HOE SCHRIJF IK EEN BIOGRAFIE?

DIK VAN DER MEULEN EN MONICA SOETING

Hoe schrijf ik een biografie?

Uitgeverij Augustus
Antwerpen · Amsterdam

Copyright © 2010 Dik van der Meulen, Monica Soeting en

uitgeverij Augustus, Amsterdam

Copyright © 2010 omslagillustratie Ien van Laanen, Amsterdam

Omslagontwerp en typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789045704814

NUR 624

www.augustus.nl

HOOFDSTUK 1

Het hoe en waarom van een biografie

Waarom een biografie?

Er zijn biografen die, gevraagd naar hoe ze aan hun onderwerp kwamen, vertellen dat het zich aan hen opdrong. Dat ze geen andere keuze hadden dan het leven van juist die ene vrouw of man te beschrijven. Dat klinkt alsof er mystieke krachten in het spel zijn, en vaak wordt er ook zo over gepraat.

Toch is het gevoel dat een onderwerp zichzelf aandient niet zo vreemd. Het schrijven van een biografie begint meestal niet vanuit een rationeel en logisch opgezet plan. Zo’n plan moet er wel komen, maar de mooiste levensbeschrijvingen ontstaan vanuit een algemeen verlangen je in het leven van een ander te verdiepen, dus niet alleen vanuit de vaststelling dat een meneer x of een mevrouw Y zo’n interessant leven heeft geleid. Het begin, willen we maar zeggen, is meestal niet zo rationeel als je zou denken.

Soms is het verlangen een biografie te schrijven van romantische aard, zoals de Britse biograaf Richard Holmes het noemt: een verlangen je te verdiepen in een leven dat anders is dan het jouwe — avontuurlijker, interessanter, grootser, of gewoon anders. In Footsteps. Adventures of a Romantic Biographer, een van zijn beroemdste boeken, vertelt Holmes hoe hij als negentienjarige zo onder de indruk was geraakt van het onconventionele leven van de negentiende-eeuwse schrijver Robert Louis Stevenson, dat hij letterlijk in de voetsporen van Stevenson wilde treden. Hij besloot eenzelfde voetreis door de Franse Cevennen te maken als die Stevenson in 1878 had afgelegd. Tijdens zijn reis zou Holmes in alles zijn held nadoen. Net als Stevenson at en sliep hij in de open lucht; hij nam dezelfde wegen, zocht naar de bomen die Stevenson gezien kon hebben en naar de uitzichten die Stevenson in verrukking hadden gebracht. Pas toen hij een rivier moest oversteken en zag dat van de brug waarover Stevenson zo’n honderd jaar eerder had gelopen, niets meer over was dan een paar stompen, begreep hij dat hij het leven van Stevenson niet in alles kon navolgen. Hij gaf zijn poging op.

Een biografie van Stevenson heeft Holmes tot op heden niet geschreven. Wat de vergane brug hem deed beseffen, zo schrijft hij aan het einde van Footsteps, is dat mensen geen geïsoleerde wezens zijn die vastomlijnde, reproduceerbare handelingen verrichten. Mensen zijn altijd in beweging en altijd gericht op andere mensen. Ook al wandelde Stevenson in zijn eentje door de Cevennen, hij had mensen achtergelaten, ontmoette onderweg anderen en was op weg naar weer andere mensen. Misschien zag Holmes huizen die Stevenson had gezien en hier en daar nog een oude boom, maar Stevenson zag ze in een andere context — hij zag ze letterlijk en figuurlijk met andere ogen en in een andere wereld.

Deze ervaring deed Holmes niet besluiten nooit meer een biografie te schrijven. Integendeel. De eerste biografie die hij publiceerde ging over de negentiende-eeuwse dichter Percy Shelley. Ook diens reis door Europa volgde hij, maar met meer afstand en minder dweperig dan toen hij als negentienjarige in de voetsporen van Stevenson probeerde te treden. Toch werd Holmes ook in dit geval gegrepen door een verlangen naar het herbeleven en navertellen van een leven buiten de gevestigde orde. En dat is precies waarover biografieën moeten gaan, vindt Holmes: over mensen die zich buiten de getreden paden begeven. Daarom noemt Holmes zichzelf een romantische biograaf.

