STORYTELLING IN 12 STAPPEN

MIEKE BOUMA

Storytelling in 12 stappen

OP REIS MET DE HELD

Uitgeverij Augustus
Antwerpen · Amsterdam

Zie voor informatie over de workshop ‘Storytelling in 12 stappen’
www.innessence.nl

Copyright © 2010 Mieke Bouma en uitgeverij Augustus
Copyright © 2010 omslagillustratie Ien van Laanen
Omslagontwerp en typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789045704838
NUR 624

www.augustus.nl

Verhalen gaan de confrontatie aan met de grote stilte

Inleiding

Hoe vaak stuit je in je leven op een bron van wijsheid die je voor de rest van je leven kunt benutten? Ik was een jaar of twintig en nog maar net met mijn theateropleiding begonnen, toen ik het boek The Hero with the Thousand Faces van Joseph Campbell in handen kreeg. Het was van mijn vader. Ik kende het niet, maar toen ik er eenmaal in was begonnen, voelde het alsof ik een geheime formule had gevonden waarmee ik de betekenis van alle verhalen voortaan kon ontcijferen. Ik voelde me de koning(in) te rijk.

Begin jaren negentig kocht ik de Nederlandse versie, en het boek heeft mij vanaf dat moment gedurende mijn loopbaan als dramadocent en scenarioschrijver steeds vergezeld en geïnspireerd. Het lezen, schrijven, dramatiseren en regisseren van verhalen vormt de rode draad in mijn leven en werk. Met Campbells boek had ik iets in handen waarmee ik het geheim van ieder goed verhaal kon ontsluiten en het ook nog kon uitleggen aan anderen. Bestaande toneelstukken, oude mythen en sprookjes kon ik beter duiden en doorgronden, maar ook hielp het me bij het construeren van nieuwe verhalen, scripts en toneelstukken, en kon ik deze dankzij het boek van voldoende lagen en diepgang voorzien. En iedere keer als ik het boek of passages eruit herlas, leek het wel of ik het anders las en op een ander niveau begreep.

Behalve als dramadocent werk ik ook als trainer en coach, en ik ben altijd weer verrast als blijkt dat de principes voor verhaalopbouw ook uiterst behulpzaam kunnen zijn bij de persoonlijke ontwikkeling van mensen. Ieder mensenleven kun je immers beschouwen als een verhaal. Loopbaanplanning en de zoektocht naar zinvolle arbeid, maar ook verhalen over leiderschap kennen daarom veel overeenkomsten met de Reis van de Held zoals Campbell die uiteenzet. De Reis helpt ons ons te realiseren wat we ten diepste willen en wijst de weg naar een zinvolle bestemming. We leren ons eigen verhaal te ordenen en waardevolle plannen te maken voor de toekomst.

Om bij Campbell te blijven: het vinden van het boek was een ware ‘Ontmoeting met de Mentor’ (zie stap 4 van de Reis) en daarmee een belangrijke stap in mijn persoonlijke en professionele ontwikkeling. Het begrip ‘mentor’ verwijst naar alle raadgevers, gidsen, trainers en coaches, en in de Reis van de Held heeft deze figuur de functie om het verhaal op stoom te brengen en de held te voorzien van raad of benodigde instrumenten. Het boek werd mijn gids.

Ook in organisaties en in politieke en maatschappelijke bewegingen wordt steeds vaker teruggegrepen op een goed en inspirerend verhaal als basis voor een sterke identiteit, een gezonde bedrijfscultuur en waardevolle toekomstscenario’s. Leiders, merken en producten hebben zich op grote schaal laten inspireren door Campbells gedachtegoed.

De stappen die in dit boek behandeld worden en die in samenhang de Reis van de Held genoemd worden, zijn ook bekend als de Monomythe. Dit is een universeel model dat ten grondslag ligt aan heel veel goed vertelde verhalen, en dat een inspiratiebron voor verhalenvertellers is. Het model is niet zozeer ‘bedacht’ als wel door Campbell gedestilleerd uit alle grote klassieke verhalen, mythen en sprookjes die er bestaan. Het is een model dat ontroert, fascineert en inspireert omdat het een goddelijk model is, een ideale structuur die in eindeloze variaties kan worden toegepast, begrepen en ingezet. We zien het model terug in verhalen, sprookjes, mythen en films, maar we herkennen de reis ook in onze eigen ontwikkeling en in de ontwikkeling van volken, teams en organisaties.

