DICHTEN DOE JE ZO

YKE SCHOTANUS

Dichten doe je zo

POËTISCHE TECHNIEKEN EN HOE ZE TE GEBRUIKEN

Uitgeverij Augustus
Antwerpen • Amsterdam

Copyright © 2010 Yke Schotanus, Rheden

Copyright © 2010 omslagillustratie Ien van Laanen, Amsterdam

Omslagontwerp en typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 978 90 457 04333

NUR 624

www.augustus.nl

Inhoud

Inleiding

Wat is poëzie?

Goede poëzie

Aan de slag (1) Beoordelen — de docent in actie

Literaire poëzie

Aan de slag (2) Wat wil je zelf? — een eigen poëtica

De auteur buiten beeld — de autonomie van het gedicht

Aan de slag (3) Het gedicht de baas — werken met autonomie

1  Alle woorden zijn welkom

Hoe specifieker hoe universeler — spreken in beelden

Zeg het met bloemen — beeldspraak

Aan de slag (4) Beelden oproepen — vergelijken voor beginners

Aan de slag (5) Een spannend beeld — haiku’s en andere eensymboolgedichten

Verstoorde taal — zinsbouw

Aan de slag (6) Een gedicht bouwen rond een tegenstelling — het sonnet

Aan de slag (7) Creatief jatwerk — poëtisch knippen en plakken

Toch doen — denk- en praatpoëzie

Van woordsoorten, nieuwvormingen en de taal van het hart — woordkeus

Het juiste woord — betekenisveld en paradigma

2  Leesluisteren

Metrum en ritme — twee verwarrende begrippen

Aan de slag (8) Padam padam padam — hoe hoor ik het metrum?

Aan de slag (9) Straks mis je nog de boot — spelen met het metrum

Rijm

Aan de slag (10) Spelen met klank — het rijm als inspiratiebron

Aan de slag (11) Puur taalplezier — light verse

Boe! — overige klankeffecten

3  Het gedicht op de pagina

Waar eindigt de dichtregel? — in gevecht met het enjambement

Aan de slag (12) Op het verkeerde been — regels die veranderen

Het gedicht als blokkendoos — de strofe-indeling

Tekentekeningen — overige typografische middelen

4  De grote lijn

Aan de slag (13) De methode van ostaijen — variëren op een ‘praemisse-zin’

Retorische trucjes — eenheid en inhoud

Een vleugje verhaal — verhaaltechnieken in poëzie

Aan de slag (14) Waar ben ik? — zes zintuigen

Volg de ogen — chronologie

Vragen oproepen — over spanning

Waar heb je het over? — inhoud en inspiratie

Literatuur

Inleiding

Wat zit er zoal in de gereedschapskist van de dichter? En hoe gebruik je het? Kortom, hoe maak je poëzie? Op die vragen wil ik in dit boek antwoord geven. Anders dan de titel misschien doet vermoeden is Dichten doe je zo dus geen altijd-succes-recept voor een goed gedicht, en ook geen streng maar rechtvaardig ‘wetboek poëzie’. Zoiets bestaat niet. Poëzie is niet te vangen in een set heldere, eenduidige regels, overzichtelijk gerubriceerd en juridisch sluitend geformuleerd. Maar het is ook niet iets wat je ‘zo even maakt’, zonder besef van regels of techniek — ‘Poëzie ligt op straat, weet je wel’. Natuurlijk komt het voor dat iemand zo maar een mooi gedicht uit zijn mouw schudt, maar dat zijn toevalstreffers, en er is technisch inzicht voor nodig om die te herkennen. Om dat technisch inzicht gaat het in dit boek. Wie zichzelf wil verbeteren, moet eerst de verbetermogelijkheden leren zien. Hij moet ontdekken welke middelen er tot zijn beschikking staan, en daar elke keer opnieuw zijn eigen keuzes uit leren maken.

