Adriaan van Dis

Nathan Sid

novelle

met foto’s uit het familiealbum

Uitgeverij Augustus

Amsterdam · Antwerpen

De eerste druk verscheen in 1983 bij uitgeverij J.M. Meulenhoff, Amsterdam

Copyright © 1983, 2010 Adriaan van Dis en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp Tessa van der Waals

e-boekverzorging Suzan Beijer

Omslagfoto privécollectie Adriaan van Dis

ISBN 978 90 457 0413 5

e-ISBN 978 90 457 0496 8

NUR 301

www.augustus.nl

www.adriaanvandis.nl

1

Nathan was er nooit geweest, maar wel gemaakt. Zijn zusters waren er geboren, net als zijn vader en veel van zijn ooms en tantes. Indië was overal in huis.

Zijn moeder wapperde het bed schoon met een sprietige sapoe lidi en zei bulzak tegen de matras. Je lichaam was een body. Op de met batik afgedekte hutkoffer tegenover zijn bed speelde hij vaak met benen vogels, een opgezette slang, bamboe fotolijstjes en Balinese vrouwenbustes die altijd glimlachten in glanshard hout. Nathans vader stond daar zwaaiend in een witte korte broek en de in de oorlog doodgeschoten vader van zijn zusters droeg een plusfour met verband om zijn kuiten, poeties noemde zijn moeder dat. Die andere vader leek op die foto’s veel bruiner dan de zijne.

Op de schoorsteen lag een kris, versierd met plakjes Djokja-zilver. In de keuken hingen bolle koekenpannen waar alleen Pa Sid mee bakte. Nathans moeder kookte Hollands, uit de torenhoog in elkaar passende aluminium pannetjes die zo heet werden dat je er gauw je vingers aan kon branden. Ze waren gesmolten uit neergestorte oorlogsvliegtuigen. Het Australische Rode Kruis had ze na de oorlog zelf aan zijn moeder gegeven, samen met de grijze dekens. Die vond Nathan ook zo dun. Maar zijn moeder zei dat je er blij mee moest zijn. Na de bevrijding had ze nog maar één broek, één koffer en een vals gebit van het slechte kampeten. Zelfs het tafelzilver moest ze in haar Sumatraanse tuin begraven achterlaten. Als Nathan groot was zou hij het opgraven.

Alleen Pa Sid kon in Holland Indië tot leven geuren. Nathans moeder kookte altijd ‘gezond’ en at het liefst haar voor eeuwig ingezouten snijbonen. Maar als Pa Sid bakte rook het hele huis naar zoet en zout. Zijn rempèjèh klonterde zo dik als een gestolde spons en zijn spekkoek telde zoveel dunne laagjes dat je een punt alleen maar dwars kon happen.

’s Zomers liet hij de rijst dagen zwellen tot een zoete kleffe pudding. Werd het satéoventje met staalwol opgepoetst, dan kwamen Pa Sids zusters met hun mannen. Tante Pop en tante Zus maakten altijd veel lawaai. Hun gouden armbanden klengelden tegen de houten stoelleuningen en hun rrr’en rolden harder dan Nathan ooit bij zijn vader had gehoord. Ze noemden Nathan altijd Ouwe Hoed en Kassian omdat hij niet van saté hield. Terwijl de zeezon Nathans neus brandroze deed vervellen, en hij altijd met een blauwe Nivea-zonneklep naar buiten moest, kleurden zijn tantes zich buiten ketjapbruin. ‘Dat is ons Italiaanse bloed,’ zei tante Pop altijd, ‘je grootmama was een pur-sang Italiaanse. Ze was de roos van Soerabaja en alle mannen begeerden haar.’

Al stopte tante Pop zich tijdens de speciaal voor haar aangerichte urenlange rijsttafels voller dan haar maag kon verduren – vaak boerde ze en riep: ‘Adoe ja, ik plof’ – toch mopperde ze altijd op alles wat Indisch was. Indië was onbeschaafd en lui, en Italië had eeuwenoude beelden. Dat vond Nathan heel jammer want hij was er juist zo trots op eigenlijk ook uit Indië te komen. Op school had hij een foto van zijn vader met een dode tijger laten zien en ook mocht hij de slang meenemen. Met een passer van zijn zus had hij er een gaatje in geboord, zodat het zaagsel er bij de kop uit liep. ‘Dat is het kogelgat,’ zei Nathan. Hij schaamde zich een beetje voor dat Italiaanse. Indisch was lekker. Indisch was stroop soesoe met van die zwarte bolletjes die langzaam opzwollen tot kikkerdril.

Indisch was ook het grote huis waar ze met vier uit Indonesië teruggekeerde families in woonden. Het was ooit een Duits ooglijdersinstituut, dat na de oorlog verhuurd werd aan berooide repatrianten. Achter woonde de familie Oetjeh. Daar rook het naar gebakken rijst. Meneer Oetjeh was door de kou geschrompeld en sprak schor. Het leek wel of hij altijd eerst een stuk kroepoek uit zijn keel moest schrapen. Nathan was de jongste van het huis. Er woonden alleen maar oude mensen en in de gemeenschappelijke gang hingen dikke, zware gordijnen. Van het Australische Rode Kruis, zei zijn moeder.