Dit boek is bedoeld als praktische gids voor verhalenvertellers, als een routeplanner die herkenbare, menselijke en universele waarden en waarheden behandelt. Wat voor verhaal je ook wilt vertellen, of dat nu een roman, een serie columns, een corporate story, een toneelstuk of een filmscript is, met de Reis van de Held heb je een handzaam en praktisch model in handen. Maar let wel: het is geen kant-en-klaar recept, geen formule en pertinent geen invuloefening. Met deze gids in de hand kun je als het goed is weer verder met je verhaal, worden verhalen die in je sluimeren wakker gemaakt en krijg je hopelijk nieuwe ideeën en inspiratie. De Reis van de Held biedt je een schatkist aan verhaalmotieven en oerprincipes waarmee je je eigen schrijf- of verteltalent kunt bevrijden, of je nu toneelschrijver, filmscenarist, romanschrijver, acteur, producent of een andersoortige verhalenverteller bent.

Misschien zul je, net als ik, merken dat wanneer je de Reis van de Held gaat herkennen en toepassen in verhalen en films, deze je ook door je eigen leven en werk gidst en je de benodigde levenslessen leert.

Dit boek is behalve op het werk van Joseph Campbell ook geinspireerd op The Writers Journey (1998) van Christopher Vogler, ook wel de ‘Bijbel van Hollywood’ genoemd, en op het werk van auteur, psychotherapeut en leiderschapstrainer Manfred van Doorn (auteur van onder meer Het wiel opnieuw uitvinden, 2009). Manfred, die ik in 2006 ontmoette, is erin geslaagd het gedachtegoed van Campbell met een schat aan filmfragmenten, beeldmateriaal en paradoxen uit te bouwen tot een algemeen en inspirerend model voor menselijke ontwikkeling en leiderschap, en noemt dit model ‘Double Healix’. De website www.doublehealix.com biedt een overzicht van zijn werkwijze.

Ik hoop dat Storytelling in 12 stappen een inspiratiebron en behulpzame gids zal zijn bij het vertellen, schrijven en construeren maar ook bij het begrijpen van allerlei soorten verhalen, en ik nodig je dan ook van harte uit mee op reis te gaan. Op zoek naar die mysterieuze bron van waaruit alle verhalen opborrelen.

Tot slot: de held is voor mij nadrukkelijk mannelijk én vrouwelijk. Ik hanteer soms de zij-vorm, maar toch meestal de hij-vorm. Ik vraag je als lezer naar eigen inzicht en waar nodig te switchen tussen het vrouwelijke en mannelijke, en de Reis van de Held vooral te beschouwen als iets universeel menselijks.

En dat geldt ook wanneer ik de term ‘lezer’ gebruik. Meestal bedoel ik daar ook de kijker, de luisteraar, de gamer mee, of ieder ander die het verhaal op een of andere wijze consumeert.

DEEL 1

DE REIS PLANNEN
EN VOORBEREIDEN

De zielensmart van het doorbreken van de persoonlijke beperkingen is de smart van de geestelijke groei. Kunst, literatuur, mythe en religie, filosofie en meditatie zijn hulpmiddelen om het individu over de hem beperkende horizonten naar sferen van steeds uitdijend bewustzijn te voeren. Naarmate hij drempel na drempel overschrijdt, draak na draak verslaat, neemt de grootsheid die hij aanroept toe, tot deze de hele kosmos omvat. Ten slotte breekt de geest door de begrenzende sfeer van de kosmos en bereikt een inzicht dat alle ervaring van vorm overstijgt: een besef van de onvermijdelijke leegte.

— Joseph Campbell, De held met de duizend gezichten

Waarom we verhalen vertellen

Verhalen genoeg... ze moeten alleen wakker gekust worden...