Neem een kwestie als: ‘Rijmen of niet?’ Er zijn mensen voor wie alleen iets wat rijmt een gedicht is, maar er zijn er ook die alleen een gedicht dat niet rijmt serieus kunnen nemen. Ik vind dat soort ideeën niet reëel en niet vruchtbaar. Voor mij is ‘Rijmen of niet?’ geen onderscheidend criterium voor (goede) poëzie; het is geen of/of-kwestie, net zomin als ‘Lijmen of niet?’ dat is voor de meubelmaker. Er zijn genoeg alternatieven om te voorkomen dat het werk uit elkaar valt. De meubelmaker kan bijvoorbeeld lassen, schroeven, knopen, of klemmen, en ook de dichter heeft alternatieven: zinsbouw, woordherhaling, beeldspraak, ritme — noem maar op. Rijm is gewoon één van de hulpmiddelen uit de gereedschapskist van de dichter. En de vraag of en hoe je dit hulpmiddel toepast, is een technische afweging zoals je er zoveel maakt tijdens het dichten. Niet altijd bewust, maar je maakt ze wel. Ook wie volledig op zijn intuïtie vertrouwt, maakt afwegingen die gebaseerd zijn op kennis en ervaring.

Met dit voorbeeld is meteen ook duidelijk over wat voor soort gereedschap het gaat bij deze inventarisatie van de gereedschapskist van de dichter. Het gaat om de middelen waarmee je taal tot poëzie omsmeedt, niet om de middelen waarmee je die poëzie vastlegt.

Het gaat om:

taal (woordkeus, beeldgebruik en zinsbouw — hoofdstuk 1)

klank (metrum, ritme, rijm en andere klankeffecten — hoofdstuk 2)

typografie (regelafbreking, strofebouw en andere typografische effecten — hoofdstuk 3)

inhoud en eenheid (inhoudelijke structuur, verhaaltechniek, retorica en onderwerpkeuze — hoofdstuk 4)

Of je met een vulpen op handgeschept papier schrijft, met houtskool op een behangrol, of met pixels op een beeldscherm — het is heel interessant en kan ook erg belangrijk zijn voor je eigen creatieve proces, maar het is niet van wezenlijk belang voor de poëzie. Ook de middelen waarmee je jezelf in de juiste stemming en conditie brengt (zoals: je kamer opruimen, je bezatten, of een uurtje haardhout hakken) vallen buiten het kader van dit boek.

Je zou Dichten doe je zo kunnen zien als een (kritische) uitwerking van ‘Techniek, klank en betekenis’, het tweede hoofdstuk van Gedichten schrijven van Chrétien Breukers, het andere dichtboek uit de Schrijfbibliotheek. Breukers heeft dat hoofdstuk om uiteenlopende redenen beperkt gehouden: hij had zoveel meer te vertellen, hij richtte zich alleen op het vrije vers en veel van wat er in dit hoofdstuk ter sprake kwam, was al in diverse andere boeken uitgewerkt.

Dat ik er nu toch een heel boek aan wijd, is niet omdat ik het nodig vind die andere boeken alsnog te herkauwen, maar omdat die op veel punten niet compleet of niet toegankelijk genoeg zijn, of te weinig vanuit de invalshoek van een dichter zijn geschreven. Ik zal me dan ook vooral richten op zaken die elders niet of niet zo gedetailleerd aan de orde komen en op andere punten volstaan met een kort overzicht of een verwijzing naar een ander boek. Daarnaast ga ik in op discussies in het vakgebied en geef ik tips om daadwerkelijk met bepaalde technieken aan de slag te gaan.

En dat laatste echt niet alleen in de kaderteksten met de titel ‘Aan de slag’, die elk hoofdstuk rijk is, ook de hoofdtekst bevat veel praktische aanwijzingen. Dichten doe je zo is bedoeld als gebruiksboek, niet als encyclopedie.

Om het gebruik te bevorderen staat dit boek natuurlijk vol met voorbeelden. Die heb ik gekozen uit een breed scala van gedichten. Niet alleen literaire klassiekers, maar ook moderne poëzie, populair werk, gedichten van cursisten en liedteksten. Het gaat tenslotte over poëzie, en niet over één specifiek soort poëzie. Helaas heb ik me bij het citeren vaak wel moeten beperken tot een kort fragment, anders zou ik mijn uitgever onnodig op kosten jagen. Het citaatrecht is in Nederland (terecht) beperkt.

