Marnel Breure

Voodoo in Afrika

Uitgeverij Augustus

Amsterdam · Antwerpen

Voor Geneviève Houngbédji en alle constructieve geesten van Afrika

Voodoo in Afrika verscheen in 2006 als Het land van Legba

Copyright © 2006, 2009 Marnel Breure en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Marnel Breure

e-boekverzorging Suzan Beijer

ISBN 978 90 457 0275 9

e-ISBN 978 90 457 0495 1

NUR 320

www.augustus.nl

‘Wat mij interesseert is dit: hoe gedraagt men zich als men noch in God, noch in de rede gelooft?’

ALBERT CAMUS

Kaart van Benin

Woordenlijst

Abomey hoofdstad van het vroegere koninkrijk Dahomey

Agadja koning van Dahomey die er in 1727 in slaagde om Ouidah te veroveren

alafia geluk, voorspoed; vaak gebruikt als uitroep

bo magisch voorwerp dat onzichtbare krachten bevat; wordt gebruikt om invloed uit te oefenen op de omringende werkelijkheid of bescherming te zoeken tegen krachten in diezelfde werkelijkheid

bokonon priester die de tekens van het Fa-orakel interpreteert en meestal ook deskundig is op het gebied van bo

Dan voodoogodheid die zich manifesteert als slang

Egun voorouderlijke geest die zich onder de levenden vertoont in de vorm van een maskerfiguur

Fa orakelsysteem dat een belangrijke rol speelt in de voodoocultuur; wordt vaak het woord van Mawu genoemd

fetisj voorwerp of beeld dat een onzichtbare kracht of godheid representeert; wordt in het Fon bo genoemd

féticheur persoon die tegen betaling magie bedrijft met behulp van voorwerpen of kruiden die onzichtbare krachten bevatten

Fon volk in het zuidelijk deel van Benin; de Fon zijn de bewoners van het vroegere Dahomey en de grondleggers van de Beninese voodooreligie

Gu godheid van ijzer en oorlog

Héviosso godheid van donder en bliksem

kwaabo welkom

Legba schelmachtige godheid die zowel goed als kwaad kan doen en als boodschapper van Mawu tussen de zichtbare en de onzichtbare wereld bemiddelt; vaak te vinden op kruispunten en andere plekken waar onverwachte dingen gebeuren

Mami Wata godin van de zee

Mawu vrouwelijke oppergod die hemel en aarde heeft geschapen; vormt samen met haar mannelijke wederhelft Lissa een androgyn godenpaar

pagne lap van bedrukte katoen, meestal gebruikt als wikkeldoek

Sakpata godheid van de aarde, verspreider van het pokkenvirus

sodabi sterke alcoholische drank, gestookt op basis van palmwijn

vodounon voodoopriester

voodoo mysterieuze kracht of godheid; verwijst ook naar de religie waarin dergelijke krachten en godheden centraal staan; wordt in de antropologische literatuur geschreven als ‘vodou’ of ‘vodoun’

yovo blanke

Zangbèto nachtwakers van de voodoo; bovennatuurlijke ordedienst die erop toeziet dat boosdoeners geen kans krijgen

Proloog: Het offer

Op de avond voordat we naar Dankoly zullen vertrekken, komt Amani mijn slaapkamer binnen en laat zich op de rand van het tweepersoonsbed zakken. Ik ben net bezig een tasje met wat spullen te pakken. ‘Wat wilde je ook alweer offeren?’ vraagt hij met een frons. ‘Des moutons ou des cabris?’

Een mouton is een schaap, maar wat in ’s hemelsnaam is een cabri? Amani werpt me een verbaasde blik toe: ‘Weet je niet wat een cabri is? Een cabri is een cabri! Het lijkt op een schaap maar je moet die twee niet met elkaar verwarren.’

‘Wat is het verschil dan?’

‘Het zit hem in de hoorns. Een schaap heeft andere hoorns dan een cabri. Je weet toch wel wat een schaap is? Een schaap heeft gekrulde hoorns, een cabri heeft ook hoorns maar die zijn kleiner en steken recht vooruit.’

Mijn voorstellingsvermogen draait op volle toeren. Ik weet wel dat Afrikaanse schapen weinig van doen hebben met de wollige gevallen die de Hollandse weidelandschappen bevolken, maar wat die cabri betreft tast ik in het duister. ‘Bedoel je soms een chèvre?’ Een chèvre is een geit, meen ik te weten.

‘Nee, een cabri is geen chèvre. Een chèvre is een chèvre. Dat kan niet hetzelfde zijn. Heb je geen woordenboek?’

Ik rommel wat tussen mijn spullen, die her en der in de kamer verspreid liggen, en haal een woordenboek tevoorschijn dat nog uit mijn middelbareschooltijd dateert. De bladzijden worden door een dik elastiek bij elkaar gehouden: ‘cabri m geitje o.’

‘Ik geloof toch dat een cabri een chèvre is.’

‘Hoe kan dat nou! Dat kan toch niet?’

Een kwartier later zijn we er nog steeds niet uit. ‘Amani, ik weet het niet hoor! Ik heb toch duidelijk gezegd dat ik schapen wil offeren? Ik heb de godheid van Dankoly schapen beloofd. Twee schapen. Een vrouwtje en een mannetje en die moeten vergezeld worden door een kip en een haan. Hoe kan ik nou een cabri willen offeren als ik niet eens weet wat dat is!’

Ik beschouw het onderwerp als afgehandeld, maar Amani heeft nog een ander punt: ‘Hoe komt het dat je een bloedoffer wilt brengen? Daar was je toch op tegen? Je hebt altijd gezegd dat bloed en religie wat jou betreft niet bij elkaar horen.’

In mijn achterhoofd dient zich een licht gevoel van twijfel aan. Ja, waarom ben ik van gedachten veranderd? Ik stel me een bloedoffer voor als een uitwisseling tussen mensen en goden, tussen hemel en aarde. Er zal een dier gedood worden en ik zal het opdragen aan iets wat ik niet ken, zonder te weten waar het terechtkomt of welk hoger doel dat dient. ‘Ik kan het niet goed uitleggen,’ zeg ik aarzelend. ‘Misschien vind ik het nog steeds verkeerd om een dier te offeren, maar ik heb het idee dat ik er niet omheen kan als ik wil begrijpen wat voodoo is.’

Voor het slapengaan kijken we nog even naar een dvd. Amani beschikt over een ruime collectie, met als onbetwistbare hoogtepunten een pornofilm uit Ivoorkust waarin drie geile sletjes elkaar kreunend aflikken in een zwembad – ‘c’est grave!’ belooft het hoesje van de cassette – en een Franse vampierfilm. Mijn gastheer voelt het meest voor de geile sletjes maar het lijkt me beter dat hij die met een van zijn scharreltjes bekijkt, en dus wordt het de Franse vampier. Het blijkt een nogal eigentijdse versie te zijn waarin de rol van de vampier vertolkt wordt door een donkerblonde heavy-metalzanger. Amani kan het niet volgen: ‘Wat is een vampier precies?’