Deze opvatting deelt Holmes met een andere beroemde Britse biograaf, dr. Samuel Johnson (1709–1784). Dr. Johnson publiceerde een boek over het onconventionele leven van Richard Savage (1697–1743), een dichter die een moord had gepleegd en in de gevangenis was gestorven. Johnson schreef deze biografie ook vanuit een moreel standpunt. Hij hield zijn lezers voor dat die niet klakkeloos, zonder kennis over Savages achtergrond, over diens leven en daden mochten oordelen. Johnson zelf werd trouwens wereldberoemd als onderwerp van een biografie, geschreven door zijn bewonderaar James Boswell, een achttiende-eeuwse advocaat.

Het verlangen naar een ander leven is echter niet het enige wat Holmes ertoe bracht te schrijven over de levens van romantische dichters en revolutionaire denkers als de eerder genoemde Shelley, de feministe avant la lettre Mary Wollstonecraft (1759–1797) en de pleitbezorger van het filosofisch anarchisme William Godwin (1756–1836). In de inleiding van Mapping Lives, een boek over de geschiedenis van de biografie, legt hij uit hoe beperkt de officiële geschiedschrijving is in vergelijking met de rijkdom van het echte leven, en hoe complex het begrip ‘waarheid’ is. Ook stelt hij dat het schrijven van een biografie het empatisch vermogen vergroot: het vermogen je te kunnen verplaatsen in een ander leven, naar een andere plek, en in een andere tijd. Holmes vindt het cruciaal dat biografen iemand weer tot leven roepen. Het onderwerp, zegt hij, meldt zich als vanzelf: ‘De doden roepen vanuit het verleden naar ons, als uilen uit de duisternis. Zij vragen erom te worden gehoord, herinnerd en begrepen.’

Een biografie hoeft echter niet per se vanuit een roeping te ontstaan. De meeste biografieën worden geschreven en gelezen uit nieuwsgierigheid. We willen allemaal weten hoe andere mensen leven en leefden, of dat nu je grootouders zijn, of Madonna, Johan Cruijff, koningin Juliana of Hella Haasse. Het is menselijk, deze nieuwsgierigheid, die voor een deel te maken heeft met onze honger naar voorbeelden en voor een deel met ons verlangen naar vermaak. ‘Volgens mij,’ zei ooit Hermione Lee, biograaf van Virginia Woolf, Elizabeth Bowen, Willa Cather, Philip Roth en Edith Wharton, ‘lees je een biografie om twee volslagen tegengestelde redenen. De ene is: “Lijkt dit op mijn leven?” en de andere: “Hoe anders is dit leven dan het mijne?”’

Die nieuwsgierigheid was een tijdlang verdacht in Nederland, toen veel mensen biografen met voyeurs vergeleken. ‘Bespottelijk...’ noemde de literatuurwetenschapper Sem Dresden het genre in 1997 in een interview in Biografie Bulletin. Hij voegde er wel aan toe: ‘... maar aangenaam’.

Sommige biografieën worden geschreven in opdracht van derden. Het Prins Bernhard Cultuurfonds geeft sinds de jaren negentig van de vorige eeuw verschillende auteurs de opdracht een biografie te schrijven van beroemde Nederlanders. Daarmee wil het fonds ‘het genre van de biografie als vorm van geschiedschrijving stimuleren’. Zo werden inmiddels biografieën gepubliceerd van onder anderen Menno ter Braak door Léon Hanssen, Aletta Jacobs door Mineke Bosch en koningin Wilhelmina door Cees Fasseur. Ook uitgevers zoeken vaak een biograaf bij een onderwerp, in plaats van andersom. Meestal gebeurt dat als het onderwerp een beroemdheid is.

Soms geven particulieren iemand opdracht het leven van een familielid vast te leggen, zoals de familie van de dichteres en psychiater Margaretha Droogleever Fortuyn-Leenmans, die Maaike Meijer vroeg een biografie te schrijven van de dichter met pseudoniem Vasalis. Louis Stiller publiceerde in 2005 een biografie in opdracht van Wouter van Dieren, onder meer lid van de Club van Rome, ter gelegenheid van diens vijfenzestigste verjaardag. Er bestaan ook bedrijven, zoals DesTijds in Amsterdam, die op verzoek en tegen betaling levensgeschiedenissen schrijven. Die verzoeken komen vaak van de geportretteerden zelf.

Opdrachten voor biografieën worden door uiteenlopende fondsen en stichtingen gegeven. Jeroen Koch schreef een biografie van Abraham Kuyper in opdracht van het dr. Abraham Kuyperfonds, en Max Arian kreeg van het Amsterdamse Fonds voor de Kunst een opdracht een biografie te schrijven van Willem Sandberg, oud-directeur van het Stedelijk Museum in Amsterdam.