Naast werk van anderen heb ik ook mijn eigen werk als voorbeeld gebruikt. Soms omdat ik iets wil uitleggen over het maakproces en ik alleen van mijn eigen gedichten die wordingsgeschiedenis echt goed ken. Soms omdat ik even snel een specifiek pretentieloos voorbeeld nodig had, dat ik zo gauw nergens kon vinden. Dat maakte ik dan maar. Voorbeelduitwerkingen van schrijfopdrachten zijn altijd eigen werk, en bovendien binnen de gestelde tijd opgehoest. Mijn leermeester Willem Mooijmann heeft me nu eenmaal bezworen dat je als docent altijd mee moet doen, en vervolgens zowel vondst als vod moet delen. Bovendien zou ik niet weten hoe ik anders moest laten zien hoe die opdrachten van mij kunnen werken.

Hoewel het onvermijdelijk is dat mijn eigen poëtische voorkeuren doorklinken in mijn betoog, wil ik dat elke dichter iets aan dit boek kan hebben: zowel de op ontroering gerichte gelegenheidsdichter die bij oma’s uitvaart zijn emoties wil vatten in rijm, als de taalgerichte literator, die zijn vrije verzen het liefst gepubliceerd ziet in het tijdschrift Yang. Ik wil hun de middelen in handen geven om te groeien in hun eigen genre. De uitvaartdichter moet natuurlijk aan heel andere criteria voldoen dan de Yang-poëet, maar al zal zijn werk misschien nooit Literatuur mogen heten, het kan wel degelijk kwaliteit hebben. Het maakt nogal wat uit of je de mensen tranen bezorgt of kromme tenen.

Bovendien, al wordt een gedicht nooit heel erg goed, als de dichter het beter wil hebben, wil ik hem daarbij helpen. Stel iemand schrijft: Ik zie je telkens weer/ Maar weet: jij bent niet meer/ Dat doet zo’n zeer (de schuine strepen staan voor de overgang naar een nieuwe regel, zoals dat hoort wanneer je poëzie citeert in doorlopende tekst). Zo iemand mag weten dat de laatste regel de zwakste is, omdat die een gevoel benoemt en niet oproept. Hij mag ook weten dat het geheel sterker wordt als je die regel schrapt of hem naar voren haalt: Het doet zo’n zeer/ Ik zie je telkens weer/ Maar weet: jij bent niet meer. Nu is het niet meer een benoeming achteraf, maar een voorlopige aanduiding die vragen oproept, en daarmee spanning genereert. Dat dezelfde ervaring al eerder en mooier is weergegeven door anderen, is op dat moment minder belangrijk. Het is in elk geval geen reden om te zeggen dat iemand maar beter kan stoppen met schrijven. Je hoeft toch ook niet in de finale van het WK te staan om te mogen voetballen, en getraind, gecoacht en aangemoedigd te worden?

Het moge duidelijk zijn: ik geloof niet in absolute normen. Ik geloof echter wel in ‘genreafhankelijke’ kwaliteitseisen. Hoewel het er niet uitziet, gebruik ik hier aanhalingstekens want ik wil absoluut niet de suggestie wekken dat ons poëtische landschap overzichtelijk verzuild is in een beperkt aantal soorten poëzie. Integendeel, het zijn er onnoemelijk veel, en ze lopen allemaal in elkaar over. De vraag wat (goede) poëzie is, wordt nu eenmaal op talloze manieren beantwoord. Het is ook een lastige vraag. En omdat het antwoord erop zo bepalend is voor de overwegingen die je maakt bij het dichten, is het goed er eens wat dieper op in te gaan.

Wat is poëzie?

Verwacht van mij geen eenduidig antwoord op deze vraag. Dat is er niet. Woordenboeken vertellen je dan ook meestal niet meer dan dat poëzie dichtkunst is, dat gedichten poëzie zijn, en dat gedichten teksten in ‘dichtmaat’ of in ‘dichterlijke taal’ zijn. Zelfs het duidelijkste onderscheidingscriterium tussen poëzie en proza dat ik ken, is niet echt werkbaar. Wikipedia formuleert het zo: ‘Poëzie, of ook wel dichtkunst, kan in zijn algemeenheid worden omschreven als een tekstvorm waarbij de lengte van de regels louter wordt bepaald door de auteur en niet afhankelijk is van de bladspiegel.’ Het is in de eerste plaats een nogal magere definitie, maar dat ligt aan de formulering. In de woorden die Maria van Daalen vaak gebruikt, krijgt hetzelfde criterium al veel meer diepte: ‘In poëzie is de kleinste betekeniseenheid de regel en in proza de zin.’ Die opvallende regellengte is dus meer dan een lay-outkwestie. Toch is ook deze formulering uiteindelijk niet bevredigend. Afgezien van het feit dat volgens mij niet iedere dichter de regel als betekeniseenheid gebruikt (zie hoofdstuk 3), is die regellengtekwestie ook helemaal geen waterdicht onderscheidingscriterium. Auteurs van gebeden, theaterteksten en kinderverhalen bepalen de regellengte namelijk ook vaak zelf, en makers van prozagedichten (zie pagina 148) doen dat juist niet.

