Henk Romijn Meijer

Oprechter trouw

ROMAN

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, februari 2008

Voorgaande drukken verschenen in 2001 en 2002 bij uitgeverij J.M. Meulenhoff, Amsterdam

Copyright © 2001, 2008 Henk Romijn Meijer en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Michael Trevillion, Trevillion Images

Omslagontwerp en verzorging e-boek Suzan Beijer

ISBN 978 90 457 0154 7

e-ISBN 978 90 457 0497 5

NUR 301

www.augustus.nl

www.henkromijnmeijer.nl

.

Voor Molly

.

Geen water bluscht dit vuur. – Vondel

.

1

Zo ongeveer zal het gebeurd zijn:

Laat op de avond kwam Hetty rommelig thuis van haar filosofische kunstkring en raasde vervuld van wat ze over het leven en de dood had gehoord zijn kamer binnen zonder te kloppen. En deinsde terug. ‘Barend,’ prevelde ze, ‘Barend.’ Haar gezicht was verstard, haar mond was opengevallen. ‘Barend!’ Ze zag hem daar zitten, wijdbeens in zijn fauteuil die hij onder het licht had geschoven om zichzelf beter te kunnen bekijken! En achter hem al die kasten vol: duizenden boeken, het beste wat ooit door grote geesten was bedacht als het geen beesten waren tenminste! Haar adem stokte. Haar Barend – moederziel alleen in die fauteuil, zijn rug naar de boeken, en dat bleke gerimpelde losse vel strak als een trommelvlies in zijn hand op haar gericht! Als een futiel dreigement, een goedkope aanbieding! ‘Wat,’ fluisterde ze, ‘wat! Ben jij dat? Doe jij zoiets waar ik bij ben?’ Haar stem won aan kracht. Ze schreeuwde het naar hem uit: ‘WAT!?’ En Barend maar gelukzalig glimlachend naar haar kijken, en naar zijn hand, zijn langzaam bewegende hand. Gelukzalig glimlachend mompelde hij iets, ze vluchtte de kamer uit, knalde de deur achter zich dicht, stormde de twee trappen op naar haar slaapkamer.

Op haar slaapkamer smeet ze hijgend haar tas op haar bed onder het schuine dak. Haar hart bonsde en sloeg over, het gaf schrikbarende knallen. Voor de spiegel zette ze grote schrikogen op. ‘Bah!’ riep ze uit de grond van haar geteisterde hart, ‘bah! Dat ik dat nog te zien moest krijgen, zo’n domper op de bezieling van een overrompelende avond, ’s nachts om tien over twaalf! Alsof ik mijn buik niet vol had van dat ding!’ Ze rukte haar jas open, schudde hem af en gooide hem achter zich op het bed, bij de tas. ‘Ja!’ riep ze. ‘Doe er een ander een plezier mee, als je zin hebt! Laat mij erbuiten!’ Haar handen zwaaiden in het wilde weg. ‘Bah! Ik wil hier weg! Ik moet hier weg! Meteen! Nu nog! Ik kan hier geen nacht langer blijven!’

Hoorde ze zijn stem, hoorde ze hem roepen? ‘Hetty, Hetty, Hetty!’ loeide het onder aan de trap. Was hij tot bezinning gekomen? Maar wat kon het haar schelen! Wat had ze nog met die man te maken? ‘Ik hou het niet meer,’ schreeuwde ze, ‘ik pak een mes!’ Ze rukte de deur open, liep de overloop op en schreeuwde gebukt in het trapgat: ‘Ga je weg! Wil je maken dat je wegkomt!’

Nu luisterde ze ademloos en beklemd. Geen voetstap, geen deur die voorzichtig werd dichtgetrokken, niets dan de beangstigende stilte die zich verdiepte. Had daar beneden zo-even werkelijk iemand staan loeien en schreeuwen? Hoe moest ze het weten? Wie zou het haar kunnen vertellen, wie kon haar helpen? Ze zat op haar doorzakkende bed, een hand gravend in haar tas, graaiend naar sigaretten, naar de prachtige zilveren pen die ze van die jongen had gekregen, van die Hein, bij haar afscheid – die jongste van de redactie die haar op handen had gedragen zolang als ze daar werkte als acquisiteur, op handen. Was hij er nu maar, was er nu maar iemand om haar te strelen, te kalmeren, dat hoefde die Hein nog niet eens te zijn! Ze had de bovenste knopen van de beige wollen jurk losgerukt. De jurk die zo strak om haar lijf zat gegoten dat haar vrienden van de kunstkring van bewondering uit hun vel waren gesprongen. Ze hielden van haar, ze hadden respect voor haar – zo jeugdig, zo jong!