Mijn nichtje van negen weet feilloos hoe ze een verhaal moet opbouwen, hoe ze spanning kan creëren en grappige personages kan opvoeren. Tijdens een korte vakantie in Frankrijk zat ik samen met haar in de auto en om de tijd te doden begonnen we samen een verhaal te verzinnen. Ik deed een voorzet, zij borduurde erop door, en zo ontstond ons verhaal. Onze hoofdpersoon moest van haar een wild stromende rivier oversteken, een berg beklimmen, zevenmaal kloppen op de deur van een armoedig hutje, die pas bij de derde keer roepen werd opengedaan. En belangrijker: ze moest leren goed van kwaad te onderscheiden. Een mannetje dat zich aardig voordeed, bleek een grote schoft en een eng oud heksje bood onze hoofdpersoon uiteindelijk veiligheid. Moeiteloos bracht mijn nichtje geniale plotwendingen aan, terwijl ze tegelijk een herkenbaar universum tevoorschijn toverde. Het verhaal was bovendien ook nog erg grappig.

Verhalen verzinnen, vertellen en uitwisselen is iets magisch wat mensen met elkaar delen en waar ze over het algemeen groot plezier aan beleven. Zodra we iets beleefd hebben begint het al: we gaan verbanden leggen tussen het een en het andere, en ordenen daarmee onze indrukken. Door ze in een bepaalde (oorzakelijke) volgorde te plaatsen ontstaat een betekenisvol geheel.

De Azteken brachten iedere avond een mensenoffer omdat het verhaal ging dat anders de zon de volgende ochtend niet zou opkomen. Mijn broertje nam vroeger een grote aanloop om op zijn bed te springen, zodat het monster dat onder zijn bed woonde hem niet kon grijpen. Verhalen maken is verbanden leggen. Kinderen houden ervan eindeloos voorgelezen te worden, om daarmee grip te krijgen op het leven en om angsten te overwinnen. Wellicht dat daarmee de kunst van het verhalen vertellen en het instinct voor verhaalopbouw worden geboren.

Verhalen hebben een orale traditie, maar bijvoorbeeld al in oude grottekeningen werden ze ook opgetekend. Verhalen vertellen (en schrijven) we om kennis over te dragen, om elkaar te vermaken, om te relativeren, om betekenis te geven, om te vertellen wie we zijn en wat we belangrijk vinden en om zo het mysterie van het leven te begrijpen. Ieder goed verteld verhaal, of het nu een film, een roman, een strip of een autobiografie is, licht een tipje van de sluier op en beantwoordt vragen over geboorte, dood, liefde, wraak, bedrog, macht en onmacht.

Een goed verhaal roept beelden, emoties en herinneringen op, en bouwt voort op onze collectieve wijsheid. Als iemand mij een verhaal over zijn leraar Duits op de middelbare school vertelt, roept dat bij mij ook verhalen (herinneringen, beelden en anekdotes) uit die tijd op. Al deze verhalen vormen samen een gigantische verhalenbank, en daarmee een deel van ons menselijk bewustzijn.

Storytelling

De Engelse term storytelling is langzamerhand een begrip geworden waar nog geen goede Nederlandse term voor is gevonden. Simpelweg ‘het verhalen vertellen’ dekt onvoldoende de lading, omdat storytelling inmiddels meer is dan alleen verhalen vertellen. Bij storytelling staat het ontwikkelen, schrijven, vertellen en delen van verhalen centraal. Vaak gaat het daarbij ook om toepassingen in onderwijs, therapie en bedrijfsleven. Wellicht kunnen we daarom beter over ‘narratieve praktijk’ spreken.

Narratief heeft betrekking op de ‘verhalende’ manier waarop samenhang en betekenis worden aangebracht in een verloop van menselijke handelingen en gebeurtenissen. Door ordening en structuur aan te brengen in een willekeurige reeks gebeurtenissen ontstaat een verhaal dat ogenschijnlijk losstaande feiten of een grillig en wispelturig lot tot een betekenisvol geheel vormt. Een voorbeeld van een willekeurige opsomming:

Mijn oom stierf op 49-jarige leeftijd. Een jaar later stierf zijn tuinman.