In feite is de enige verantwoorde definitie van poëzie deze: poëzie is poëzie als er poëzie op staat. Met andere woorden, poëzie is poëzie als de auteur, de uitgever of de criticus besloten heeft dat het poëzie is.

Dit mag een praktische definitie zijn, nuttig om het gesprek helder te houden, bevredigend is zij niet. Althans niet voor iemand die een betere dichter wil worden. Als het de lay-out niet is, vraagt die zich af, wat is het dan dat poëzie tot poëzie maakt, of beter: tot goede, of zelfs ‘literaire’ poëzie?

Laat ik om te beginnen duidelijk stellen dat ‘goed’ en ‘literair’ geen synoniemen zijn. Goede poëzie hoeft niet literair te zijn, en literaire poëzie is niet per definitie goed. Je hebt er bij het dichten ook niet zoveel invloed op of je gedicht ‘literair’ wordt of niet. Oké, je moet het zo goed mogelijk maken, maar verder is het een kwestie van marketing. Literaire poëzie is namelijk die poëzie die uitgegeven is door een literaire uitgever en/of door gezaghebbende critici, wetenschappers en docenten tot literatuur is bestempeld. En hoewel we moeten aannemen dat deze mensen zich daarbij vooral laten leiden door de vraag wat ze ‘heel erg goed’ vinden, hebben deze stempelaars niet allemaal dezelfde smaak, niet allemaal een goede smaak, en zeker niet allemaal zuiver literaire motieven.

Een paar jaar geleden stuurde ik twee gedichten tegelijk op naar twee verschillende redacties. Allebei publiceerden ze er één van, en keurden ze het andere af. Maar ze kozen niet hetzelfde. Smaken verschillen dus. En wat die motieven betreft: produceert een dichter van naam een slecht gedicht en wil hij het koste wat kost in zijn bundel hebben, dan zet zijn uitgever het erin en behoort het vanaf dat moment tot de literatuur. En als de verkoopcijfers goed blijven, zal deze dichter zelfs een aantal matige bundels mogen produceren, stuk voor stuk met het stempel ‘literatuur’ erop. Willem Jan Otten geeft in een interview met Johan Diepstraten en Sjoerd Kuyper grif toe dat enkele gedichten uit zijn bundel Het keurslijf ‘niet zo interessant’ zijn: ‘Ja hoor, dat ben ik met jullie eens. Ik heb toen een wat al te groot vertrouwen in m’n beelden gehad, vooral in de cyclus “De Nadagen”. Ik heb me vergist in de duidbaarheid en de veelzeggendheid van die beelden.’ Toch horen ook deze zwakkere gedichten dankzij de kwaliteit van Ottens overige werk en het keurmerk ‘Querido’ voorgoed tot de literatuur. Literatuur is literatuur als er literatuur op staat.

Aan de andere kant zijn er ook goede gedichten waar nog geen literaire uitgever voor gevonden is. Omdat de dichter ze voor zichzelf houdt, omdat de uitgever die hij benaderd heeft geen ruimte meer heeft in zijn fonds (dichtbundels uitgeven is duur), of omdat de redacteur die het werk gelezen heeft een andere smaak heeft. Het kan allemaal.

Goede poëzie

Interessanter dan de vraag wat literaire poëzie is, is dus de vraag wat ‘goede’ poëzie is. Daar kun je namelijk wél iets mee bij het dichten. Het probleem is alleen dat er geen eensluidend antwoord op te geven is. Het begint er al mee dat we niet goed weten wat nu eigenlijk het wezen van poëzie is, oftewel: wat poëzie behoort te zijn of te doen, of wat toch de poëtische ervaring is waar dichter en lezer naar zoeken. Hierover is veel nagedacht en gezegd. Veel moois, veel behartigenswaardigs, en vooral ook veel tegenstrijdigs. Er zijn niet voor niets zoveel ‘genres’.