Nu is het mijn beurt om verbaasd te zijn: ‘Zijn er in Benin geen vampiers dan?’

De vampier blijkt een onbekend fenomeen te zijn en dus leg ik uit dat het om een bloeddorstig wezen gaat dat te herkennen is aan zijn scherpe hoektanden. ‘Een vampier is een persoon van aristocratische afkomst. Om niet al te erg op te vallen woont hij op een afgelegen kasteel dat omringd wordt door donkere bossen. Het probleem is dat hij zich alleen in leven kan houden door het drinken van mensenbloed. Hij moet er dus af en toe op uit om een slachtoffer te zoeken.’ Inwendig geneer ik me een beetje. Ik moet me zo nodig bezighouden met bloederige Afrikaanse voodoorituelen, maar in Europa gaat het er nog veel gekker aan toe. Desondanks maak ik het verhaal dapper af: ‘Het schijnt dat vampiers een voorkeur hebben voor jonge maagden. De vampier verleidt een meisje en wanneer hij haar voor de eerste keer omhelst, bijt hij haar in de hals om haar bloed op te zuigen.’ De dvd-speler laat intussen beelden zien van twee luchtig geklede groupies die wulps om de heavy-metalzanger heen draaien.

‘En bestaat dat echt?’ vraagt Amani bezorgd.

‘Nou nee. Je moet het als een soort mythe zien.’ Ik betwijfel ernstig of dit wel een adequate uitleg is.

’s Ochtends vroeg rijden we vanaf de marktplaats uit Ouidah weg in een oude Toyota die zes passagiers vervoert. Ik heb een onrustige nacht achter de rug vol dromen over goden met wolfstanden die het ene schaap na het andere aan stukken rijten. Amani, die van huis uit moslim is, raadt me aan om op het kruispunt van Godomey een muntstuk van honderd CFA, de Afrikaanse frank, weg te geven. Binnen de islam is het schenken van een aalmoes een soort offerdaad die de gulle gever in staat stelt om dreigend gevaar op een afstand te houden. Eenmaal op het kruispunt is er echter geen bedelaar te bekennen en blijk ik ook geen honderd frank in mijn portefeuille te hebben. Gelukkig steekt op het allerlaatste moment een haveloze moslim met een bedelstaf in de hand zijn hoofd door het raampje van de auto: ‘Salam aleikum!’ Hebbes! Amani stoot me aan, ik druk de man wat kleingeld in de hand, de chauffeur trekt op en slaat linksaf in de richting van de oude koningsstad Abomey.

Ik zit achter in de auto tegen het rechterportier aangedrukt. Direct naast me zit een jonge vrouw met een kraaiende baby op schoot, buiten schieten taferelen uit het dagelijks leven voorbij. Werkplaatsjes waar getimmerd, gesleuteld of genaaid wordt, vrouwen die met emmers, manden en schalen op hun hoofd naar de markt lopen, dansende raffiafiguren op weg naar een maskerceremonie, een pick-up met een laadbak vol drummende jongens, leden van een christelijke sekte die ergens in de berm een kerkdienst houden. Naarmate we verder van het kruispunt verwijderd raken, wordt het stiller langs de kant van de weg en neemt het verkeer af. De wereld wordt langzaam groen, groener, groenst. Gestaag rijden we voort langs palmen en mangobomen die oprijzen in het lage, dichte struikgewas, totdat we midden in de brousse onverhoeds vastlopen in een lange file. Een opstopping? Op deze plek? Als de auto stilstaat, is de hitte meteen niet om uit te houden, dus stap ik uit om te zien wat er gaande is. Er is geen streepje schaduw op de weg en de late ochtendzon stort zich genadeloos over me uit. Een stuk verderop verdringt een groepje mensen zich om iets wat ik niet kan zien. ‘Een ongeluk,’ zegt de bestuurder van de auto voor ons. ‘Drie doden.’ Mijn Hollandse nuchterheid maakt plaats voor een gevoel van onheil dat log en zwaar in mijn onderbuik blijft liggen. Ik ben te laat. Het universum is me een slag voor. Ieder offer is een vergeefse geste. De wereld is niet te redden.

Onze oude Toyota is al bezig te keren. Bedrukt neem ik mijn plaats bij het rechterportier weer in. De chauffeur rijdt een stukje terug en slaat dan zonder aarzelen een bospad in. Hobbelend over onverharde weggetjes die langs stille dorpjes voeren, vervolgen we onze tocht. Als we rond het middaguur moe en bezweet in Abomey arriveren, hebben we de helft van de reis erop zitten.

In Dassa, een stadje op een paar uur rijden van Abomey, maken we een tussenstop om een oom te bezoeken die volgens Amani de aangewezen figuur is om me te helpen bij de aanschaf van de vereiste offerdieren. We houden twee bromfietstaxi’s aan, stappen achterop en scheuren in rap tempo het plaatsje door om na een minuut of tien te stoppen bij een huis met een metalen bord bij de ingang: El Hadji Assogba – koranschool op Arabische grondslag. Een zeer krasse oude man met opvallende flaporen, gekleed in een lange kaftan van eenvoudige witte katoen, komt naar buiten stormen en begroet ons allerhartelijkst. El Hadji heeft Amani in geen jaren gezien en herkent zijn neefje aanvankelijk niet, maar hij vindt het erg leuk dat we er zijn en troont ons met veel armgebaren mee naar binnen. We nemen plaats op een roestig metalen bankstel met ongemakkelijke rode kussens, een meisje brengt een kroes putwater, waar we om beurten een paar slokjes uit drinken. Oom vertelt dat hij al over de negentig is en wijst naar een van de muren waar een bijna levensgroot zwart-witportret hangt van een familiehoofd in traditionele dracht: ‘Kijk, dat is mijn vader.’

De man op de foto vertoont een frappante gelijkenis met onze gastheer.

‘Ja, ik zie het, hij heeft net zulke flaporen als u.’

El Hadji veert op uit zijn stoel, grijpt met twee handen naar de uitsteeksels aan weerszijden van zijn hoofd en kijkt me met fonkelende ogen aan: ‘Pas op, hoor! Met die oren is niks mis! Die heeft God me gegeven.’

We lachen alle drie. Amani legt uit dat ik in Dassa ben om schapen te kopen. Dat is geen enkel probleem, schapen zat. De bejaarde koranleraar zal er meteen iemand op uitsturen. Hij is zelfs bereid ons zijn auto te lenen om de dieren op de plaats van bestemming te krijgen. Oom en neef praten samen nog wat verder – El Hadji spreekt geen Frans – totdat Amani het woord tot mij richt: ‘Mijn oom wil graag weten waar je die schapen voor nodig hebt. Wat moet ik tegen hem zeggen?’