Ze zat breeduit op haar bed, haar jurk hoog boven haar blote knieën, ze griste woedend het boek van haar nachtkastje dat Barend haar die ochtend nog had gegeven: Moet je lezen! Moet je lezen! Lees het zelf maar! Ze kneep haar ogen halfdicht om de titel op de kaft te ontcijferen, echt iets voor Barend, zo’n boek dat zo klein was gedrukt. Ze trok aan haar sigaret, haar ogen traanden, haar wenkbrauwen trokken zich samen. Wat was dat voor boek dat Barend haar had gegeven omdat hij er zelf geen zin in had! Ze wist niet eens meer hoe het heette. Ze was alles vergeten en haar ogen stonden in brand. De titel ging op in de vlekken van een gevlekte mist, wat was er aan de hand? Ze gooide het boek van zich af, gooide het naar zijn hoofd, waar het ook was, wist zij veel! Kon hij eens een keer horen hoe ze over hem dacht! Ze zwaaide, ze bestookte zichzelf in haar razernij, nam haar verhitte gezicht in haar handen.

Op weg naar huis was ze boordevol ongerepte geestdrift geweest en boordevol ongeduld. Ze had met Barend willen doorpraten over het leven en over de dood. Ze had met hem willen doorpraten over de symbolen van leven en dood waarmee tegenwoordig volgens die man de schilderkunst van vroeger doorzeefd was. Bijna alles betekent wat anders, had hij gezegd. Die man was een geleerde die daar alles van wist en nu wist zij niets meer. De schok had alles in één keer totaal uitgewist!

‘En nog steeds,’ zei ze hardop tegen zichzelf, ‘nog steeds brengt hij me in verwarring!’ Ze schrok van haar woorden, haar ontdekking van de waarheid van haar bestaan die in een flits tot haar diepste benarde zelf was doorgedrongen! Haar brein was totaal uitgerangeerd! Niet goed werd ze ervan, niet goed, van die man die haar telkens weer in de kou liet staan. Ze zou een boek over hem kunnen schrijven, over haar situatie, een boek zo dik dat niemand het zou willen lezen, of juist wel, uit nieuwsgierigheid, omdat het zo dik was! Als ze dat boek eens zou kunnen schrijven! Daaraan zou ze haar nachtrust graag willen opofferen!

Ze had haar pyjama aangetrokken, haar kimono eroverheen, ze ging de trap af naar de verdieping beneden haar slaapkamer, om in haar eetkamer tenminste naar de vertrouwde schilderijtjes te kunnen kijken, haar schilderijtjes, tekeningen, etsen van haar kinderen, de tweeling Nathalie en Natasja. Mooi dat ze waren, die dochters van haar, mooi. Klein en poezelig zaten ze naast elkaar op de bank, haar dochters, geschilderd door Herman ter A. die later, maar nee – hou op! – aan hem wilde ze nu niet denken, aan hem helemaal niet. En op die tekening ernaast waren het al lange slierten, Nathalie met de lippen verlegen opeen naast Natasja die het leven altijd zoveel makkelijker had opgevat. En Nathalie die zoveel talent had, zoveel gaven. Haar moederhart brak aan stukken, telkens als ze aan haar dacht.

Hetty rookte. Ze hadden hier samen gedanst, haar dochters, in deze kamer, de stoelen en tafels opzij. Duizend jaar geleden, ze waren nog klein. Ze bedachten hun eigen passen bij het schraperige geschetter van de krakkemikkige opwindgrammofoon, ze sprongen duizelingwekkend in het rond, ze gierden het uit bij de harmonica. Franse liedjes, ze verslonden ze, ze verstonden geen woord, of misschien verstond Nathalie een woord hier en daar, maar als ze iets begreep was ze veel te bescheiden om het te zeggen! En als dan zo’n plaat aan het einde bleef krassen en schrapen als schaatsen op het ijs, dan maakten ze een buiging en babbelden tegen elkaar in de taal die ze zelf hadden gemaakt en die niemand begreep: niemand mocht hun gebabbel begrijpen. Toen ze zo jong waren maakten ze de hele dag grapjes tegen elkaar!

