Zwarte dauw

RACHEL VISSCHER

ZWARTE
DAUW

GELOVEN IN EEN
HOLLANDSE GEMEENSCHAP

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

voor mijn ouders
die mij leerden lief te hebben

Citaat liedtekst p. 22: ‘Dream on’, Depeche Mode

Copyright © 2011 Rachel Visscher en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Jill Battaglia/Arcangel/Hollandse Hoogte

Omslagontwerp en typografie Nanja Toebak

Foto van de auteur Quintalle Nix

ISBN 9789045704845

NUR 320

www.augustus.nl

www.rachelvisscher.nl

Het oorspronkelijke wezen van de kleur
is een dromerig klinken,
is tot muziek geworden licht

JOHANNES ITTEN

Clair

ONDERWEG

Het regent. De lucht is donker, zware wolken drijven voorbij. In de krappe portiek van een verlaten winkelpand schuil ik voor de regen. Mensen met paraplu’s lopen over straat. Vlak voor mijn voeten zwelt een regenplas.

Een oude man komt naast me staan in de portiek. Aan zijn neus bungelt een regendruppel, zijn voorhoofd lijkt op een gerimpeld laken. De man wrijft in zijn handen. Hij kijkt me indringend aan.

‘Zoek je iemand?’ vraagt hij.

Verbaasd kijk ik de man aan, schud mijn hoofd. Nee, ik zoek niemand. Vandaag ben ik op weg naar de stad in de provincie waar mijn vader werd geboren. Nu wacht ik tot het ophoudt met regenen.

De man wiebelt op zijn benen. Hij strijkt de regendruppels van zijn neus.

‘Zoekt iemand jou?’

Ik schud nogmaals mijn hoofd. De man knijpt zijn ogen samen. Een paar onverstaanbare woorden ontsnappen uit zijn mond. Onverwacht begint hij te zwaaien met zijn armen. Het is alsof hij iets tevoorschijn probeert te toveren met zijn bewegingen.

Meewarig kijk ik hem aan. Ik denk na over zijn vraag. Zoekt iemand mij? Voor zover ik weet, is er niemand naar me op zoek. Geconcentreerd richt ik mijn blik op de hemel. Het lijkt of het zachter is gaan regenen. De man fluit tussen zijn tanden. Hij hupt op en neer.

‘Luister goed,’ zegt hij. ‘Iemand zoekt jou. Weet je dat wel?’ De man spert zijn ogen open. Bezwerend legt hij zijn hand op mijn schouder, schuift dichter naar me toe. Ik voel de warmte van zijn lichaam onder zijn natgeregende jas. ‘Weet je wie jou zoekt?’ vraagt hij.

Ik pers mijn lippen op elkaar. Geïrriteerd schud ik mijn hoofd.

De man zegt: ‘God.’

Verschrikt zet ik een stap naar achteren, val tegen mijn fiets. Het stuur bonst tegen de winkelruit.

‘Wat?’ stamel ik.

‘God. Hij zoekt je.’

De stem van de man klinkt boos. ‘Jij verschuilt je,’ zegt hij. ‘Je probeert Hem te ontlopen, jij denkt dat jij los van Hem kunt staan. Maar dat is niet waar. God zoekt jou. Hij zal je vinden.’

De man herhaalt zijn woorden, steeds harder, hij schalt ze over straat. Een aantal voorbijgangers kijkt op. Gegeneerd spring ik op mijn fiets. De regen slaat in mijn gezicht, woest trap ik op de pedalen. Op het moment dat ik de stem van de man niet meer hoor, begin ik rustiger te fietsen.

Een sissend geluid, gevolgd door een ‘plop’. De fiets hapert. Ik stap af.

Een lekke band.

Ik ben nog geen kwartier onderweg of ik strand. Om me heen weilanden en bomen, het dichtstbijzijnde dorp ligt een stuk verderop. Er is niets aan te doen. Met de fiets aan de hand begin ik naar het dorp te lopen.

Het regent niet meer. De lucht heeft een verwassen kleur blauw, achter een wolk hangen luie zonnestralen. Aan een paal bij de bushalte maak ik mijn fiets vast. Het bord met de bustijden zit vol barsten, de tijden zijn onleesbaar. Onrustig speuren mijn ogen naar de bus. Daar, achter de bocht, moet hij verschijnen. Er komt een auto voorbij, dan nog een, en nog een.

Geen bus.