Het is erg verleidelijk om hier een aantal van die theorieën uitgebreid te bespreken, maar dat voert te ver. Als ik dat zou willen, moet ik duidelijke keuzes maken en dat vind ik niet verantwoord. Ik spreek hier tenslotte niet als dichter, criticus of uitgever, maar als schrijfdocent. In die rol is het mijn taak de keuzes van mijn pupillen helder te krijgen, te respecteren en te volgen, al mag ik ze natuurlijk wel uitdagen nog eens goed over die keuzes na te denken.

Hoewel objectieve criteria ontbreken, zijn er gelukkig wel enkele vaste ‘waardes’ die in vrijwel alle theorieën terugkomen en waar elke dichter op een bepaalde manier op aan te spreken is. Die vormen mijn houvast als schrijfdocent. Ze scheppen orde in het woud van opvattingen, en stellen me in staat mensen vooruit te helpen die gedichten schrijven waar ik als privépersoon geen liefhebber van ben. Ze weten er zelfs voor te zorgen dat ik af en toe oprecht enthousiast kan zijn over gedichten waarover ik in het vuur van een jury- of redactievergadering een vernietigend oordeel zou uitspreken. Het zijn:

Poëzie zegt meer met minder.

Poëzie is kunst.

Poëzie moet iets specifieks teweegbrengen.

Een gedicht is een betekeniseenheid.

Poëzie is gemaakt van taal.

In poëzie gaat het niet alleen om de inhoud, maar ook om de formulering.

Hieronder licht ik ze een voor een toe.

Meer met minder

Mijn voornaamste houvast is deze stelling: ‘Poëzie is verdichte, oftewel geconcentreerde taal.’ Met andere woorden, dichten is met weinig woorden veel zeggen. Het zit ook al in het woord: ‘dichten’, ofwel dichter maken, compacter formuleren.

Veel opvattingen over dichten zijn in feite uitwerkingen van deze gedachte. Zo zijn er mensen die vinden dat dichtregels meerduidig moeten zijn (oftewel: op meerdere manieren uitgelegd moeten kunnen worden). Zij stellen dan speciale eisen aan de manier waarop de taalverdichting dient te worden toegepast. Anderen vinden dat woorden in poëzie vooral op een ándere manier betekenis moeten krijgen dan in de omgangstaal: minder bewust, meer zoals muziek of een abstract schilderij.

Zelf vind ik de stelregel dat het er bij poëzie om gaat meer te zeggen met minder een bijzonder prettig uitgangspunt bij het geven van feedback. Elke dichter zoekt binnen de grenzen van zijn ‘genre’ toch naar een maximum aan zeggingskracht; hij wil zijn woorden zo veel mogelijk betekenis geven.

Kunst

Ook op het feit dat poëzie een kunstvorm is, is iedere dichter aanspreekbaar, zij het niet altijd op dezelfde wijze. De een zoekt de ‘kunst’ in ambachtelijkheid en/of techniek, de ander in originaliteit, vernieuwingsdrang of schoonheid, al ligt het woord ‘schoonheid’ zelf in onze gewelddadige maatschappij een beetje moeilijk. In plaats daarvan kiest men dan woorden als ‘evenwicht’, ‘balans’, ‘vorm’ of ‘esthetische ontroering’.

Het gaat hier overigens niet om een of/of-keuze tussen bijvoorbeeld ambachtelijkheid en originaliteit; het is meer een kwestie van hiërarchieën. Voor mij persoonlijk verschilt die hiërarchie zelfs per gedicht. Ook is het de vraag wat ‘ambachtelijkheid’ eigenlijk inhoudt. De ambachtelijkheid van Drs. P. en Ivo de Wijs (mooi rijmen, helder formuleren), is een heel andere dan die van Gerrit Kouwenaar (taal smeden, bewerken en binnenstebuiten keren, om er zo veel mogelijk uit te halen).