Hetty had zich een glas jenever ingeschonken, om rustig te worden, ze had het glas leeggedronken. Dat had ze niet moeten doen. Ze had glazen wijn gedronken, na afloop van die lezing over leven en dood. Bij het ‘genot van een drankje’ hadden ze de inhoud van de lezing besproken en ze was in extase geraakt. Maar ik denk er anders over, had ze geroepen, op een gegeven moment, ze wist niet meer waarom. ‘Als ik het voor het zeggen had!’ Ze wist niet meer waarover ze zo anders had gedacht en wat deed het ertoe? Ze stak weer een sigaret op en dat had ze niet moeten doen. Ze moest niet zoveel roken. Ze had niet naar Barend moeten schreeuwen. Waarom had ze hem niet waardig de rug toegekeerd? Ze moest niet nog meer jenever drinken. En van al dat geschreeuw tegen hem had zij meer last dan hij. En als ze hem dat vertelde bleef hij onbewogen. Ze rookte, ze dronk, ze dacht aan haar dochters tot er tranen langs haar gezicht stroomden.

‘Bel maar,’ hadden ze gezegd, ‘als je het moeilijk hebt of zo. Je kunt bellen op ieder uur van de dag en de nacht, heus, het is altijd goed, we slapen heel licht en bij ons is er altijd wel iemand die wakker ligt,’ dat hadden de schatten gezegd. Ze wilde er geen gebruik van maken, al zeiden ze het nog zo vaak. Ze wilde niet bellen. Hoe kon ze bellen? Hoe kon ze zonder in gejank uit te barsten vertellen wat ze nu had gezien, wat ze nog voor haar van tranen brandende ogen zag, dat beeld dat haar als vrouw in een hoek dreef en verpletterde!

Ze rookte, ze keek naar de foto aan de muur van de meisjes – de meisjes achter een groot beeld, een kunstfoto, in een studio gemaakt, vlakbij, om de hoek – ze wist nog hoe bang Nathalie was geweest voor die man onder die zwarte lap, hoe jolig hij ook tegen haar had gepraat. Moest je bij haar niet mee aankomen. Ze droegen nog strikken in het haar en een donkere jurk, allebei precies dezelfde, daar had ze al gauw een stokje voor gestoken. Ze moesten leren om onafhankelijk te zijn van elkaar, om onafhankelijk van elkaar in het leven te staan.

‘Nou, jullie hebben wel geboft,’ zeiden de mensen, ‘Nou! Twee tegelijk, prachtig uitgevallen, die vermaken elkaar, daar heb je later geen kind aan!’

‘O nee?’ had ze geroepen, ‘heb ik daar geen kind aan, aan die twee kinderen? Geef jij ze te eten als ik geen kind aan ze heb? En houd jij ze netjes in de kleren? Ik geen kind aan die meisjes!’

Nathalie, die altijd de knapste van de klas was ook al deed ze haar best niet, en Natasja, die altijd maar wegdroomde en guitig bleef, ook al zei zo’n leraar nog zulke flauwe dingen, van ‘Ben je weer in je zevende hemel, droom je weer van je droomprins?’ Hoe verliefder die leraren op Natasja waren, hoe flauwer wat er uit hun mond kwam. En Barend, die nooit met zo’n leerkracht wilde gaan praten als Nathalie weer zo diep ongelukkig thuiskwam. Barend, die zich altijd maar opsloot in zijn kamer en als je wat zei werd hij dadelijk kwaad. ‘Hoe wil je dan dat ik aan geld kom, als je me mijn rust niet gunt.’

Als ze het geratel van die typemachine in zijn kamer hoorden wisten de kinderen hoe ongenietbaar pappie zou zijn: zijn ongeschoolde rappe vingers trommelden hem in een bedenkelijk humeur. Als ze hem dan stoorden was het hek van de dam! En in die tijd verdiende zij nota bene – verdiende zij, Hetty, als veelgevraagd mannequin nog het meest!