Deze bovengenoemde feiten worden niet met elkaar in verband gebracht, er is geen verhaallijn, geen emotie, en ze worden ook niet meegedeeld om emoties op te roepen. Een specifieke ordening aanbrengen creëert een plot en een betekenis. Dan ontstaat er een narratieve structuur:

Mijn oom stierf op 49-jarige leeftijd; een jaar later stierf zijn tuinman van verdriet.

Nu is er een verhaal gemaakt; er is een narratieve structuur. De feiten zijn geïnterpreteerd, in een bepaalde volgorde en in een plot verpakt. De tuinman en mijn oom hadden kennelijk een goede band, de tuinman kon niet zonder mijn oom. Er zit een plot in, emotie en een oorzakelijke ontwikkeling.

Door oorzaak en gevolg aan te brengen, door het een met het ander in verband te brengen, krijgen we antwoord op zaken die we misschien maar half snappen of waar we de zin niet van inzien. Een overstroming kan een straf van de goden zijn, maar ook het logische gevolg van ontbossing. Het is maar welk verhaal je vertelt. Losse feiten tot verhalen smeden doen we al sinds mensenheugenis, en we doen dit om zin te geven, om het leven te begrijpen, om uit te leggen welke waarden we in het leven vooropstellen en om zo ons bewustzijn te ontwikkelen.

Op die manier ontstonden de Griekse mythen, de Romeinse sagen, de oude legenden, Bijbelverhalen, sprookjes, volksverhalen, romans, hoorspelen, en in onze huidige cultuur vormen televisieseries, films, games en weblogs een eigentijdse mythologie.

Waar gaat het verhaal over?

Culturen zijn geworteld in verhaaltradities. Politieke bewegingen en maatschappelijke stromingen, maar ook vernieuwingen in kunst en cultuur zijn altijd voortgekomen uit een met overtuiging verteld verhaal over hoe het anders en beter kan en waarom de bestaande orde heeft afgedaan. Aan opmerkelijke figuren uit de geschiedenis, sterke merken en opvallende bedrijven kleeft altijd een verhaal. Dat komt doordat de betreffende figuur, die beweging of dat bedrijf nieuwe waarden in de plaats heeft gesteld van oude waarden (of juist oude waarden met hand en tand probeert te verdedigen). Politiek leiders, managers, marketeers en communicatieadviseurs maken graag gebruik van narratieve principes om hun boodschap met de wereld te delen, omdat ze snappen dat een goed verteld verhaal impact heeft. Of ze ook echt altijd iets nieuws of iets van waarde te vertellen hebben, is een tweede. Daarbij: ook verwerpelijke, demagogische en slechte boodschappen kunnen ‘goed’ verteld worden.

Bij het schrijven of vertellen van verhalen is het dan ook belangrijk je af te vragen: wat wil ik eigenlijk vertellen? Gaat het over hoe de liefde de dood overwint? Of dat eerlijkheid het langst duurt? Dat we in een illusie leven en dat we daaruit kunnen ontsnappen? Dat het kwaad altijd voortleeft? Dat kan allemaal. Maar dat moet wel duidelijk worden. Welke specifieke waarde, boodschap of moraal communiceer je met je verhaal? Met welk gevoel moet men het boek dichtslaan of de bioscoop verlaten?

Ook voor een lezer is het belangrijk de boodschap te achterhalen, omdat een goed verteld verhaal voor ieder doel kan worden ingezet. Als het maar overtuigend verteld wordt, dan nemen we makkelijk iets voor waar aan, ook al zou de moraal een verwerpelijke zijn.

Om de lezer kritisch en actief te houden en omdat er geen eenduidige antwoorden zijn op grote levensvragen, is het voor schrijvers en vertellers altijd weer uitdagend om te spelen met de verhaalstructuur. Je kunt verhalen maken met een open einde of een verhaal van achter naar voren vertellen. Daarmee kun je de lezer scherp houden, verbazen, ontregelen, in verwarring achterlaten of tot nadenken aanzetten.

‘Wat als...’