Poëzie moet

Een derde categorie criteria voor goede poëzie hangt samen met de vraag wat poëzie moet doen. Daar zijn in de loop der jaren talloze antwoorden op gegeven: poëzie moet het onzegbare uitdrukken, moet ons in contact brengen met het goddelijke, moet gevoelens uitdrukken die met gewone woorden niet te zeggen zijn, moet de gedachten van de dichter ordenen; moet ons moreel besef versterken, moet ons de werkelijkheid onder ogen brengen op een manier waarop wij die normaal niet zien, of moet de mensen samensmeden tot één volk of één revolutionaire beweging — dat soort dingen. Het is niet zo gek dat men verwacht dat poëzie zulk soort dingen doet, want poëzie kan dat, en heeft dat al meermalen bewezen. Het gaat hier in feite om inhoudelijke specificaties van het ‘meer’ dat taalverdichting kan opleveren. Met als grote gemene deler: het besef dat een gedicht niet alleen méér inhoud biedt dan gewoon taalgebruik, maar ook een ander sóórt inhoud — het zegt iets wat in gewone taal niet goed te parafraseren valt.

Toch staan veel van deze criteria tegenwoordig in een kwade reuk. In onze geseculariseerde maatschappij twijfelen veel dichters en poëziebeschouwers bijvoorbeeld aan het bestaan van ‘diepere betekenissen’, en zijn andere bang voor misbruik van de opzwepende kracht van poëzie in het kader van nationalistisch of revolutionair geweld. Persoonlijk kan ik meevoelen met zowel die twijfel als die angst, maar ik vind dat geen reden om reële opties bij voorbaat uit te sluiten. Anderzijds is het natuurlijk van de zotte om één van die opties tot algemeen voorschrift te verheffen. Bij individueel of incidenteel gebruik kunnen ze wel vruchtbaar zijn, al is er altijd het gevaar dat de boodschap te vast komt te liggen — de dominee of de dictator leest mee. Dan wordt de ruimte voor een poëtisch surplus erg beperkt.

Een gedicht is een betekeniseenheid

Het lijkt een open deur, maar is het niet: een gedicht vormt een betekeniseenheid. Een lezer zal van nature proberen alles wat in een gedicht naar voren wordt gebracht met elkaar in verband te brengen. Sterker nog: hij hoort dat ook te doen. Natuurlijk staat het iedereen vrij om geïsoleerde strofen, regels en beelden uit een gedicht te koesteren, te citeren, en te interpreteren zoals hem dat uitkomt, maar wie iets wil zeggen over de betekenis van die regels binnen het gedicht, zal het gedicht als geheel in ogenschouw moeten nemen. Je moet ervan uitgaan dat de dichter niet zomaar wat regels bij elkaar heeft gezet. Andersom mag je dan ook van de dichter verwachten dat hij zijn woorden inderdaad welbewust samenbrengt. Het is een kwestie van wederzijds respect.

Dat betekent overigens niet dat er altijd een sluitende interpretatie opgesteld moet kunnen worden van een gedicht. Integendeel, veel dichters en poëziebeschouwers vinden dat zelfs ongewenst, of twijfelen eraan of het wel kan. Zij geloven bijvoorbeeld dat de taal zelf elke boodschap ondermijnt en/of zijn van mening dat de essentie van poëzie juist zit in de ‘duistere plekken’: de woorden die je niet echt begrijpt, maar die je toch raken. Het is echter wél zo dat dit soort duisterheden een ‘plaats’ moeten hebben. Interpretatiehobbels die ontstaan door onzorgvuldig Nederlands, slecht doordachte beelden, of onervarenheid met poëtische middelen, moeten vermeden worden. Al kan een ‘foutje’ ook voordelig uitpakken. Zo vertelt Esther Jansma in een interview in De kunst van het dichten dat er in een van haar gedichten een dt-fout terecht was gekomen: ‘langzaam wordt ik mijn geschiedenis’. Ze ontdekte het pas toen een criticus er een zinvolle betekenis aan gaf. Hij las ‘ik’ niet als persoonlijk voornaamwoord, maar als naam. Er staat dan zoiets als: ‘Langzaam wordt “dat-wat-ik-‘ik’-noem” mijn geschiedenis.’ Jansma vond deze lezing zo mooi dat ze bij de herdruk besloot de ‘t’ te laten staan. Wat begon als fout werd een weloverwogen formulering.