Mijn ogen schieten heen en weer tussen de auto’s en de lucht, dwalen terug naar het landschap achter de dijk. In een weiland schuurt een veulen tegen een merrie aan.

Ik kijk nogmaals naar het bord met de bustijden. Met mijn schoenen schraap ik over de straat, schop tegen kiezelstenen aan. Opnieuw onderzoeken mijn ogen de verte, telkens weer spuugt de bocht nieuwe auto’s uit.

Mijn handen zijn koud. Ik stop ze in de zakken van mijn jas, zoek een dropje, een pakje kauwgom. Niets. Mijn zakken zijn leeg.

Ik stel me voor dat ik rook. In mijn verbeelding houd ik een sigaret tussen mijn vingers, steek hem op, neem nerveuze trekken zoals een actrice in een film. Met de kringelende rook verdrijf ik de verveling, blaas de tijd weg over de weilanden.

Weer rijden er auto’s voorbij, telkens weer doemen ze op uit de verte. Ik ijsbeer langs het bordje bij de bushalte. De wind woelt door mijn haren. Ik hoef de tijd niet als verspilling te zien. Verzet is niet nodig. Kalm haal ik adem. Voor me stopt een auto.

Ze heeft make-up op. Het is het eerste dat me opvalt. Niet zomaar make-up, er is sprake van een glansje. Een boterig laagje lipgloss op haar mond. Ik heb zin om jubelend ‘Een glansje! Een glansje!’ te roepen. In plaats daarvan glimlach ik.

‘Wil je meerijden?’ vraagt het glansje.

Ja, knik ik. Het glansje heeft iets vertrouwds. Glansjes ken ik uit mijn eigen wereld. Daar horen ze bij glitters en handtassen, pumps, rinkelende armbanden.

Dit glansje hoort bij een gereformeerde mevrouw. Ze draagt haar haren in een knoet en heeft een zwarte jas aan. Het glansje lacht en praat en tuit. De kleur is roze, neigend naar paars. Het glansje vindt mij aardig, dat is duidelijk. Ze babbelt, knikt naar me. Ik kan niks anders doen dan staren. Dunne lippen, ingesmeerd met roomboterachtige lipgloss.

Bertha heet ze. Ze praat zelfverzekerd, zegt: ‘Ik ben maar gestopt. Anders stond je daar straks nog uren te wachten. Wie weet wanneer de bus zou komen. Zo vaak rijdt hij niet.’

Ik neem plaats in de auto, Bertha strekt zich voor me langs. Vlug trekt ze het portier dicht. Ze rijdt hard, de kleine auto stuitert onder het hoge toerental. Ik knipper met mijn ogen, Bertha kijkt ondeugend. Ze begint te vertellen. ‘Ik heb dertien kinderen. Daar zit een tweeling bij.’

Ze kijkt me even aan. Ik knik vol bewondering, omdat Bertha dat blijkbaar van mij verwacht.

‘Het is een hele organisatie bij ons thuis,’ zegt ze. ‘Maar zo ging het. Zodra het ene kind er was, was ik alweer zwanger van het volgende. Kinderen worden door God gegeven. Mijn oudste kinderen hebben inmiddels ook kinderen, ik ben oma. Dat zou je misschien niet zeggen op mijn leeftijd. De jongste kinderen wonen nog thuis. Gelukkig ben ik eigenlijk nooit moe.’ Ze kijkt vief mijn kant op. ‘Er is gewoon altijd wat te doen in huis. Bovendien is het gezellig.’

Bertha mindert vaart. ‘Ik kan je daar afzetten,’ zegt ze en ze wijst naar een boerderij. ‘Ik moet eieren ophalen bij een kennis, daarna ga ik naar de kapper. Vind je het goed om vanaf die boerderijen daar te lopen? Het is maar een klein stukje naar de stad. Er loopt een pad tussen de bomen.’

Ze trapt abrupt op de rem. Met dezelfde souplesse als zo-even reikt ze voor me langs, opent de deur. Meegezogen door de wind stap ik de auto uit. Bertha trekt de deur achter me dicht. Het glansje lacht.

Het waait hard. De wind stuwt het water in de sloot op. Een meerkoet zwemt tegen de stroom in, een eend drijft op de waterkopjes. Langzaam loop ik over het pad tussen de bomen. De lucht ruikt zuur, een mengeling van mest en regen. Mijn voeten veren op de aarde. Ik denk aan de woorden van de man. God zoekt je. Zoekt Hij mij of zoek ik Hem? Behoedzaam loop ik door. Misschien heb ik Hem al wel gevonden. Het zou kunnen dat Hij mij ziet, terwijl ik hier loop.