Hetty dronk nog een glas jenever, haar maag golfde, haar gedachten gleden af naar haar zoon.

2

Ja, ik denk dat er een goede kans is dat haar gedachten op zo’n moment afgleden naar haar zoon Benjamin. Ik weet het bijna wel zeker, al zal ik het nooit kunnen bewijzen. Een biograaf moet zijn zekerheden aandurven. Hetty dacht aan Benjamin en altijd als ze aan Benjamin dacht, moest ze grienen – dat durf ik te wedden. In mijn verbeelding zie ik haar hete tranen storten terwille van die lieve zachte Benjamin die ergens in de barre kou van Canada op zijn trompet stond te blazen om aan de kost te komen – die trompet waarmee hij de buurt op stang had gejaagd, om van Barend en de meisjes maar niet te spreken! Na middernacht kreeg Benjamin het soms opeens op zijn heupen en het liefst na een dag waarop hij helemaal niets had uitgevoerd. Zoals die jongen urenlang doodstil op zijn bed kon blijven liggen! Haar Benjamin, die nu misschien wel voorgoed was verdwenen naar dat ijskoude gletsjerland en ze had niets van hem, niets dan dat piepkleine fotootje waarop hij naast Barend stond te zwaaien met die gouden trompet. Benjamin, die nooit een brief schreef, nooit een kaart stuurde.

Hetty luisterde. De buizen van de verwarming gaven onherkenbare klanken door van de benedenverdieping of waar ook. Dan een voetstap, dan gerommel vlak onder haar. Was Barend beneden nog aan het rommelen, of rommelde het buiten? Het hele huis rommelde en suisde. Haar oren zaten vol bijgeluiden. Hetty huilde, ze smolt weg in tranen. Ze kon hier niet langer blijven, alleen in dit huis met die man daar beneden van wie ze nota bene officieel was gescheiden, lang geleden, alle papieren getekend, het huis in der minne gesplitst, zodat er nooit ruzie kon komen. Bij die splitsing was Barend nog aardig geweest nota bene: een aardige, redelijke man, geen roofdier.

Een aardige man die onverzettelijk was in zijn eis dat hij de slaapkamer naast de hare zou houden. Zodoende hoorde ze alles wat zich daar afspeelde achter die gehorige muur. Alsof hij het erom deed, alsof hij trots was op zijn prestaties!

Gedachten aan Benjamin beukten als golven haar gemoed. Het kon niet waar zijn dat Benjamin, haar Benjamin, spoorloos was verdwenen, hoe plotseling en overhaast zijn vertrek ook was geweest: hij was toch ergens gebleven? Tweeëntwintig was hij geweest, de koning te rijk dat hij het aanbod kreeg om met een groepje in Canada te komen spelen – een van die mensen die hem in Amsterdam had gehoord en met wie hij beloftes had uitgewisseld van het soort dat doorgaans geen enkel gevolg heeft. Toen Benjamin de uitnodiging kreeg, wist hij niet hoe snel hij zijn biezen moest pakken, hoe sloom hij anders ook was. Daarna het bericht: veelbelovende jonge jazzmuzikant keert Nederland de rug toe – niet in de krant maar in een speciaal blad voor ‘lichte muziek’, een categorie die volgens Barend niet echt kon bestaan, want had iemand ooit ergens ‘zware muziek’ horen spelen? Hetty had het blaadje van de zoon van een buur gekregen. Ze had het nooit eerder onder ogen gehad. En hoewel de buurt de jongen niet had gehaat, had ze hem wel het heilige kruis nagegeven.

Een keer had Benjamin een ansicht gestuurd uit Toronto en daarop niets dan de groeten in hanenpoten. Daarna nog eens een bandje van zijn nieuwe groep, die veel beter speelde dan de eerste (stond in hanenpoten op het etiket geschreven, naast een datum die zelfs Barend niet had kunnen ontcijferen). Het ging goed, het ging steeds beter, hij dacht er niet over om naar Nederland terug te keren. Barend had verstrooid naar dat bandje gekeken en een paar keer ja gezegd, ja ja ja. En terwijl Hetty het bandje afspeelde, had ze een paar keer naar Barend, die niet eens luisterde, geroepen: ‘Maar er zit helemaal geen geluid op! Doe ik het verkeerd of zou hij de muziek hebben weggelaten?’