In Noord-Amerika, Groot-Brittannië, Canada en Australië verschijnen naast een groot aantal levensbeschrijvingen van bekende schrijvers en politici sinds de jaren zestig van de vorige eeuw veel biografieën van mensen die tot minderheidsgroepen horen of hoorden, of die vanwege hun sekse, beroep of achtergrond in de officiële geschiedenis te weinig aandacht krijgen, zoals slaven, vluchtelingen, native Americans, of Aboriginals. Ook in Europa is sinds de jaren zestig van de twintigste eeuw meer aandacht voor de levensverhalen van mensen die de officiële geschiedenisboeken nooit hebben gehaald en dat waarschijnlijk ook nooit zullen doen. Women of Color, Daughter of Privilege van Kent Anderson Leslie gaat over de dochter van een zwarte slavin en een witte plantagehouder in het negentiende-eeuwse Noord-Amerika. De Duitse biograaf Sigrid Damm vertelt in Christiane und Goethe over het leven van de vrouw van Goethe, van wier bestaan zelfs de meeste Goethe-liefhebbers niet afwisten. De succesvolste Nederlandse biografieën van niet-beroemde mensen zijn tot nu toe Judith Koelemeijers Het zwijgen van Maria Zachea. Een ware familiegeschiedenis en Suzanna Jansens Het pauperparadijs. Een familiegeschiedenis.

Die aandacht voor de levensverhalen van achtergestelde mensen heeft te maken met een herdefiniëring van het begrip biografie. De biografie, zoals die lange tijd werd begrepen — een chronologische, doelgerichte levensbeschrijving van een bekend en prominent individu — geeft een vertekend beeld van de dagelijkse werkelijkheid en dus van de geschiedenis. Geschiedenis wordt niet slechts gemaakt door een handvol politici, vorsten en generaals — de beroemde en beruchte dead white males — maar vooral door ‘gewone’ mensen. ‘Biografieën,’ schrijven Miriam Fuchs en Craig Howes in de inleiding van Teaching Life Writing Texts, ‘gingen over prominenten, de adel, beroemdheden, en voor een groot deel over schrijvers’. Hoewel een aantal biografieën de tijd heeft doorstaan, zijn volgens Fuchs en Howes het wezen en de onderwerpen van het genre de afgelopen decennia volkomen veranderd: ‘Al twintig jaar zijn we het er allemaal over eens dat de impuls om het leven te bestuderen van “een bijzonder of historisch belangrijk persoon” doordrongen is van versleten westerse culturele aannames.’ Het mooie van biografieën is dat je daarin nu juist die levens kunt beschrijven, die in de officiële geschiedschrijving verloren zijn gegaan. Biografieën worden al eeuwenlang als een aanvulling gezien op geschiedenisboeken, juist omdat zij laten zien wat zich buiten de vergaderzalen en andere openbare gelegenheden afspeelde. Plutarchus (ca. 45–120) beschreef de levens van nobele Grieken en Romeinen en richtte zich daarbij niet op hun heldendaden maar juist op hun karaktereigenschappen, inclusief hun zwakheden, om te laten zien hoe die hun levens en die van anderen beïnvloedden. Het doel van een biograaf, vond ook dr. Johnson, ‘is niet al te diep in te gaan op die daden en gebeurtenissen die tot algemene grootsheid voeren, maar om de gedachten te leiden naar de huiselijke privéaangelegenheden, en de kleinste details van het huiselijke leven weer te geven die vrijkomen als de buitenste lagen van iemands gedrag zijn afgelegd.’

Door de levensverhalen vast te leggen van onbekende mensen, kun je de geschiedenis op microniveau weergeven. De levensverhalen van vluchtelingen bijvoorbeeld maken economische wantoestanden of de gevolgen van een oorlog concreet en veranderen abstracte begrippen als ‘buitenlanders’, ‘immigranten’, of ‘economische vluchtelingen’, in mensen van vlees en bloed met een eigen, individueel levensverhaal. Een biografie van je voorouders kan laten zien hoe mensen van een vroegere generatie leefden. En levensbeschrijvingen van politici, schrijvers of schilders die de canon niet hebben gehaald, geven inzicht in het verleden zoals de meeste geschiedenisboeken dat niet doen.