De wind prikt in mijn liezen. In een weiland sjokken twee koeien. De boerderijen langs het pad ogen verlaten.

‘Moager.’

Achter een hek staat een boer in een blauwe overall. Hij lacht tussen zijn tanden. Ik open mijn mond om iets te zeggen. Er komen geen woorden.

‘Doat uwe moager ben,’ zegt hij. Ik kijk automatisch naar mijn buik. Mager ben ik helemaal niet.

‘Ik zou uwe’ zo niet verkope’.’ De boer loopt op me af, keurt me als een koe. Hij komt wat dichter bij me staan. Ongemakkelijk zet ik een paar stappen naar achteren. Mijn adem stokt. De boer kijkt listig. ‘Ik heet Wim,’ zegt hij.

‘Ik moet plassen,’ zeg ik. Waar de woorden vandaan komen, weet ik niet. Ik hoor zelf hoe onbeholpen ik klink.

Zonder iets te zeggen, begint de boer voor me uit te lopen. Ik volg hem over het kronkelende pad. De lucht boven ons is donker, nieuwe regenwolken vullen de lucht. De boer loopt sneller, ik draaf achter hem aan. Hij moppert. ‘Moager bien ’ie en oek nog langzoam.’

Het ruikt er sterk naar chloor. Op de deur hangt een kalender met verbleekte paardenfoto’s. Ik draai het slot om, klap de wc-bril naar beneden. Mijn plas klettert in de pot.

Als ik de deur van de wc open, staat Wim voor me. Hij heeft een donkere blik in zijn ogen. Zwijgend gaat hij me voor naar de keuken.

‘Marie,’ zegt hij. Hij wijst naar een vrouw met lange strengen grijs haar. De vrouw geeft me een slap handje. ‘Hallo,’ zegt ze angstig. Als ze haar mond opent, zie ik dat haar voortanden een kartelrandje hebben. Ze perst een glimlach op haar gezicht.

Wim gaat zitten aan de keukentafel, smeert een krentenbol. Hij zet zijn tanden in het brood, eet gretig. Marie is aan de andere kant van de tafel gaan zitten. Ze strijkt met haar handen over haar schort. Er verschijnt een melancholieke blik in haar ogen.

‘Oe komt ver van hier, ist niet? De grote stoad, toch?’ vraagt ze voorzichtig.

Ik knik.

Marie praat op gedempte toon. ‘Ik ga oek af en toe noar de stoad,’ zegt ze. ‘Voor het Stoffen Spektakel. Doar koan ’ie stoffies hoalen om kleding van te naaien. Doar ga iek met de andere vrouw’ van de kerk heen. Moei is dat.’

Marie kijkt dromerig. ‘Wil oe misschien een glas melk?’ vraagt ze.

Ik schud mijn hoofd. Marie kijkt teleurgesteld.

‘Wil oe dan misschien...’ begint ze.

‘Niet.’

Wim kijkt Marie aan. Zijn blik is venijnig. Marie perst haar lippen op elkaar, drukt haar handen tegen haar ellebogen. Ik zie hoe ze hard in haar vlees duwt. Zo hard dat het pijn moet doen.

‘Wil oe onze koeie’ sien?’ vraagt Wim. Hij slikt het laatste stukje van zijn krentenbol door, slaat met zijn handen op zijn bovenbenen.

‘Koeien?’ vraag ik.

‘Wie hebben moeie koeie’,’ zegt Wim. ‘Ik kan sie oe wel laten sien.’

Marie knikt. ‘Wie hebben heel moeie...’

‘Niet,’ zegt Wim. Zijn toon is bits. Marie krimpt in elkaar.

We staan op. Ongemakkelijk loop ik achter Wim aan. Hij loopt even stevig als zojuist, duwt met zwierige gebaren tussendeuren open, schopt tegen een emmer die hij onderweg tegenkomt.

In de stal dampen zwart-wit gevlekte koeien. Geroutineerd vult Wim het stro in de voederbakken aan, geeft een koe een tik.

De koeien zijn mooi. Hun vachten glanzen, hun snuiten zijn zachtroze. Ze zwaaien met hun staarten, happen naar stro. Ik aai een van de koeien die haar tong naar me uitsteekt. De dikke, vlezige tong voelt ruw aan.