Poëzie is gemaakt van taal

Of je nu hoog of laag springt, poëzie is gemaakt van taal, niet van gedachten of emoties. Je kunt er wel gedachten mee uitdrukken en emoties mee omschrijven of oproepen, maar het bouwmateriaal is taal. Ik vind dit een belangrijk inzicht. Het idee dat je poëzie kunt gebruiken om je te uiten, is namelijk tamelijk misleidend. Natuurlijk kun je emoties ‘van je af schrijven’ en voor jezelf ‘onder woorden brengen’ en wat dies meer zij, maar daarmee zitten die emoties nog niet in die taal. De lezer krijgt er pas iets van mee als je die emoties voor hem oproept. Ik hoop dan ook ooit nog eens een bundel te publiceren met de titel: Gemaakte emotie. In hoeverre je emoties kunt oproepen, hoe dat dan moet, en of er nog andere dingen zijn die je met taal kunt, daarover kun je weer van mening verschillen, maar dat je als dichter toch in de eerste plaats met taal werkt, dat zal iedereen onder ogen moeten zien.

De formulering

In een gedicht vestigt de formulering de aandacht niet alleen op de inhoud, maar ook op zichzelf. Er zitten zowel meer regelmatigheden als meer onregelmatigheden in. Poëzie is een spel van reguleren en ontregelen, zou je kunnen zeggen, wat meteen het muzikale karakter ervan benadrukt. Muziek omschreef ik eerder als een spel van herhalen en verrassen. Dat komt aardig in de buurt. Al dat reguleren en ontregelen leidt in eerste instantie af van de inhoud, maar uiteindelijk versterkt het die. Hoe dat werkt zal ik in de volgende hoofdstukken uitgebreid laten zien.

AAN DE SLAG (1)

BEOORDELEN — DE DOCENT IN ACTIE

In de passages hiervoor heb ik een pleidooi gehouden voor een ‘genreafhankelijke’ waardering en beoordeling van poëzie, aan de hand van een paar vaste aandachtspunten. Hoe dat werkt, wil ik laten zien aan de hand van een paar voorbeelden. Om te beginnen twee gedichten over vriendschap:

Vriend

Vriendschap

Je hebt iemand nodig stil en oprecht die als het erop aankomt voor je bidt of voor je vecht pas als je iemand hebt die met je lacht en met je grient dan pas kun je zeggen: ’k heb een vriend

Aan vriendschap moet je niets meer doen zoals je ook niet komt aan het schilderij dat af is.

Remco Campert

als je iemand hebt die alles met je deelt de tafel en het bed één die nooit verveelt als je iemand hebt die al je zorgen heelt

weet je wat dat zeggen wil

weet je wat dat scheelt?

je hebt iemand nodig

etc.

Toon Hermans

Veel mensen die deze twee verzen met elkaar vergelijken zullen niet begrijpen waarom dat van Campert wel tot de literatuur wordt gerekend en dat van Hermans niet. Het onderwerp, de emotionele lading, de herkenbaarheid, het eventuele autobiografische gehalte, en de toegankelijkheid zijn vergelijkbaar dus daaraan ligt het niet. Laat niemand je dus wijsmaken dat gedichten niet autobiografisch, toegankelijk, herkenbaar of emotioneel mogen zijn (al mag je dat soort regels voor je eigen poëzie best hanteren). Waar gaat het dan wel om?

Bij Hermans is er in de eerste plaats een groot verschil tussen de strofen. De tweede is terecht veel minder bekend dan de eerste. De eerste klinkt alsof hij niet door Toon Hermans is bedacht, maar ontstaan is uit het volk en al eeuwen en eeuwen onze spreuktegels siert. En volgens mij is dat niet een gevolg van die bekendheid, maar de oorzaak ervan.