Houden van je onderwerp

Biografen wordt vaak gevraagd of zij van hun onderwerp houden, of zich op zijn minst met haar of hem verbonden voelen. Het antwoord verschilt van geval tot geval. Jeroen Koch, de van oorsprong rooms-katholieke biograaf van Abraham Kuyper, staatsman en een van de grondleggers van de Gereformeerde Kerken in Nederland, vertelt in zijn woord vooraf dat Kuypers wereld ‘evident’ niet de zijne was. ‘De negentiende eeuw, vaderlandse geschiedenis, Nederlands protestantisme,’ bekent hij, ‘het stond allemaal ver van me af.’ Maar juist daarom, vonden zijn opdrachtgevers, was hij de ideale biograaf. Ze kregen gelijk. Koch had geen enkele moeite met de nodige afstand tot zijn onderwerp; bij hem bestond die vanaf het begin. Bovendien wekte Kuypers wereld zijn nieuwsgierigheid. Het leven van Kuyper, schrijft hij, ging ‘iedere voorstelling te boven’. Dankzij die nieuwsgierigheid lukte het hem door te dringen in een wereld die niet de zijne was en waarvan zelfs de taal hem vreemd was. Zijn nieuwsgierigheid vergrootte zijn empathie.

Als je een biografie schrijft, hoef je dus niet per se van je onderwerp te houden. Maar minachten is uit den boze. Sommige biografen gebruiken, bewust of onbewust, woorden voor vrouwen die meestal alleen voor kinderen worden gebruikt, zoals ‘koppig’ waar ze een man ‘vastberaden’ zouden noemen. Beide woorden betekenen hetzelfde, maar hebben een andere connotatie: ‘koppig’ klinkt minder positief en minder volwassen dan ‘vastberaden’.

Veel te vaak ook duiken er in biografieën karakteristieken op die als ‘typisch’ worden beschouwd maar in feite niets anders zijn dan negatieve kwalificaties, zoals ‘onpeilbare oosterlingen’. Biografen die op een dergelijke manier over hun onderwerp schrijven, nemen hem — maar vaker háár — niet serieus. Daarmee zondigen ze niet alleen tegen de regel dat biografen zich zo veel mogelijk in een ander leven en een andere tijd moeten inleven, ze schrijven ook onleesbare boeken. Niets is vervelender dan een biografie waarin de hoofdpersoon ondergeschikt wordt gemaakt aan de vooroordelen van de biograaf. Een biografie is iets anders dan een autobiografie. Inleven is noodzakelijk, maar afstand nemen is dat niet minder: afstand van jezelf en afstand van je onderwerp. In De oorbellen van de minister. Taal en denken over vrouwen geeft Agnes Verbiest voorbeelden van taalseksismen en laat ze zien hoe die kunnen worden voorkomen.

Toch is het onmogelijk een objectieve biografie te schrijven. Iedere biograaf schrijft zijn of haar boek in een bepaalde taal en een bepaalde stijl, met een bepaalde blik en vanuit een bepaalde belangstelling. Soms is die blik zonder dat de biograaf het beseft gekleurd door vooroordelen en vastgeroeste ideeën over sekse- en cultuurverschillen. Op de website van de Oxford Dictionary of National Biography, oftewel de Oxford DNB, wordt op dit probleem ingegaan.

De Oxford DNB bestaat al sinds de negentiende eeuw en omvat bijna 60 000 biografieën. In 1882 vroeg de Britse uitgever George Smith aan sir Leslie Stephen (de vader van Virginia Woolf) mee te werken aan een verzameling korte biografieën van beroemde mensen. Stephen wist Smith ervan te overtuigen alleen de levensbeschrijvingen van beroemde Britten te publiceren, en op 1 januari 1885 verscheen de eerste band van de Dictionary of National Biography. De laatste band van de serie verscheen in 1900. Nadat de Oxford University Press het project had overgenomen, werden er tot 1996 meer dan 6000 nieuwe lemmata ingevoerd. In de jaren negentig van de vorige eeuw besloot de redactie van de Oxford Dictionary of National Biography de bestaande teksten drastisch te herzien, en ongeveer 14000 nieuwe levensbeschrijvingen op te nemen van minder bekende of beruchte mensen uit alle lagen van de bevolking, mannen en vrouwen uit Groot-Brittannië en de voormalige koloniën. Het Oxford DBN ging in 2006 online. Wie een gratis abonnement neemt op het Oxford DBN, ontvangt dagelijks een korte levensbeschrijving via de mail. Voor informatie zie oxforddnb.com.