‘Nou, vertel maar gewoon dat ik een offer ga brengen bij Dankoly, het heiligdom van de slangengod Dan in de buurt van Savalou. Ik ben wel benieuwd wat hij daarvan vindt.’ Amani knikt en brengt de boodschap netjes over.

‘Wat!’ Oom draait om als een blad aan een boom. Van verontwaardiging springt hij bijkans uit zijn islamitische vel: ‘Die vrouw is zeker niet goed wijs! Wie smijt er nu zijn geld over de balk voor een of andere fetisj! Dat is toch van God los!’ De oude man priemt een beschuldigende vinger in mijn richting: ‘Ieder verstandig mens weet dat de Satan in Dankoly aan het werk is!’

Zo, die zit. El Hadji is er in één klap in geslaagd een bres te slaan in mijn broze pantser. Ik ben echter niet van plan me zomaar gewonnen te geven. El Hadji moet nodig met de Satan schermen. Ik heb direct bij binnenkomst al gezien dat er tussen de islamitische spreuken aan de wanden twee posters van Osama bin Laden hangen. ‘America under attack’ schreeuwen de vetgedrukte letters. Tegen een achtergrond van instortende Twin Towers licht het beminnelijk glimlachende gezicht van America’s most wanted op. Op de tweede poster, duidelijk een montage, is Bin Laden in militaire uitrusting te zien. Hij is omringd door vervaarlijk uitziend wapentuig, achter zijn rug ontploffen links en rechts granaten. Zijn gezicht vertoont dezelfde glimlach als op de eerste prent.

‘Zeg maar tegen je oom dat ze in Amerika vinden dat Osama bin Laden de Satan is.’ Amani grinnikt. Ik betwijfel of hij mijn woorden wel vertaalt.

We gaan naar buiten om de komst van de schapen af te wachten. Oom laat een paar stoelen voor ons uit de huiskamer halen, zodat we kunnen zitten. Ik kijk bezorgd naar de zon, die de terugweg naar de einder al begonnen is. Gelukkig komt de schapenzoeker terug met een niet al te groot dier in zijn kielzog. Het wordt met een touw aan het bord van de koranschool gebonden. ‘Wat vind je ervan?’ zeg ik tegen Amani. Hij bekijkt het beest, een vrouwtje, met een kritische blik: ‘Ze mist een oog! Daar kun je geen offer mee brengen.’

Ik zwijg beteuterd. Dat oog was me niet opgevallen. Amani gaat in discussie met de schapenzoeker, die na enige tijd morrend tussen de huizen verdwijnt. Het volgende dier dat naar het koranschoolbord wordt gesleept, is een mannetje. Het is nog kleiner dan het vorige schaap, maar mijn geduld begint op te raken, waardoor ik inmiddels bereid ben genoegen te nemen met alles wat er voorhanden is. Mijn begeleider denkt er echter anders over: ‘Dat is ook geen goed offerdier. Kijk maar, hij is gecastreerd.’

Het derde beest dat me te koop wordt aangeboden, heeft een vlekkenpatroon van ‘tranen’ op zijn gezicht en wordt ook afgekeurd. Daarna houdt de aanvoer op. El Hadji heft zijn armen in de lucht in een gebaar van overmacht. Hij kan er verder ook niets aan doen. Ik sta verbolgen naast het derderangs vee: ‘Amani, ik geloof er helemaal niets van. Er zijn hier in de buurt toch wel meer dan drie schapen te vinden? Die ouwe rotzak probeert de zaak te saboteren met z’n Satan aan de muur!’

‘Stil nou, er zitten daar een paar jongens die Frans spreken. Iedereen kan je horen!’

We geven oom beleefd een hand en vertrekken uit Dassa met een slecht humeur, zonder schapen. Het lenen van de auto kunnen we ook wel vergeten.

De laatste stop voor Dankoly is Savalou, een slaperig plaatsje in de heuvels waar de tijd nog net niet stilstaat. De bewoners slenteren traag door de ongeplaveide straten of hangen loom op de lage houten bankjes die ze voor hun huizen hebben gezet. Amani klampt willekeurige passanten aan met de vraag of ze een adresje weten waar je schapen kunt kopen. We worden een tijdje van het kastje naar de muur gestuurd, totdat we uiteindelijk bij een jonge dikke vrouw belanden die zich voor de ingang van haar woonerf heeft geposteerd. De vrouw heeft schapen en alle tijd van de wereld. Ik heb geen schapen en vreselijke haast. Over hooguit een uur of twee wordt het donker en als ik niet op tijd ben, kan ik het hele offerritueel wel op mijn buik schrijven.

Amani opent de onderhandelingen. De jonge dikke vrouw luistert op haar gemakje toe, totdat het haar beurt is om te reageren. Tergend langzaam stromen de woorden uit haar mond. Ik heb geen idee wat er gezegd wordt. De vrouw wandelt het erf op en komt na een eeuwigheid terug met een paar schapen. Wederom valt het me op hoe klein de dieren zijn. Terwijl het gesprek voortkabbelt, trippelen de schapen de straat in en verdwijnen doodleuk tussen de huizen. ‘Moet je kijken! Die beesten knijpen er gewoon tussenuit. Kun je niet even tegen die vrouw zeggen dat ze moeten worden vastgebonden? Leg haar maar uit dat we zo meteen nog dringend ergens heen moeten. Ik heb echt geen tijd voor deze toestanden.’

Amani werpt me een medelijdende blik toe: ‘Nee, dat kan ik niet tegen haar zeggen. Het zou trouwens niets aan de situatie veranderen. De dingen gaan zoals ze gaan, ik ben zelf ook een vreemdeling in dit plaatsje.’

Ik laat me bruusk op een stenen stoepje zakken, sla mijn benen over elkaar en steek nerveus een sigaret op. Ik ben me terdege bewust van de merkwaardige aanblik die ik in deze omgeving bied, maar het kan me niks schelen. Wat mij betreft kunnen alle Afrikanen de boom in, ze moeten maar denken wat ze willen. Als de koop na veel vijven en zessen gesloten is, gaat de vrouw er met een afgebroken tak op uit om de verdwenen dieren op te sporen. Ik zit nog steeds op het stoepje, driftig wippend met een voet. In stilte vraag ik me af hoe lang deze beproeving duren gaat.

