussen wordt de kwaliteit van een mens afgemeten aan de hoeveelheid tranen die hij heeft vergoten. Het wenen is immers de uitdrukking van zijn spirituele aard. Een bepaalde hoeveelheid spirituele aard komt overeen met eenzelfde hoeveelheid geween; wat de mens overkomt en of hij succes kent of tegenslag is hier niet van belang.

Paarden en ossen zwoegen het hele jaar door. Meer dan hooi en ander voer krijgen ze niet te eten, en van begin tot einde leven ze met de zweep. Wat een lijdensweg, zijn wij geneigd te zeggen, maar toch is het wenen hun onbekend, want het ontbreekt hun aan een spirituele aard. Mensapen en andere apen zijn dieren waarvan het grootste genot is rond te springen in het diepe woud en hun buik vol te stoppen met peren en kastanjes. Toch roepen zij graag. Het is door te roepen dat ze wenen. Als de geleerden beweren dat mensapen en andere apen in aard het dichtst bij de mens staan, is het dan ook omdat zij een spirituele aard hebben. Een oud gedicht verwoordt hoe diep zij de emoties kunnen beroeren:

Van de drie kloven van Oost-Ba is de Sjamanenkloof de langste, driemaal roepen de mensapen – het gaat door merg en been.¹

Uit de spirituele aard ontstaan de emoties, uit de emoties ontstaat het wenen. Er zijn twee soorten geween: dat van de sterken en dat van de zwakken. Als een dwaze jongen zijn fruit kwijtraakt roept hij; als een onnozel meisje een haarspeld verliest huilt ze. Dat is het geween van de zwakken. Het wenen van de vrouw van Qi, dat de stadsmuur deed instorten,¹ en de tranen van de concubines Xiang, die de bamboe bevlekten,² zijn het geween van de sterken. Ook in het geween van de sterken kun je twee soorten onderscheiden. Als het wenen de vorm van tranen aanneemt, is de kracht ervan beperkt. Als het wenen zich echter niet in tranen uit, dan gaat er een grote kracht van uit, die ver kan reiken.

Het gedicht ‘Getroffen door kwellingen’ was het geween van Minister Qu.³ Het boek Zhuangzi was het geween van de oude man van Meng.⁴ De Optekeningen van de historiograaf was het geween van de Opperste Astroloog.⁵ De bundel Gedichten uit de strohut was het geween van Du van het ministerie van Openbare Werken.⁶ Laatste Heerser Li ¹ weende door middel van zijn gedichten. De Man van de Acht Grote Bergen ² weende door middel van zijn schilderijen. Wang Shifu legde zijn tranen in de Westelijke vleugel.³ Cao Xueqin legde zijn tranen in de Droom van de rode kamer.⁴ Wang schreef onder meer: ‘De frustratie om het afscheid en de smart van de schei-ding vullen mijn hart, maar ik kan ze moeilijk de vrije loop laten. Mocht ik ter vervanging van keel en tong geen papier en penseel hebben, aan wie zou ik mijn duizenden gedachten dan meedelen?’

En dit zijn Cao’s woorden: ‘Papier bedekt met ongerijmdheden, een handvol hete, bittere tranen. Iedereen zegt dat de schrijver een dwaas is, maar wie begrijpt wat hij werkelijk wil zeggen?’ Wanneer hij over zijn thee zegt: ‘duizend schoonheden in een holte’, en over zijn wijn: ‘tienduizend lieflijkheden in dezelfde beker’, dan heeft hij het eigenlijk over duizend schoonheden die samen wenen en over tienduizend lieflijkheden die hetzelfde verdriet delen.⁵

Wij mensen van dit tijdsgewricht worden emotioneel beroerd door mens en generatie, familie en land, maatschappij, ras en religie. Hoe dieper de emoties, des te bitterder het geween. Daarom schreef de Honderdvoud Getemperde Geleerde van Hongdu ¹ zijn Reizen van Oud Afval.

De schaakpartij loopt op haar einde. We worden oud. Ik kan niet anders dan wenen, en weet met zekerheid dat duizend schoonheden en tienduizend lieflijkheden op deze wereld samen met mij zullen wenen en verdrietig zijn!

1 Volgens Shuijingzhu (‘Canonieke schrift van de rivieren, met commentaar’) van Li Daoyuan (stierf in 527) werd een enigszins andere versie van deze versregels gezongen door de vissers van Oost-Ba (in de huidige provincie Sichuan).

1 Qi Liang werd in 550 v.Chr. gedood bij een aanval op zijn stad. Zijn weduwe beweende zijn lijk tien dagen lang naast de stadsmuur, die daarop instortte, waarna de weduwe zich in de rivier verdronk.