BIOGRAFISCH WOORDENBOEK VAN NEDERLAND

In het Biografisch Woordenboek van Nederland zijn de levensbeschrijvingen opgenomen van mensen die in de negentiende en twintigste eeuw een belangrijke rol speelden in Nederland of in Nederlandse gebieden overzee. Tussen 1979 en 2008 verschenen zes gedrukte delen van het BWN; sinds 2006 kun je alle biografieën gratis raadplegen via www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN. In 2010 ging het Biografisch Portaal van Nederland van start, een project van het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis opgezet om een website te onderhouden met biografische informatie over de bewoners van Nederland, van de vroegste tijden tot nu. Zie biografischportaal.nl.

BIOGRAFIE BULLETIN

In 1990 richtten Anja van Leeuwen en Wam de Moor de Werkgroep Biografie op. De Werkgroep Biografie maakt deel uit van de Vereniging van Letterkundigen en geeft drie keer per jaar het tijdschrift Biografie Bulletin uit, een vakblad voor iedereen die geïnteresseerd is in levensbeschrijvingen. Biografie Bulletin gaat in op actuele discussies over het genre biografie en bespreekt nieuw uitgekomen levensbeschrijvingen. Zie www.biografiebulletin.nl.

WERKGROEP AUTO/BIOGRAFIE

De projectgroep (Auto)biografie van het Huizinga Instituut kwam tot stand op initiatief van Rudolf Dekker en Solange Leibovici en is een interdisciplinair samenwerkingsverband van onderzoekers die zich bezighouden met (auto)biografisch schrijven vanaf de Middeleeuwen. Zie www.egodocument.net.

BIOGRAFISCH INSTITUUT

In 2004 richtte Hans Renders, gepromoveerd op de biografie van Jan Hanlo aan de Rijksuniversiteit Groningen, het Biografie Instituut op. Het instituut verricht onder leiding van Renders, die hoogleraar geschiedenis en theorie van de biografie is, onderzoek naar bronnen, narratieve vormen en sociaal-culturele context.

Zie www.biografieinstituut.nl.

INTERNATIONAL AUTO/BIOGRAPHY ASSOCIATION EUROPE (IABA EUROPE)

De Europese tak van IABA werd in oktober 2009 opgericht aan de Vrije Universiteit Amsterdam, waar ook het hoofdkwartier van IABA Europe zetelt. De IABA is een multidisciplinair netwerk van (auto) biografen en organiseert tweejaarlijks internationale congressen op het gebied van life writing (het bestuderen van alle mogelijke soorten (auto)biografische teksten).

Zie http://iaba-eu rope09.let.vu.nl.

De redacteuren van de nude Oxford DNB hadden vastgesteld dat daarin de levens van beroemde blanke mannen waren oververtegenwoordigd. Daarom besloten ze ook levensbeschrijvingen van mensen op te nemen die niet binnen die categorie vielen. Maar alleen meer mensen opnemen, zo stelde de redactie vast, was niet genoeg. Het ging er ook om hoe je over die ‘andere’ mensen zou schrijven. In een artikel in Biografie Bulletin laat Mineke Bosch zien hoe vrouwen een ondergeschikte rol in de geschiedenis toebedeeld krijgen doordat de biograaf een verschil maakt tussen het openbare en het privéleven. Veel biografen, schrijft Bosch, gaan ervan uit dat de levens van vrouwen sinds de Middeleeuwen zich uitsluitend in de huiselijke sfeer afspelen, terwijl mannen werkzaam zijn in het openbare leven — buitenshuis dus. Deze opvatting heeft niets te maken met de werkelijkheid, maar veel meer met het verzinnen en definiëren van begrippen als ‘openbaar’ en ‘privé’ om een maatschappelijke hiërarchie te bewerkstelligen. Dergelijke overwegingen, stelt Bosch, leidden tot een herziening van de DNB:

Het gebrek aan artikelen over vrouwen en de manier waarop over hun levens werd geschreven was men inmiddels als waarschijnlijk de grootste zwakte van de DNB gaan beschouwen; dat werd het vaakst genoemd als de meningen werden gepeild over de noodzaak van een nieuw woordenboek. Het gebrek aan vrouwen in de DNB kwam mede doordat in de tijd waarin het woordenboek werd samengesteld het onderscheid tussen het ‘publieke’ en het ‘persoonlijke’ leven bijzonder strikt werd gehanteerd. Veel gebieden waarin vrouwen werkzaam waren, werden geclassificeerd als privé, en dus opgevat als buiten de taakstelling van het woordenboek liggend. Een eeuw later was dit niet meer vol te houden, al was het alleen maar omdat de grens tussen het privé- en het publieke domein altijd al onduidelijk was geweest, en ondertussen een flink stuk was opgeschoven. Veel paden naar het openbare leven kwamen voort uit de karakteristieke huishoudelijke rol van de victoriaanse vrouw — verzorging, vrijwilligerswerk en liefdadigheid.