‘Die schapen zijn hier allemaal zo klein,’ zeg ik tegen Amani in een poging de spanning te doorbreken. Het is een seconde stil. ‘Dit zijn geen schapen, dit zijn geiten.’ Ik ben totaal verbluft. ‘Wat zeg je?’ Amani verliest geen moment zijn kalmte. ‘Ik ben gisteravond misschien niet helemaal duidelijk geweest, maar ik heb navraag gedaan bij een vriend van me en die zegt dat er in Dankoly geen schapen worden geofferd. Die worden niet geaccepteerd door de godheid. Je moet geiten hebben, een mannetje en een vrouwtje.’ Ergens in mijn hoofd wordt een knop omgedraaid. Schapen die in geiten veranderen? Ik geef het op. Of beter gezegd, ik geef me over. Aan de dingen die gaan zoals ze gaan, de dag die traag ten einde loopt, een tocht met onbekende afloop, een godheid die geen schapen blieft maar wel naar mijn smeekbede heeft geluisterd. Geiten? Mij hoor je niet meer.

De jonge dikke vrouw is erin geslaagd de geitjes te vangen. Ik overhandig haar het geld en we nemen afscheid. Getweeën stappen we achter op een voorbijrijdende bromfietstaxi, kopen aan de rand van het dorp nog snel een kip en een haan, en dan zijn we plotseling klaar om naar Dankoly te vertrekken. De berijder van de bromfietstaxi snoert de geitjes als een gordel van vlees om zijn middel, Amani houdt de kip en de haan in bedwang en ik neem de rest van onze bagage onder mijn hoede. Dicht op elkaar geperst rijden we het plaatsje uit. Links voert de weg langs een rij heuvels die zich koestert in het licht van de namiddag, rechts strekt zich een weidse groene vlakte uit. De geitjes gillen onophoudelijk, hun angstkreten gaan door merg en been. Beetje bij beetje raak ik de waanzin voorbij. Volkomen sereen laat ik me naar het einddoel van de reis voeren.

Als we bij het heiligdom arriveren, word ik bestormd door een troep jongens die eruitzien alsof ze zojuist uit de krochten van de hel zijn ontsnapt. Hun gescheurde kleren, die schuilgaan onder een dikke laag vuil en smerigheid, wedijveren met de kleur van hun huid. De jongens verdringen elkaar om me te mogen helpen bij het brengen van mijn offer en zo een zakcentje te verdienen. Ik stap zo rustig mogelijk van de brommer, wacht tot de leider van de bende zich aandient, leg uit waarvoor ik gekomen ben en laat me vervolgens meetronen naar de plek waar de godheid Dan zetelt. Op een verhoging van aarde, diepzwart van alle dieren die er zijn gedood, prijkt een boomstronk die overgoten is met bloed en palmolie. Er hangt een geur van bederf die alles doordringt. Een priester om de zaak te beheren is er niet. Het heiligdom functioneert van oudsher in een toestand van volledige anarchie. Ik trek mijn schoenen uit. Blootsvoets beklim ik de berg van zwarte aarde waarop mijn offerdieren al zijn neergelegd. De geitjes zijn opgehouden met gillen, de kip en de haan liggen er stilletjes bij.

Mijn begeleider spoort me aan de dieren aan te raken en de wens die ik hier eerder heb gedaan opnieuw aan de godheid kenbaar te maken. Voorzichtig laat ik mijn handen over de warme flanken van de geitjes glijden, niet wetend of ik hen troost of zij mij troosten, en ga zachtjes door hen te strelen tot ik plotseling zin krijg om te huilen. Ik geloof niet, nergens in, maar ik weet me verbonden met deze wereld van vlees en bloed en aarde, waaruit geen verlossing mogelijk is. Een armzalige wereld, verschrikkelijk en subliem, die niet te redden is. Wie of wat zou er ook gered moeten worden? Woorden tuimelen door mijn hoofd maar laten zich niet in zinnen vangen. Mijn gebed is een regelrechte mislukking. Even later klieft het mes de lucht en tekenen helderrode druppels zich scherp af tegen de zachte tinten van de hemel. Nadat het bloed over de boomstronk is gesprenkeld, wordt het dode lichaampje met een ferme zwaai van de offerplek weggeworpen. Met een doffe klap smakt het op de roestbruine bosgrond.

Het is volbracht.

1 De geest in de fles

Celestine vindt het maar niks. Als ik haar vertel dat ik in Ouidah wil gaan wonen om me in de plaatselijke voodoocultuur te verdiepen, schieten haar wenkbrauwen in een frons omhoog terwijl ze haar mondhoeken in een volmaakt synchrone beweging naar beneden trekt: ‘Toi là! Hoe haal je dat nou in je hoofd! Jij denkt zeker dat je geen gevaar loopt op deze wereld. Goed, ik zal het je nog één keer uitleggen: er is overal gevaar. Vooral in Ouidah. Ze jagen elkaar daar om het minste of geringste de dood in. Ik zweer het je bij Onze-Lieve-Heer en al mijn voorouders.’ Uit Celestines mond ontsnapt een geluid dat intense afkeuring moet uitdrukken: ‘Ouidah? Dat is vragen om moeilijkheden. Alleen een blanke gaat daar vrijwillig naartoe!’

‘Welnee! Volgens mij moet je al die verhalen over mensen die elkaar met voodoo vermoorden niet zo serieus nemen.’

‘Voor jou zijn het verhalen, maar je hebt er geen idee van waar je bent. Dit is Holland niet. Ici, c’est le Bénin!’

‘Ik weet echt wel wat ik doe.’

‘Niemand is onkwetsbaar.’ Celestine kijkt me schuin aan. Als ik mijn hoofd naar haar toe wend, laat ze haar blik heel even in de mijne rusten en vermengt de afkeuring zich met een zweem van trots. ‘Nou ja, lef heb je in ieder geval wel.’ Voor de vorm schudt ze nog eens met haar hoofd, maar in haar keel trilt al een schater. En natuurlijk schater ik met haar mee.

Celestine Bokossa is mijn beste vriendin. Toen ik op een dag zonder duidelijke reden door een van de vele ongeplaveide volkswijken van Cotonou banjerde, was ze er ineens. Ze stond ergens op een straathoek te palaveren met een paar buurvrouwen, vlak bij het half voltooide kerkgebouw van de Hemelse Christenen dat ik naderhand op weg naar haar huis nog talloze malen zou passeren, voorzichtig stappend van het ene droge stukje naar het andere om de stinkende plassen te vermijden die in dit deel van de stad zelfs buiten het regenseizoen niet opdrogen. Het bakstenen geval waar Celestine met haar man en kinderen woont, ligt op een minuscuul lapje drassige grond aan de rand van de lagune die Cotonou in tweeën snijdt, ingeklemd tussen een vuilnishoop en een rijtje bamboekrotten dat onderdak biedt aan een stel verpauperde Nigeriaanse migranten die zo mogelijk nog armer zijn dan de Bokossa’s. Ze stond daar gewoon. Op slenterafstand van haar huis, bij dat kerkgebouw van op elkaar gestapelde blokken cement. In een felrode pagne met grote vogelmotieven en een hoofddoek van dezelfde stof, die ze eigenlijk alleen bij speciale gelegenheden draagt.

‘Bonjour!’