‘Om ons te sparen zeker,’ had Barend nonchalant geroepen, als een zogenaamd grapje. Toen het eindelijk tot hem was doorgedrongen wat ze bedoelde, had hij heel bedaard gezegd: ‘Nu heb je in elk geval alles voorgoed uitgewist.’

Je wist bij hem nooit wat gemeen was en wat laconiek.

Ze zou het zichzelf nooit vergeven dat ze Benjamins muziek had gewist. En ze had niet eens een adres om aan hem te vragen wat er op die cassette had gestaan.

De herinnering aan haar oude verdriet, het urenlang snikken in doffe schokken, was teruggekomen nu ze in nieuw verdriet was ondergedompeld en met haar hoofd in haar handen op haar bed zat, wijdbeens, vervuld van haar Benjamin. Nu maakte het verdriet haar rustig: het gaf haar rust. Met Barend had ze nooit over Benjamin kunnen praten. Misschien vond hij het wel fijn dat alles was uitgewist, toen – fijn dat zij zich van verdriet geen raad had geweten. Voor Barend was Benjamin toch nooit meer geweest dan een overdreven uitbreiding van wat hij tot dan als volmaakt had beschouwd: zijn gezin.

Maar veel later – die keer dat Benjamin (‘Benny’) een foto in kleur had gestuurd van zijn groep op tournee, zijn trompet, zijn gulle trotse verlegen lach – toen was Barends belangstelling danig gewekt. Voor het bezien van die foto had Barend zijn bril tot in zijn haar opgeschoven en had hij een vergrootglas genomen. ‘Dat meisje naast hem,’ had hij peinzend gezegd, ‘zou dat zo’n Canadees meisje zijn? Zou hij niet eens een vergroting van haar kunnen sturen? Of een wat betere foto? Jammer dat ze niet wat dichterbij woont. Is dat haar donkerblond of is het roodachtig? Zo’n foto is toch nooit helemaal...’ Hij was Siberisch gebleven bij de kwade woorden waarmee Hetty hem op zijn nummer probeerde te zetten. Hij had de foto weggelegd en hem bijna meteen daarna weer opgenomen, alsof hem een licht was opgegaan. ‘Jammer,’ had hij peinzend gezegd. ‘Een heel aardig meisje, een heel aardig gezicht.’

‘Ja, en wat dacht je dan?’ had ze boos naar hem geroepen, ‘dat dat meisje niet aardig zou zijn? Dat meisje zingt bij die troep!’

‘Groep,’ zei Barend, ‘zo’n troep heet een groep – zo heet zo’n modern orkest.’ Barend had met zijn hand vermoeid over zijn voorhoofd gestreken en hij had het nog eens herhaald: ‘Een heel aardig meisje.’

Ze moest niet de hele nacht zo blijven denken: zoals het leven ging, ging het en zo was het gegaan. En ze moest geen druppel meer drinken, nu niet en voortaan evenmin.

In bed duizelde het haar en verwenste ze haar golvende lichaam. De stank van de brandende sigaret in haar asbak pijnigde haar zure keel, ze kokhalsde. Die geur van rottigheid en ellende! De sigaret zou binnenkort uitgebrand zijn en ze moest niet zoveel roken en drinken.

Zoals ze haar vroegere echtgenoot onder die lamp had zien zitten, zo belachelijk blootgesteld zwelgend in eigenliefde – zo had ze hem nooit gezien. Had hij niemand bij zich vannacht dat hij zo hitsig was, zo potsierlijk?

Waar waren al zijn vriendinnen die zoveel mooier waren dan zij en hem zoveel gewilliger naar de mond praatten? Ze dacht dat ze de telefoon hoorde en hield haar adem in. Een auto stopte dicht bij de voordeur – stemmen midden in de nacht, zoals Natasja als nachtvogel wel door nachtelijke vogels was thuisgebracht, maar dit waren oudere stemmen die elkaar eindeloos over en weer goedenacht wensten en nog eens en nog eens en daarover moesten ze lachen. Mensen die avonturen hadden beleefd en gelukkig terugkeerden in hun eigen gelukkige huis!