‘Oe bent woal ene moeie moagere koe.’

Wim staat vlak achter me. Met zijn hand strijkt hij over mijn schouder, zijn ademhaling is zwaar. ‘Wille uwe oek wel onze melkmachines sien?’ lispelt hij in mijn oor. Hij schuift dichter naar me toe, zijn adem ruikt naar krentenbol.

‘Niet.’

In het gangpad tussen de koeien staat Marie. Ze heeft een bezem in haar handen.

‘Niet.’

Wim laat mijn schouder los, buigt zijn hoofd.

‘Vroewe,’ zegt hij smekend. ‘Vroewe toe.’

Maries ogen staan koel. Ze geeft geen krimp. Wim loopt voetje voor voetje naar haar toe, zijn kin hangt op zijn borst.

Er stroomt weer lucht door mijn longen. Ik loop de stal uit. Buiten schijnt de zon.

Na een kwartier lopen is er opnieuw een bushalte. Ik wacht en deze keer komt de bus na een paar minuten. De chauffeur heeft een vlassige, rode baard. Hij neemt me zwijgend in zich op.

Uit mijn tas haal ik wat geld, leg het op het plateautje naast de kaartjes en het geldlaatje. Het is een paar cent te weinig. De buschauffeur mort. Zijn kleine, blauwe ogen kijken me uitdrukkingsloos aan. Nogmaals doe ik een poging om geld te vinden, maar mijn zakken zijn leeg. De chauffeur maakt een wegwerpgebaar met zijn hoofd. ‘Het is goed zo,’ mompelt hij.

Ik ga zitten op een bankje. De bus rijdt hard. Het landschap flitst voorbij, bomen, weilanden, hekken, koeien, boerderijen, sloten, de felle zon steekt in mijn ogen, legt de vlekken op het raam bloot. Op mijn netvlies verschijnen kleurige spikkeltjes, felle, psychedelische kleuren die vormen worden, slierten, draden, vegen. Mijn hoofd tolt, de bus gaat door een haarspeldbocht, rijdt schokkerig door.

Rechts van me zit een echtpaar op leeftijd. De man en de vrouw dragen donkere kleding. Mijn jas voelt aan als een cocon. Schaamteloos staart de vrouw naar me. Achter in de bus zit een familie: een man en een vrouw en twee kleine kinderen. Met hun grote, donkere ogen nemen de jongen en het meisje me nieuwsgierig in zich op. De man en de vrouw praten op gedempte toon. Uit hun woorden herken ik de zangerige klanken van het Farsi.

De bus stopt. Een halte is het niet te noemen. Er ligt een boerderij, omringd door een groot weiland. Twee meisjes in kleurige leggings stappen in. Ze begroeten de buschauffeur met zijn voornaam. Bram. De meisjes lachen, Bram lacht goedmoedig met hen mee.

We rijden weer, ik sluit mijn ogen. Het beeld op mijn netvlies wordt zwart. Van buiten dringt het zonlicht zich door mijn gesloten oogleden. Felle kleuren worden zichtbaar in het donker, ze knipperen als neonreclame. Ik hoor het geluid van een radio, een valse viool, onderbroken door ruis, gelach, een jingle, een vrouw die roept dat een meubelboulevard iedere zondag open is. De buschauffeur lijkt de juiste golflengte nog niet gevonden te hebben. De geluiden wisselen elkaar in een rap tempo af, nauwelijks nog verstaanbaar.

Dan: donkere, stroperige tonen begeleid door een zanger. Hij zingt: ‘Heaven can you see what I see. Can you feel, a little love.’

Ik denk aan de stad waar ik naartoe ga. Het is lang geleden dat ik er voor het laatst was. Hoe zou het er nu zijn, vraag ik me af. Waarom kiezen mensen voor een leven met de Heer en wat betekent dat precies? Kun je als ongelovige in een stad leven waar je omringd wordt door gelovigen?

Als klein meisje kwam ik graag in de stad. Mijn grootouders hadden er een speelgoedwinkel. Daar kon ik na sluitingstijd uren spelen. De meeste mensen in de stad bekeken me met argusogen. Met mijn kleurige oorbellen en spijkerbroeken viel ik uit de toon. In de blikken van de gereformeerden in de stad las ik veroordeling. Zo hoorde je er niet uit te zien, daarmee ging je in tegen de wil van de Heer.