‘Bonjour!’ Hoewel ze helemaal zo lang niet is, leek ze met kop en schouders boven de andere vrouwen uit te steken. Ik liep naar haar toe zonder er verder bij na te denken en stak haar ter begroeting mijn hand toe. ‘Ik heet Marinel.’

‘Ik ben Celestine.’ Haar lach klonk zo uitnodigend dat ik de modder en het vuil vergat. Even later betrad ik voor de eerste keer het kleine erf met het krakkemikkige houten stalletje dat dienstdoet als kruidenierswinkel en het verveloze tafelvoetbalspel, waar de opgeschoten jeugd uit de buurt zich tegen betaling van wat muntgeld op mag uitleven. Ik kan me niet herinneren dat ik er ooit iemand heb zien tafelvoetballen, maar het winkeltje wordt druk bezocht door omwonende vrouwen die nog even snel een boodschapje komen halen. Binnen bleek het stalletje zich voort te zetten in de vorm van drie roestige koelkasten vol bier en Coca-Cola, die tegen een van de kale muren stonden opgesteld. Op het erf en in het huis krioelden meer kinderen dan ik kon tellen. Terwijl ik me te midden van rondslingerend huisraad en stapels verkreukelde lappen en kinderkleren op een stoel liet zakken, haalde Celestine uit een van de koelkasten een halve liter bier tevoorschijn, die ze met haar tanden openmaakte. Het schuim perste zich door de nauwe flessenhals naar buiten en stroomde over een stevige, sierlijke hand.

Hooguit een week na onze eerste ontmoeting betrok ik een kleine tweekamerwoning niet ver van het huis van Celestine Bokossa. Mijn kersverse vriendin hielp me met het bedingen van een huurcontract bij de beruchtste huisjesmelker van Cotonou. Vervolgens stelde ze een schoonmaakploegje samen om het woninkje uit te mesten en ronselde in één moeite door een paar schildersjongens, afkomstig uit het Nigeriaanse krottenwijkje naast haar eigen kavel, die opdracht kregen om met gele muurverf de ergste groezeligheid aan het oog te onttrekken. Tussen alle beslommeringen door wisselden we van gedachten over de dingen waar alle gesprekken in Benin om draaien: geld, God en de eeuwigdurende loopgravenoorlog tussen man en vrouw. Hoewel onze levens hemelsbreed van elkaar verschillen, wisten we elkaar dankzij de taal van de voormalige kolonisator telkens weer te vinden. Celestine heeft vijf jaar op school gezeten en redt zich met vallen en opstaan in het Frans. Ik heb ongeveer twintig jaar op school gezeten en red me ook met vallen en opstaan in het Frans.

Op het moment dat ik Celestine leer kennen, ben ik net neergestreken in Cotonou. In de voorgaande vijftien jaar heb ik als reiziger en journalist tal van West-Afrikaanse landen bezocht, maar Benin is nieuw voor me en dus grijp ik iedere gelegenheid aan om mijn omgeving te verkennen. Soms laat ik me per bromfietstaxi naar de verste uithoeken van de stad rijden, andere keren dwaal ik te voet door mijn eigen buurtje. Als ik op een snikhete namiddag in de richting van de lagune wandel, wordt me de weg versperd door een gemaskerde figuur die van top tot teen behangen is met kleurige fluwelen lappen vol patchwork en glitters. Ik blijf staan en produceer een aarzelende glimlach, niet wetend of ik me ongemakkelijk moet voelen of het leuk moet vinden. De verschijning, die diepe, onaardse keelklanken voortbrengt, zwaait ostentatief met een arm voor mijn neus, waardoor het lappengewaad, dat zwaar om zijn lichaam hangt, als een ouderwets toneelgordijn in beweging komt. Wanneer de maskerfiguur een laatste stap in mijn richting doet, hoor ik achter me een snerpend gilletje. Een vrouw stuift achter haar fruitstalletje vandaan en trekt me haastig naar de kant van de weg. Als de gedaante zich omkeert en zacht grommend verdwijnt in de richting waaruit hij gekomen is, slaakt ze een zucht van verlichting. Mijn hachje is gered.

‘Dat was een Egun,’ zegt Celestine als ik haar verslag doe van mijn wonderlijke ontmoeting met de lappenman. Ze zit achter het stalletje op haar erf met een emmer vol pinda’s tussen haar benen en stopt me met een resoluut gebaar een handjevol toe.

‘Een Egun?’ Werktuiglijk steek ik een pinda in mijn mond.

‘Ja, dat is iemand die is teruggekeerd uit het land van de voorouders.’ Celestine laat de pinda’s in kleine plastic zakjes glijden, die ze handig dichtknoopt en in een tweede emmer deponeert. ‘De doden kruipen op een geheime plek uit de aarde om hun levende familieleden te bezoeken. Daar zijn speciale ceremonies voor. Hoe harder er getrommeld wordt, hoe harder de geesten dansen. Ze tollen in de rondte en gaan vreselijk tekeer. Sinds ik katholiek ben geworden, hou ik me er verre van. Als zo’n geest je aanraakt, loopt het helemaal verkeerd met je af. Het is maar goed dat die vrouw je te hulp is geschoten.’ Ze frommelt met de ene hand een plastic zakje open terwijl ze met de andere in de pinda’s graait.

Benin is de bakermat van een verschijnsel waar westerlingen de wildste fantasieën over hebben zonder er het fijne van te weten: voodoo. In de horrorfilms uit Hollywood, die zich meestal afspelen onder zwarten op Haïti of in Amerika, lijkt voodoo op een duister soort magie te berusten waarbij veel en graag met lijken wordt gesold en tegenstanders zonder scrupules naar de andere wereld worden geholpen. Je steekt een naald in een poppetje, spreekt een paar formules uit bij de mensenschedel op het familiealtaar en de vijand is voor eens en voor altijd uitgeschakeld. Het beeld dat oprijst uit de antropologische literatuur is een stuk minder morbide. In feite is voodoo een oude Afrikaanse religie die zich via de slavenhandel in de Nieuwe Wereld kon verspreiden en waarin alles draait om communicatie met natuurkrachten, vooroudergeesten en andere elementen uit de wereld van het onzichtbare. Voodoo betekent letterlijk zoiets als ‘mysterie’: dat wat er is maar zich niet zomaar prijsgeeft aan de menselijke waarneming.