Ergens in haar huis, in haar slaapkamer of haar zitkamer beneden, of misschien in haar keuken of misschien de wc – ergens moest ze haar bril hebben neergelegd, de bril die haar de vreselijke titel van dat vreselijke boek als het ware zou kunnen voorhouden, wat niet meer nodig was, want ze had hem zelf al bedacht: Women in Love. Waarom had Barend haar zo’n vreselijk dik boek te lezen gegeven, met zo’n titel en al die overdreven namen en al dat ingewikkelde Engels waartegen ze niet was opgewassen? Waarom, waarom, waarom: zou ze ooit iets leren begrijpen van die man? Zou hij haar ooit begrijpen?

3

De volgende dag waarschijnlijk: een bedachtzame klop op de deur en Barend schuifelde in zijn slonzige pyjama op zijn afgetrapte pantoffels bij haar binnen en nam plaats op een keukenstoel. Hij ging onderuit aan de tafel zitten, wachtend op wat komen zou, en Hetty stond op, van de weeromstuit.

‘Nou!’ riep ze, ‘nou!’

Haar keukenklok stond op kwart over negen.

Had die man in zijn leven ooit een belofte ingelost?

Ze ging koffiezetten, als iedere morgen. Een heel leven geleefd, wilde ze tegen de onderuitgezakte gestalte zeggen, en wat heb ik nu eigenlijk nog? Wat heb ik ervan overgehouden? Zeg jij het me dan als je het zo goed weet! Iedereen laat me toch zeker vierkant in de steek!

Terwijl het hete water neerdrupte in de filter herhaalde de vraag zich in haar geplaagde brein: Wat is er van mijn leven overgebleven? Je had liedjes genoeg die hetzelfde vroegen, maar denk niet dat die het antwoord gaven! Toch boden ze een klein beetje troost.

Barend wachtte geduldig, de geur van koffie opsnuivend, nog niet bij machte om te praten. Zijn hand bewoog zich naar een pakje sigaretten van haar. Hij peuterde een sigaret naar boven en stak het uiteinde in zijn mond. Hij legde het pakje terug op de tafel. In zijn in geen eeuwen gewassen pyjama zocht hij naar lucifers.

Hetty gaf Barend de lucifers die hij zocht, ze ging weer zitten. Ze telde ze langzaam af op de vingers van haar hand: Jan en Jan had ze nog als vrienden, en Sietse, maar verder? Waarheen waren ze allemaal zo geruisloos verdwenen?

Jan, de leraar Engels die zo weinig van Shakespeare wist (om van de rest maar te zwijgen) dat je het niet voor mogelijk hield (had Barend gezegd). Ooit in zijn leven was hij met een of andere feeks in het huwelijk getreden aan wie hij zijn salaris moest afstaan. Daarvan gaf ze hem een paar gulden zakgeld om wat sigaren te kopen of een pakje tabak enzovoort enzovoort – Jan raakte niet over zijn echtgenote uitgepraat. Nu zag hij uit naar een vrouw van wie hij kon houden en daarbij mocht Hetty hem behulpzaam zijn.

Die Jan had ze nog en ook nog een andere Jan, die aardiger was en leraar aardrijkskunde, een vriendelijk persoon, een mooi lijf, weerbarstig krullend haar, een huis en een zeilboot en een vrouw met wie hij samen een kind had gemaakt en die bij hem was weggelopen. Op hem kon ze altijd rekenen, maar dat hij nooit een boek las maakte hem saai: ze hadden weinig gespreksstof.

En Sietse: ze had Sietse nog, een aardige man, een vriend door dik en dun en trouw als een hond. Uit eerlijkheid had ze hem gezegd dat ze niet verliefd op hem was, omdat hij te buikig was, zijn gezicht veel te rood en veel te veel iemand van feiten. Een rijke zakenman of ten minste gegoed, een boekhouder in hart en nieren. Hij steunde haar als ze het moeilijk had en zaagde haar door over zijn slimheid en hoeveel vrienden hij had in de hogere politiek, wat moest ze daarmee? Hij werd er geen sprank mooier van!

Hetty had koffie gemaakt. Ze schonk in en schoof de kop hardhandig naar Barend. De koffie plensde over de rand, het kon haar niet schelen. Ze schoof de suikerpot in Barends richting en rookte haar tweede sigaret.

Op wie kon ze nog rekenen in wat haar van haar leven restte?