Bij de selecties voor de nieuwe levens voor de Oxford DNB ging men uit van een beleid dat ervoor moest waken dat de erkenning van vrouwen als legitieme kandidaten voor een lemma werd beperkt. [...] De adviseurs van het woordenboek werd dringend verzocht vrouwen voor te dragen die het verdienden om te worden opgenomen, en om in alle artikelen aandacht te besteden aan activiteiten en invloed van vrouwen.

De valkuilen van de biograaf

Veel biografen stellen zichzelf als doel inzicht te geven in het verleden zoals dat in de ‘gewone’ geschiedschrijving niet aan de orde komt. In dat geval is de eerste vereiste dat zij zich verre houden van stoplappen en ondoordachte beweringen.

De valkuilen waarin een biograaf kan lopen hebben vaak te maken met het klakkeloos overnemen van denkbeelden over het verleden, zoals het idee dat alle victorianen preuts waren, dat geen tijd zo snel verandert als de onze, of dat de Kerk in de negentiende eeuw aartsconservatief was. Dergelijke ideeën hebben meestal weinig met de werkelijkheid te maken.

Hoe kun je dergelijke fouten vermijden? Door bij elke bewering na te gaan of zij klopt. En door goed te bedenken wat je eigenlijk bedoelt als je het hebt over ‘victorianen’, ‘de Kerk’, of ‘onze tijd’. Over het idee dat het onbetamelijk was om tafelpoten onbedekt te laten omdat die aan vrouwenbenen zouden doen denken, werden in de negentiende eeuw al moppen gemaakt, en de privévertrekken van koningin Victoria en haar man hingen vol schilderijen van onbedekte dames. ‘De Kerk’ bestaat niet en heeft nooit bestaan; kerkelijke instellingen, kerkgenootschappen, religieuze groeperingen en theologische stromingen bestaan wel. Binnen de protestantse kerken vonden in de eerste helft van de negentiende eeuw ingrijpende hervormingen plaats. Elke generatie denkt dat haar tijd de meeste en grootste veranderingen meemaakt en de uitdrukking ‘in deze snel veranderende tijden’ wordt al eeuwenlang gebruikt.

Schrijf ook nooit klakkeloos op dat goed opgeleide of geleerde vrouwen in de vorige eeuwen uitzonderingen waren, zoals in veel biografieën te lezen staat. Totdat meisjes in het midden van de negentiende eeuw werden toegelaten tot openbare middelbare scholen, kregen ze vaak les op meisjesscholen of internaten. Vrouwen uit rijke families kregen eeuwenlang dikwijls uitstekend privéonderwijs, zoals Belle van Zuylen, die niet alleen vloeiend Frans en Engels sprak, maar ook lessen in wiskunde volgde bij een Utrechtse universiteitsdocent.

Een ander waanbeeld is dat ‘men’ slavenhandel in de zeventiende en achttiende eeuw heel gewoon vond. Maar wie is ‘men’? De slaven zelf hadden daarover een heel andere mening. Bovendien werd al sinds het begin van de mensenhandel geprotesteerd tegen dergelijke praktijken, ook in Nederland. Wie koffie met suiker drinkt, zei de schrijfster Betje Wolff al in de 18de eeuw, drinkt het zweet en bloed van slaven.

Bedenk ook dat geschriften over de rol en de positie van vrouwen, arbeiders of kinderen meestal wensen of idealen weergeven in plaats van feiten. Als iemand in de negentiende eeuw schreef dat vrouwen zich niet met politiek mochten inlaten, kan dat een vrome wens zijn geweest van iemand die zich eraan stoorde dat vrouwen dat juist wel deden.

Biografen moeten altijd proberen buiten zichzelf te treden. Maar dit zal vanzelfsprekend nooit volledig lukken. We zijn en blijven exponenten van onze eigen tijd, onze achtergrond en onze omgeving, ook in onze pogingen van vooroordelen af te komen. Als biograaf moet je er ook voor oppassen dat je niet, zoals Holmes zich in zijn zoektocht naar de voetsporen van Stevenson liet overkomen, wordt overweldigd door je onderwerp.