In Benin is voodoo tot op de dag van vandaag prominent aanwezig in het openbare leven. Magische praktijken die in landen als Senegal of Ghana discreet schuilgaan onder de dekmantels van islam en christendom springen hier in het oog. De grens tussen de zichtbare en de onzichtbare werkelijkheid is zo poreus dat niemand het vreemd vindt om op klaarlichte dag onverhoeds oog in oog met een voorouderlijke geest te staan. Anders dan in andere West-Afrikaanse landen heeft de oorspronkelijke religie in Benin meer aanhangers dan christendom en islam. Volgens de volkstelling van 1992 bestaat ruim 40 procent van de bevolking uit animisten. In de grote stad dreigt dat animisme onder druk van urbane ontwikkelingen te verwateren, maar in Ouidah – een plaatsje op ongeveer een uur rijden van Cotonou – is de oorspronkelijke cultuur springlevend. Ouidah staat bekend als een belangrijk centrum van de Beninese voodooreligie. Als ik wat meer ingeburgerd raak, breng ik er regelmatig een paar dagen door en ga dan steevast op bezoek bij Amani Abou, een tengere jongeman met fijne gelaatstrekken die in Afrikaanse kunstvoorwerpen handelt. De gebruikelijke maskers en andere houten souvenirs vormen slechts een klein deel van zijn assortiment: Amani verkoopt in de eerste plaats voodoobeelden die hij van priesters in de omgeving betrekt.

Al snel neem ik de kans te baat om Amani te vergezellen op zijn strooptochten. We trekken er per brommer op uit om voodootempels in de omliggende dorpen te bezoeken. Tijdens onze eerste uitstapjes zit ik wat krampachtig achterop, zoekend naar het juiste steunpunt voor mijn voeten, maar later geef ik me over aan de vochtige omarming van de brousse, die het stof aan mijn huid doet kleven. Aangezien het bos van oudsher de plek is waar de geesten huizen, scheren we rakelings langs onzichtbare werelden. Af en toe passeren we een struik of lage tak waaraan een rood of wit lapje is gebonden, een enkele keer is er een rieten mandje op een kruispunt neergezet. Het woud is een geheimzinnig oord waar goden en mensen verstoppertje spelen en subtiele tekens voor elkaar achterlaten. We stappen nooit af om te kijken wat er in zo’n mandje verborgen zit.

Een van de eerste heiligdommen die ik betreed, is gewijd aan Sakpata, de godheid van de rode aarde die zo bepalend is voor het Beninese landschap. De beheerder van de tempel is een lange, dunne man van een jaar of vijftig die me met wapperende armen en twinkelende ogen binnenlaat in een lemen bouwseltje achter op het woonerf. Ik moet me een beetje bukken om door de deuropening te kunnen, waarna ik behoedzaam plaatsneem op een lage bank die tegen een van de wanden is gezet. Als mijn ogen aan het halfduister zijn gewend, zie ik dat een groot deel van het vertrek is volgestouwd met godenbeelden en ondefinieerbare voorwerpen die overgoten zijn met dierlijk en plantaardig offermateriaal. Een vreemde geur van rotting, die ik later zal leren herkennen als het typische voodoomengsel van bloed, palmolie en maïsmeel, dringt mijn neusgaten binnen. Boven het altaar bungelen een paar trossen schapenschedels. Hagedissen schieten over de wanden weg. Achter in de tempel staat een vervaarlijk uitziend beeld dat een brandende sigaret in zijn houten mondhoek heeft bungelen. Wolkjes sigarettenrook drijven voorbij als boeien in een donkere zee. Ik vul mijn longen met de bedompte lucht, klem mijn handen om de zitting van de bank en laat me dan met toegeknepen ogen in een onbekende realiteit tuimelen. Alice in voodooland. In de verte hoor ik de lange, dunne priester een paar keer in zijn handen klappen. Als ik mijn ogen voorzichtig weer opendoe, zie ik van achter een omheining een handvol jonge kinderen tevoorschijn komen, gehuld in eenvoudige wikkeldoeken en omhangen met kralenkettingen. Het zijn novicen die in deze tempel worden opgeleid voor de eredienst aan Sakpata. De kinderen knielen ter begroeting in een halve cirkel voor me neer. Ritmisch klappend buigen ze hun geschoren hoofden naar de grond en zingen voor me in een taal die alleen door ingewijden wordt gesproken. Hun ijle stemmen resoneren opvallend krachtig tegen de lemen muren van de hut.

De wereld van de voodoo maakt iets in me los. De oerachtige sfeer in de tempels doet een appèl op een religieus gevoel van heel ver en heel lang geleden, dat haaks staat op het plechtige karakter van christendom en islam. Voodoo is niet hemels en verheven maar aards en laag-bij-de-gronds. Geen kathedralen of minaretten die opzichtig naar boven reiken, maar onooglijke huisjes die bescheiden in het landschap hurken. Geen engelen die van grote hoogte neerdalen, maar voorouders die moeizaam uit de rode klei krabbelen. Geen heilige boeken die Gods woord bevatten, maar met bloed besmeurde beelden waar een vreemde bezieling van uitgaat. In Benin wordt een voodoobeeld niet als een levenloos ding gezien, maar als een voorwerp dat door een priester is opgeladen met krachten. En die krachten kunnen zowel ten goede als ten kwade worden gekeerd. Het is me vooralsnog een raadsel wat daar de portee van is. Wat mij betreft staat het buiten kijf dat het te simpel is om voodoo voor te stellen als een vorm van zwarte magie, zoals de filmmakers van Hollywood doen. Maar hoe zit het dan wel? Hoe kan het kwaad een plaats in voodoo hebben als het een volwaardige religie is? Hoort religie niet juist verbonden te zijn met het goede? Amani heeft geen antwoord op mijn vragen. Als kunsthandelaar is hij meer geïnteresseerd in de schoonheid en de marktwaarde van de beelden die hij verkoopt dan in de cultuur waarbinnen ze betekenis krijgen. Soms denk ik dat hij diep vanbinnen een beetje zijn neus ophaalt voor die cultuur. Hoe krijg je het anders voor elkaar om een authentiek religieus voorwerp aan de een of andere blanke verzamelaar te verkwanselen?

Van Celestine word ik ook niet wijzer. Hoewel ze in Ouidah geboren en getogen is, kan de voodoocultuur haar goedkeuring niet wegdragen. Sterker nog, ze heeft er geen goed woord voor over. Ze schildert haar geboorteplaats bij herhaling af als een oord vol dood en verderf waar ze in geen jaren een voet heeft gezet. ‘Het heeft te maken met het overlijden van mijn vader,’ zegt ze als ik haar uithoor over het waarom van haar aversie. ‘Op een dag zat hij dood in zijn stoel. Zomaar.’

Er valt een stilte waarin Celestine met een veelbetekenend gezicht achteroverleunt en ik koortsachtig nadenk. ‘Misschien werd hij overvallen door een hartstilstand,’ opper ik.

Een sissend geluid moet duidelijk maken dat ik er helemaal naast zit. ‘Het is maar wat je een hartstilstand noemt. Een paar weken eerder was er een tante overleden en de hele familie lag met elkaar overhoop vanwege de erfenis. Mijn vader is zo dom geweest om hardop te zeggen dat de gang van zaken hem niet aanstond. Kort daarna was hij zelf dood. Zo gaat dat.’ Ze huivert.