De deuren waren zeeblauwgroen,

In de hal hing stinkkatoen

En witte melatti, die niet kon verleppen.

De gang was zo groot, je kon erin steppen.

Na vijven ﬂoepten lichten aan,

Gekletter van pannen, een lopende kraan.

Voor rook de lombok, achter de trassie,

Links was het sajoer, wij aten nassie.

Ieder kookte zich een droom:

Indië uit rijstestoom.

De keuken aan kant, de gang was weer stil,

De deur op een kier, opeens werd het kil.

Ik moest de krant gaan halen,

Maar buiten was ik bang.

Pa wachtte met verhalen

En dan werd het senang.

2

Nathan had onrein bloed. Hij kreeg kriebels van aardbei en tomatenpit, rode vlekken van volle melk, eigeel en chocola, pukkels van vette pannenkoek en vleesjus. Lekker gaf jeuk, alleen vies was gezond. Moedermelk had hij nooit kunnen verdragen. Nathan was een karnemelkbaby. Galbulten en steenpuisten waren zijn lot. Wekelijks moest hij naar de Schoorlse gebedsgenezer Middeljans. Achterop bij zijn moeder, met zijn voeten in haar ﬁetstassen.

In de wachtkamer zaten altijd dezelfde oude, zieke mensen. Bijna alle vrouwen hadden verband om hun benen, Nathan was het enige kind. Eén mevrouw had een zwarte vleesbobbel op haar kin, een jujube waar haar uit groeide. Om haar nek hingen twee vossen, waarvan de pootjes tot op haar buik bengelden. Nathan zou die vossennagels wel over zijn eigen bulten willen laten krabben, want als hij naar Middeljans moest zat hij altijd onder, van de zenuwen.

Meneer Middeljans bad achter zijn rug en streek met zijn handen langs Nathans korte broek en blote armen. Nathans haartjes gingen er recht van overeind staan. Zo nu en dan knipte de genezer met zijn vingers in de lucht, om de kwade krachten af te slaan. God moest de bulten bedaren. Als Nathan erge jeuk had, drukte zijn moeder met haar nagel een kruisje op de bult, daar werd de jeuk rustig van. Ma Sid had verteld dat een kruis kalmte gaf. Toen Saskia in het kamp eens heel angstig werd, wreef ze van spuug een kruisteken op haar voorhoofd. Ze viel er meteen van in slaap.

Ook de twee horoscopen die Ma Sid voor Nathan had laten trekken, voorspelden allergieën. Daarom stond Nathans opvoeding in het teken van de zuivering. Als hij Bob, de boer die twee koeien op het landje aan de overkant liet grazen, met het melken had geholpen, moest Nathan zijn handen wassen met marmerzeep. Openlijk krabben werd bestraft met het omzwachtelen van zijn vingers. At hij stiekem ijs – liefst boerenjongens met een binnenbakje van chocola – en zijn moeder ontdekte nog een roomrand in zijn mondhoek, dan moest hij zich reinigen met citroensap en azijnwater.

‘Zuur dat reinigt, zuur dat pijnigt, zuur in je bloed, zuur tegen drab, zuur tegen bulten, nooit zuur gekrab,’ zong zijn moeder als hij met een konijnengezicht de kweldrank naar binnen slikte.

Nathan waste zich altijd met koud water, ook in de winter. Want warmte deed de gal broeien. ’s Avonds voor het slapen kreeg hij een bruine boterham met knoﬂooktenen. Pa Sid zat er met de liniaal naast. Zo kende Nathan jong de smaak van slaag, want hij hield niet van brood met knoﬂook. Ook al vroegen pukkels en jeuk veel van zijn lichaam, de groei werd er niet door belemmerd. Omdat er in zijn horoscopen stond dat hij later zou ‘neigen tot een hoge rug’, moest hij na de knoﬂook op blote tenen twintigmaal om de tafel stappen. En opdat hij geen slappe vent zou worden, klemde Pa Sid de houten stok waar het tafelzeil omheen werd gerold, achter zijn rug langs, in de holtes van beide ellebogen. Pa Sid sloeg de maat met de liniaal. Zijn meetlat had een stalen randje en op het wit van de centimeters stond zijn naam met ballpoint ingekrast. Hij hoorde bij de tafel als het bestek, de messenleggers en de waterglazen. (De Sids dronken altijd water bij het eten. Ze aten vaak pedis. Niet Nathan, die kreeg er rode vlekken van.)

Nathan was kieskeurig. Hij bliefde geen lof en lustte geen spruitjes. Hij kokhalsde van andijvie. Vis vond hij vies, vlees vond hij eng. Terwijl zijn moeder en zusters onder het afwassen driestemmig een canon zongen, zat Nathan nog met lange tanden vlees te kauwen op het ritme van de ongeduldige liniaal van Pa Sid.