2 De dames Xiang, twee dochters van de legendarische heerser Yao, werden de concubines van zijn opvolger Shun. Toen Shun stierf, weenden de twee dames zo hard dat ze de bamboe rondom hen bevlekten. Er bestaat een soort gevlekte bamboe die zijn naam aan deze overlevering te danken heeft.

3 Qu Yuan (ca. 339-ca. 278 v.Chr.), een minister van de staat Chu, werd na laster verbannen en pleegde zelfmoord door verdrinking. Zijn ‘Lisao’, een allegorische autobiografie in dichtvorm, behoort tot de belangrijkste literaire creaties van het voorkeizerlijke tijdperk. Vertaald in W.L. Idema, Spiegel van de klassieke Chinese poëzie. Amsterdam: Meulenhoff, 1991, p. 78-88.

4 Zhuang Zhou (ca. 369-ca. 286 v.Chr.), die algemeen wordt beschouwd als de auteur van de eerste zeven hoofdstukken van het boek Zhuangzi, een van de drie grote klassieke werken van het taoïsme, werd geboren in Meng (provincie Anhui).

5 Shiji (‘Optekeningen van de historiograaf’), de eerste overkoepelende geschiedenis van het oude China, werd samengesteld door Sima Qian (ca. 145-ca. 90 v.Chr.), die de functies van opperste hofhistoriograaf en astroloog van zijn vader had geërfd. Over de omstandigheden waarin het werk tot stand kwam, zie mijn Leyuan, p. 93.

6 Du Fu (712-770), een van de grootste dichters van de Tang-dynastie, wordt wel eens aangeduid als Du Gongbu (ministerie van Openbare Werken), een verwijzing naar een van zijn officiële aanstellingen.

1 Achter de naam Li Houzhu gaat Li Yu (937-978) schuil, de laatste keizer van de Zuidelijke Tang-dynastie. Hij was een van de eerste grote schrijvers van ci-poëzie, gedichten gecomponeerd op bestaande liederen.

2 Bada Shanren was de roepnaam van de hoogst onconventionele schilder Zhu Da (ca. 1626-1705), die afstamde van de keizerlijke familie van de Ming en na de val van zijn dynastie monnik werd.

3 Het poëtische drama ‘Relaas van de westelijke vleugel’ (Xixiangji) door Wang Shifu (dertiende eeuw) is een bewerking van een kort verhaal uit de Tang-dynastie over de liefde tussen een student en een meisje die elkaar in een klooster ontmoeten en na vele avonturen met elkaar kunnen trouwen.

4 Hongloumeng, de ‘Droom van de rode kamer’, door Cao Xueqin (1715 of 1724-1763 of 1764), wordt beschouwd als een van de hoogtepunten van de Chinese roman-kunst. Het deels autobiografische boek beschrijft de lotgevallen van een machtige, rijke clan en biedt een fascinerende blik op de achttiende-eeuwse Chinese maatschappij. In 2014 verschijnt bij uitgeverij Athenaeum de eerste integrale Nederlandse vertaling van deze roman, door Anne Sytske Keijser, Mark Leenhouts en Silvia Marijnissen.

5 Cao Xueqin speelt hier met de gelijkluidendheid van de karakters ku (voor ‘holte’ en ‘wenen’) en bei (voor ‘beker’ en ‘verdriet’).

1 Hongdu bailian sheng is het pseudoniem van Liu E. Door naar zichzelf te verwijzen als ‘honderdvoud getemperd’ versterkt hij nog maar eens de link tussen zichzelf en de hoofdpersoon uit zijn roman, wiens familienaam Tie (‘ijzer’) is. Over de betekenis van het raadselachtige hongdu is druk gespeculeerd. Sommigen dachten dat het verwijst naar de plaats Hongdu in Nanchang. Anderen, zoals de Duitse vertaler, denken dat het ‘een stad met veel inwoners’ betekent. Er bestaat een nagelaten fragment van Lao Can youji dat aan Liu E wordt toegeschreven. Daarin wordt uitgelegd dat hongdu verwijst naar een taoïstische meester uit het lange gedicht ‘Lied van het eeuwig verdriet’, dat Bai Juyi (772-846) in 806 schreef. Wilt Idema (Bai Juyi. Gedichten en proza. Amsterdam: Atlas, 2001, p. 55) vertaalt de relevante versregels als volgt: ‘Uit Linqiong kwam een meester der magie, een groot geleerde/ Vermaard omdat hij in zijn trances zielen op kon roepen.’ Hongdu ke, letterlijk ‘de vreemdeling uit Hongdud’ – door Idema vertaald als ‘een groot geleerde’ – wordt door de Chinese commentatoren uitgelegd als ‘iemand uit de contreien der onsterfelijken’. Als deze verklaring authentiek is, illustreert ze nog maar eens hoe belangrijk het taoïsme voor Liu E was.