Celestine begrijpt duidelijk niet waarom ik Ouidah zo aantrekkelijk vind. In haar ogen ben ik een onnozele buitenlander, een yovo die van toeten noch blazen weet. Omgekeerd snap ik niet waar Celestines vreesachtige houding vandaan komt. Hoe kan deze gulle, krachtige vrouw zo angstig zijn? Aangezien ik niet kan bedenken wat er anders achter zou moeten zitten, hou ik het voorlopig op een sterk staaltje Afrikaans bijgeloof. Eén ding staat vast: als ik meer aan de weet wil komen over de verhouding van goed en kwaad in de voodoocultuur, zal ik mijn naspeuringen moeten uitbreiden.

Tijdens een verblijf in Nederland word ik op weg geholpen door een verhaal uit mijn eigen cultuur: een sprookje van de gebroeders Grimm. In een radioprogramma van de publieke omroep heb ik een vraaggesprek met Tjeu van den Berk, een theoloog van katholieken huize die me attent maakt op de symbolische waarde van sprookjes. Volgens Van den Berk reiken sprookjes beelden aan die ons inwijden in de mysteriën van het geloof. Als voorbeeld noemt hij het verhaal van ‘De geest in de fles’, dat over een arme houthakkersjongen gaat.

Er was eens, lang, lang geleden, een houtakker die maar één zoon had. Omdat er geen geld is om de jongen een vak te laten leren, ziet hij zich genoodzaakt om hem mee te nemen naar het bos. De zoon, die vlijtig en leergierig is, volgt zijn vader zonder morren het bos in en hakt er met zijn bijl op los tot de zon loodrecht aan de hemel staat en de oude man aangeeft te willen rusten. De jongen is nog lang niet moe en loopt verder het woud in. Hij loopt en loopt totdat hij een eik ziet die vele eeuwen oud moet zijn.

Opeens hoort hij een stem: ‘Laat me eruit!’ De houthakkersleerling gaat op onderzoek uit en vindt, diep verborgen tussen de wortels van de boom, een glazen fles waarin een vreemd figuurtje op en neer springt. ‘Laat me eruit, laat me er alsjeblieft uit!’ Als de jongen de stop van de fles haalt, stijgt er een geest uit op die in enkele ogenblikken immense proporties aanneemt. ‘Weet je wat ik met jou ga doen?’ brult de geest. ‘Ik ga je nek breken. Ik ben de machtige Mercurius en wie mij loslaat, moet ik de nek breken.’

De jongen schrikt maar laat zich niet uit het veld slaan. Hij lokt de geest met een list terug de fles in en drukt snel de stop er weer op. ‘Laat me er toch uit, laat me er toch uit!’ De geest begint opnieuw te jeremiëren: ‘Als je me vrijlaat, zal ik je rijkelijk belonen, zodat je de rest van je leven nooit meer gebrek zult lijden.’ De houthakkersleerling voelt er niets voor om zich een tweede keer te laten bedriegen, maar na enig wikken en wegen besluit hij het er toch op te wagen. Hij neemt de stop van de fles en ook dit keer zwelt de machtige Mercurius aan tot indrukwekkende omvang. ‘Hier heb je je loon,’ zegt de geest en hij reikt de jongen een piepklein stukje stof aan. ‘Als je met het ene eind van dit lapje een wond bestrijkt, dan zal die onmiddellijk genezen, en als je met het andere eind een stuk ijzer bestrijkt, dan verandert dat in zilver.’ De zoon van de houthakker neemt meteen de proef op de som en merkt dat de geest dit keer zijn woord heeft gehouden. En omdat rijkdom en gezondheid voortaan onder handbereik liggen, leeft hij nog lang en gelukkig.

Volgens Tjeu van den Berk gaat het sprookje van de houthakkersjongen in wezen over de heidense geest die door de westerse mens uit het christendom is geweerd. De geest in de fles is een tweeslachtige godheid die zowel licht als donker omvat en daardoor maar half te vertrouwen is. De christelijke cultuur is juist geneigd om een scherp onderscheid te maken tussen de krachten van het licht en de krachten van de duisternis, waarbij de goede kant nadrukkelijk op de voorgrond wordt geplaatst. Het gaat om de goede God, de goede mens, de goede geest. Daarmee mikt het christendom – impliciet of expliciet – op een volmaakte mens die zijn tekortkomingen onder controle heeft, of beter nog, geëlimineerd heeft. Van den Berk heeft daarentegen een volledige mens voor ogen die goed en kwaad in zichzelf integreert en in evenwicht brengt. De verdringing van het kwade zal in deze visie vroeg of laat onhoudbaar blijken. ‘Je moet de geest uit de fles durven halen,’ zegt Van den Berk. ‘Het heeft geen enkele zin het kwaad te isoleren en weg te stoppen in de grond onder een boom. Iedereen heeft een lichtende en een donkere kant en die twee lopen volledig door elkaar, dat is mijn diepste overtuiging.’

Terug in Benin kan ik het verhaal van de houthakkersjongen niet uit mijn hoofd zetten. Ik realiseer me dat de onvoorspelbare geest van het heidendom, die in het sprookje van Grimm onder de kurk wordt gehouden, in het land van de voodoo vrijelijk rondwaart. De voodooreligie kenmerkt zich door een morele ambivalentie die goed beschouwd niet meer dan logisch is. Via een priester communiceert de gelovige met de wereld van het onzichtbare in de hoop enige invloed uit te oefenen op het zichtbare deel van de werkelijkheid. De voodooadept wacht niet af tot de genade over hem neerdaalt, maar geeft zijn verlangen vorm door zelf in te grijpen in datgene wat zich tussen hemel en aarde afspeelt. En inderdaad, dat kan zowel constructieve als destructieve gevolgen hebben. Mensen zijn nu eenmaal niet alleen tot het goede genegen. En aangezien zij de godenwereld naar hun evenbeeld geschapen hebben, is het niet verwonderlijk dat de bewoners daarvan zich ook wel eens misdragen.

Op dit punt tekent zich een ingrijpend verschil af met de cultuur van het christendom. Het is ondenkbaar dat iemand zich tot Jezus zou wenden met het verzoek een lastige tegenstander uit de weg te ruimen. Jezus is als zoon van God immers de vleesgeworden goedheid en zou zo’n gebed nooit verhoren. Vanuit een christelijke optiek is het letterlijk uit den boze om het kwaad van nabij te verkennen of op te roepen. ‘Leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van het kwade,’ luiden de slotregels van het Onzevader. Een christen heeft geen recht op slecht, maar hoort zich in te spannen om de verlokkingen van het kwaad met behulp van de rede te weerstaan en uit te bannen. Dubbelhartige geesten die een mens zowel kunnen maken als breken, staan dat streven naar morele zuiverheid alleen maar in de weg.