Of verhalen ons nu voorgeschoteld worden in de vorm van films, tv-series, toneelstukken, romans of reclames, ze hanteren een symbolische taal. Een goed verteld verhaal stijgt boven de feiten en de historische werkelijkheid uit omdat het elementen uit die werkelijkheid destilleert en in een andere context zet, vergroot, accentueert of verdraait. Personages, arena (plaats van handeling) en handelingen zijn geconstrueerd om het verhaal te vertellen, en zijn daarmee per definitie fictief, ook al zijn ze gebaseerd op feiten. Alles heeft een functie. De fictie (de verdichting) stimuleert (als het tenminste een goed verhaal is) een verborgen creatief potentieel, namelijk de verbeelding. Een goed verteld verhaal en een opmerkelijk personage wekken persoonlijke fantasieën en herinneringen op. Deze fantasieën maken op hun beurt de wens wakker ook zo te handelen (of juist niet) in het dagelijks leven: ‘Zou het niet mooi zijn als...’ en ‘Wat als...’. Een verhaal vertelt je hoe je taken kunt vervullen en doelen kunt bereiken, welke eigenschappen je daarvoor nodig hebt, wat groei en overwinning zijn, en hoe pijn en ellende overwonnen kunnen worden. Of juist niet.

Verhalen zijn in staat ons te leren dat we altijd ergens naar op weg zijn en dat als die bestemming ons niet bevalt, we daar iets aan kunnen doen. Verhalen tonen ons ook mislukkingen en voorbeelden van hoe het niet moet. En ze tonen ons dat verlangen en het overwinnen van moeilijkheden aanzetten tot verandering en groei.

Rite de passage

De Reis van de Held helpt je als schrijver of verhalenverteller bij het opbouwen van je verhaal. De Reis stuwt het verhaal voort en spiegelt je een universeel patroon voor van hoe zaken zich kunnen ontwikkelen. Het is een overdrachtelijke reis, een ‘rite de passage’, die we allemaal op diverse manieren in ons eigen leven maken. De Reis is een kompas, een routeplanner en een reisgids ineen, omdat hij de noodzakelijke stappen aangeeft waarmee algemeen menselijke ontwikkeling en bewustwording plaatsvinden.

Het model dwingt je als schrijver tegelijkertijd je doel voor ogen te houden. En bij al die stappen en motieven herken je de hoogtepunten en dieptepunten en alle kenmerkende passages die de menselijke ziel doormaakt gedurende het leven.

Het DNA van verhalen

Wat hebben Dante en James Bond met elkaar gemeen? Wat is de overeenkomst tussen een soapaflevering en een Griekse mythe?

Het antwoord is simpel: ieder goed verhaal gaat eigenlijk over een reis, een avontuur, waarbij de hoofdpersoon, die door Campbell ‘de Held’ wordt genoemd, uitgedaagd wordt zijn gewone leventje achter zich te laten om een onbekend avontuur aan te gaan. In de meeste verhalen leidt die reis, of die nu metaforisch is (een innerlijke reis) of daadwerkelijk plaatsvindt, via hoogtepunten en dieptepunten uiteindelijk tot groei en (zelf)ontwikkeling. Aan het einde is de held (of de groep waar hij deel van uitmaakt) niet meer wie hij aan het begin was. Hij is wijzer, gelukkiger of minder eenzaam geworden, en heeft bepaalde inzichten verworven. En als het slecht afloopt, dan zijn er toch lessen geleerd en is de gemeenschap verrijkt.

Een goed verhaal gaat dus over een betekenisvolle verandering in het leven van de held. En die verandering draagt een aantal emotionele, psychologische en spirituele lessen in zich. Het gaat over waarden en deugden, over ethiek. Hoe boontje om zijn loontje kwam, hoe nederigheid beloond wordt en liefde alles overwint.

Is dit altijd zo? Nee. Er zijn ook verhalen waarin de hoofdpersoon niet verandert en geen enkele les lijkt te leren, en waarin verandering van waarden helemaal niet aan de orde is. In die gevallen wordt daarmee dat ‘niet- veranderen’ gethematiseerd. Juist het onvermogen om tot inzicht te komen, om de les te leren, is dan wat er als uitkomst overblijft. In het hoofdstuk ‘helden en heldinnen’ wordt dit uitgebreider besproken.

Oerstructuur