Het heeft onder andere te maken met de klank. Van beide strofen kun je zeggen dat ze een redelijk strak rijmschema paren aan een tamelijk losse, of zelfs rommelige ritmiek. Maar in de eerste pakt dat anders uit dan in de tweede. In die eerste strofe is de regellengte weliswaar onregelmatig, en wisselen de beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen elkaar helemaal niet regelmatig af, maar dat wordt gecompenseerd door het feit dat elke regel (op de laatste na) heen en weer schommelt tussen twee zware accenten:

Je hebt iemand nodig
stil en oprecht
die als het erop aankomt
voor je bidt of voor je vecht
pas als je iemand hebt
die met je lacht en met je grient
dan pas kun je zeggen:
’k heb een vriend

Dit losse, maar consequente ritme versterkt de onnadrukkelijke, warme, volkse sfeer. In de tweede strofe is de afwisseling van klemtonen regelmatiger, maar komt er een dreun in: als je iemand hebt/ die alles met je deelt. Door deze dreun verdwijnt de sfeer en valt het bovendien extra op dat de voorlaatste regel ‘te lang’ is.

Ook qua rijm is de eerste strofe sterker, althans voor wie verder kijkt dan het eindrijm. De eindrijmen zelf zijn goed, maar niet bijzonder. Wel bijzonder is de parallelle klankopbouw van de tweede en de vierde regel. ‘Stil-recht’, naast ‘bidt-vecht’. Dit maakt van de opening een hecht blok, en legt de aandacht meteen bij de interessantste regels: de regels 2 en 4. Dit zijn samen met regel 6 (die ritmisch weer helemaal parallel loopt met 4) en regel 11 de meest concrete uit het gedicht. Eigenlijk zijn het de enige regels waarin je werkelijk iets te weten komt over ‘de vriendschap volgens Hermans’, en ook de enige waar een zekere spanning in zit. Spanning tussen het stille bidden en het vechten, en tussen het lachen en het huilen. De tegenstelling tussen lachen en huilen is weliswaar clichématig en daardoor minder spannend, maar gelukkig staat er relativerend ‘grient’; dat verzacht het cliché een beetje.

De tweede strofe kent zulk subtiel klankspel niet. Wel lopen de eerste regels van beide helften parallel en is het Hermans gelukt wel vier keer met dezelfde rijmklank te komen. Mooi, zou je zeggen, maar het benadrukt hier juist de zwakste elementen. Dat iemand álles met je deelt en ál je zorgen heelt, lijkt mij niet van deze wereld en is dus sentimentele flauwekul. Natuurlijk mag je best eens overdrijven uit dankbaarheid, maar zo komt het hier niet over. De vriend uit de eerste strofe is een mens, die uit de tweede niet. Daarbij komt dat de twee slotvragen nergens naartoe gaan. Er komt geen antwoord op, er volgt alleen een herhaling van de eerste strofe.

Al met al vind ik de tweede strofe dus niet goed, maar de eerste wel. Grote literatuur is ook die eerste strofe echter niet; daar blijft het geheel toch wat te abstract en te bekend voor. Maar vooral dankzij de tweede en vierde regel is hij verrassend en concreet genoeg om het cliché te ontstijgen, en de warme klank en de pretentieloze formulering versterken en verdiepen de boodschap. Dat verklaart de bruikbaarheid van deze strofe om in concrete situaties op een poëtische manier uit te drukken wat een bepaalde persoon voor je betekend heeft.

Camperts gedicht is voor dat soort gelegenheden wellicht minder geschikt, maar doet wel een verrassende uitspraak over vriendschap: ‘Niets meer aan doen’, lijkt het te zeggen. Maar je moet vriendschappen toch onderhouden?! Is Campert het daar dan niet mee eens? Dat lijkt me onwaarschijnlijk. Er is dus een zekere spanning tussen wat hij lijkt te zeggen en wat hij echt zegt. Wat hij echt zegt, graaft dieper. Dat je de ‘chemie’ die vriendschap heet, niet helemaal in de hand hebt, niet kunt forceren, maar wel stuk kunt praten — zoiets. Ik kan er niet helemaal de vinger op leggen, maar juist dat maakt dat ik Camperts gedicht literair gezien hoger aansla dan dat van Hermans, al zijn er gelegenheden waarvoor Hermans geschikter is. Daar komt bij dat Hermans ‘braver’ is dan Campert, en ook dat telt. Niet omdat ik iets tegen braafheid heb, maar omdat braafheid vaak een zekere voorspelbaarheid met zich meebrengt, en daardoor de poëzie in de weg zit. Aan de andere kant vind ik in onze tijd juist dat superbrave ‘bidt’ wel weer aangenaam controversieel.