Het gevoel dat Tjeu van den Berk me op het spoor van een belangrijke kwestie heeft gezet, laat zich niet meer verdrijven. De gedachte van een volledige mens die het kwaad een plek weet te geven zonder te verzanden in het bekende christelijke verhaal van schuld en boete, spreekt sterk tot mijn verbeelding. Wie het leven ten volle wil leven, zal datgene wat zich buiten het vertrouwde gebied van moraal en rede bevindt, onder ogen moeten zien. Net als de Duitse filosoof Rüdiger Safranski, die bekendheid verwierf met zijn boek Het kwaad, vermoed ik dat de rede niet veel anders is dan ‘geregelde waan’ en dat moraal het best kan worden opgevat als ‘een fictie die het leven dient’. De zogenaamd heidense verstrengeling van licht en donker komt me dan ook voor als een volstrekt natuurlijk gegeven dat verder geëxploreerd zou moeten worden.

Het intrigerende is dat ik de volledigheid van het bestaan waar Van den Berk tijdens ons gesprek op zinspeelt, tijdens mijn reizen door West-Afrika aan den lijve heb ondervonden. In de landen waar ik gewoond of gewerkt heb, speelt het dagelijks leven zich af op het scherpst van de snede. Het vernis van welvaart en ordentelijkheid dat in Nederland de ergste ongerijmdheden aan het oog onttrekt, ontbreekt ten enenmale. Het West-Afrikaanse bestaan voltrekt zich in alle hevigheid. Liefde en haat, verdriet en verrukking, magie en materialisme, hartstocht en verslagenheid, wellust en devotie: tegenstellingen liggen vaak zo dicht bij elkaar dat situaties van het ene moment op het andere radicaal kunnen omslaan. De vaart en de vitale gekte die daar het gevolg van zijn, houden hoofd en hart in een voortdurende staat van paraatheid. West-Afrika is hollen of stilstaan. De veranderlijke geest uit het sprookje van Grimm manifesteert zich niet alleen in Benin, maar is in verhulde vorm ook aanwezig in andere landen uit de regio. Dat ik door die geest bevangen ben geraakt, heeft alles te maken met de benepen wereld van mijn jeugd: de Afrikaanse hectiek voorziet al vijftien jaar in een leemte.

Het Zuid-Hollandse platteland waar ik in de jaren zeventig opgroeide, werd geregeerd door redelijkheid met een zeer kleine r. Voor magie en spiritualiteit was geen plaats. Weliswaar stond er midden in het dorp een kerk met een torenspits die fier boven de daken van de omringende huizen uitstak, maar bij ons thuis geloofden we niet in God. We geloofden in ‘doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg’. Mijn moeder hing de witte was in strenge, rechte lijnen achter het huis te drogen, mijn vader spitte zwijgend in de donkere klei van onze moestuin. Een tochtje naar de Efteling vormde het hoogtepunt van een kindertijd waarin de fantasie ontbrak. Over passies en hartstochten werd nooit gesproken en het kwaad bestond eenvoudigweg niet. We hulden ons in een angstvallige stilte die iedere beroering buiten de deur moest houden. De stop zat stevig op de fles. Maar ergens in mijn achterhoofd danste een vreemd figuurtje op en neer: ‘Laat me eruit! Laat me eruit!’ De wereld die zich achter de grenzen van de rede uitstrekte trok me aan. Ik vermoedde er roes en avontuur, vrolijkheid en poëzie, maar ook onheil en geweld. Gedreven door diezelfde hang naar het buitenissige ben ik een kwart eeuw later verzeild geraakt in een land waar de monotheïstische godsdiensten er niet in geslaagd zijn de geest van het heidendom te bedwingen en waar rede en waan nauwelijks van elkaar te onderscheiden zijn. Wat in het Westen doorgaat voor onzinnig en excentriek – dans, trance en bloedige rituelen – is in Benin de gewoonste zaak van de wereld.

Na enig wikken en wegen besluit ik het erop te wagen. Ik wil nagaan of het houthakkersjongetje, dat het goede en het kwade in gelijke mate een kans gaf, inderdaad de juiste beslissing nam. In navolging van Tjeu van den Berk ga ik ervan uit dat de verdringing van het kwaad onhoudbaar zal blijken. Iedereen heeft een donkere kant die vroeg of laat aan het licht komt, goed en kwaad horen bij elkaar als de twee helften van een kalebas. Door me onder te dompelen in de wereld van de voodoo hoop ik een invulling van moraal en religie te vinden die minder beladen is dan de christelijk geïnspireerde omgang met goed en kwaad. En waar zou ik dat beter kunnen doen dan in Ouidah?

Amani stemt ermee in dat ik op het erf van zijn familie kom wonen en zal me helpen bij het leggen van contacten. Voor ik aan mijn onderneming begin, reizen we naar het heiligdom van Dankoly, waar mensen uit heel Benin naartoe komen om voorspoed en geluk af te smeken. Ik breng een offer aan de godheid die er huist en vraag hem om bescherming en kracht. De eerste stap is gezet. Op dat moment besef ik echter nog niet dat mijn zoektocht naar goed en kwaad een reëel gevaar in zich bergt. Ik hou geen rekening met de mogelijkheid dat de heidense geest van de voodoo ook mij wel eens zou kunnen maken en breken.

2 Het land van Legba

‘Is er wat?’ In de deuropening van het witgekalkte huisje staat een man van onbestemde leeftijd die afwerend langs me heen kijkt.

‘Neem me niet kwalijk, ik zou graag uw tempel bezoeken als u het goed vindt.’

De man doet alsof hij me niet gehoord heeft: ‘Wat kom je doen? Moet je wat?’

‘Nee, nee, helemaal niet. Ik woon sinds kort in Ouidah en…’

‘Heb je hier wat te zoeken?’

‘Nee, maar ik wil… Ik bedoel…’

‘Moet je nou wat of niet?’

De man leunt met zijn linkerzijde tegen de deurpost terwijl hij met zijn rechterhand de ingang blokkeert. Zijn sjofele kledij – een gaatjeshemd van synthetische stof en een katoenen flodderbroek tot op de knie – geven hem eerder het voorkomen van een boer die op het punt staat om naar zijn veld te gaan dan van een priester die een van de belangrijkste voodootempels van Ouidah beheert. In een smal, achterdochtig gezicht staan een paar felle ogen die overal naar lijken te kijken, behalve naar mij. Rechts van het tempelgebouwtje ligt een geit met geknakte pootjes in het gras. Donkere kraalogen staren glasachtig in de verte, in de hals – verwrongen als een natte lap – gaapt een bloedrode wond.

Ik gluur zijdelings naar Amani, die zich nadrukkelijk op de achtergrond houdt, verzamel al mijn moed en wend me weer tot de priester: ‘Ja, ik wil wat van u. U moet me uitleggen wie Legba is.’