Haar vriendin Willemien was een schat en als ze haar naam op haar lippen nam schoot ze vol. Willemien! Kom niet aan mijn Willemien, want als je aan mijn Willemien komt... Maar Barend kwam niet aan haar Willemien, integendeel, hij zat in zijn pyjama tegenover haar, zuigend aan de sigaret die hij van haar gebietst had en de rook van die sigaret naar haar toezwaaiend: ‘Ik breng je er dadelijk een van mij terug, ik heb ze beneden.’

Hetty haalde haar schouders op: Je doet maar, alles is best. Wat ze gezien had, had haar te veel uit het lood geslagen. Haar woede had haar tot op de bodem leeggezogen en Barend bestond niet voor haar. Of liever: voor haar was hij vanochtend niets dan een dampende drol uit het gat van het donker geperst! Zoiets had ze hem over iemand horen zeggen en nu was hij het zelf. En al rookte hij elke sigaret van haar op tot het einde, haar zou het een zorg zijn!

Barend wist zelden of nooit wat er in haar omging.

‘Je draagt het weer kort, hè?’ zei hij tergend vriendelijk en langzaam van haar kastanjebruin getinte haar. ‘Je hebt het weer kort laten knippen. Je bent zeker pas naar de kapper geweest.’

‘Dat zie je toch.’

Barend kneedde zijn voorhoofd en gaapte. Hij zei: ‘Het is nu al weer een poos geleden dat Tine is vertrokken en ik...’

Ze sneed hem ongezouten de pas af. ‘Je weet heel goed dat ik daarover niets wil horen!’

‘Maar als Tine er was...’

‘Ik wil er niets over horen, ik wil niet dat je over Tine begint, ik wil niet...’

De ijskast trilde zacht op zijn roestende voeten, iets in de keukenkast trilde mee.

Barend grinnikte. ‘Weet je,’ zei hij, ‘als je in de Hema iets probeert te vinden en je vraagt het aan een van die meisjes...’

‘En over die meisjes van de Hema wil ik ook niets horen!’ riep Hetty wild.

Barend kwam tot bezinning. ‘Vond je dat dan erg,’ zei hij, ‘schrik je daar nog van, van zoiets als gisteravond? Ga weg,’ zei hij oprecht verbaasd en ongelovig. ‘Je weet toch wie ik ben! Ik doe er toch niemand kwaad mee? Zoiets trek je je toch zeker niet werkelijk aan? Over masturberen is in vroegere medische boeken zoveel onzin geschreven en dat wil ik nu juist...’

‘Maar ik wil er niets over horen!’ riep Hetty.

‘Het verspillen van zaad,’ zei Barend, ‘als je dat leest...’

‘Maar ik wil niet dat je er tegen mij over praat,’ schreeuwde ze. ‘Begrijp je dat nou nog niet?’

Hij nam nog een sigaret uit haar pakje, stak hem tussen zijn blauwige lippen, stak hem met een van haar lucifers aan.

En zij? Wat deed Hetty om zich tegenover hem te handhaven?

Hetty rookte. Ze moest heen en weer blijven lopen, haar voeten sloffend op het zeil, ze kon ze niet stilhouden. Ga weg, ga zelf weg, weg uit mijn keuken, mijn buurt, mijn gezicht, onder mijn ogen vandaan, wat verbeeldde hij zich? Dacht hij dat het haar een fluit kon schelen wat hij op zijn kamer uitvoerde, met zichzelf of met een ander of met allebei? Maar de vreselijke nacht die hij haar had bezorgd, dat kon haar schelen! En nu slurpte hij behaaglijk van haar koffie en zij had geen oog dichtgedaan! Nu liet hij tot toppunt een boer! Dat kon haar schelen! Laat op je eigen verdieping een boer, bij je eigen kop koffie! Boer op je eigen verdieping de hele zaak aan elkaar dat alles in puin valt en laat mij met rust!

Barend zat scheef op de keukenstoel tegenover een foto van zijn gezin, ingelijst en vergroot. Zijn elleboog rustte op het tafelblad, arm omhoog, hand neerhangend als zo’n grijparm in zo’n vergaarbak op de kermis waarin je je goeie geld bleef gooien zonder dat ooit iets werd gegrepen dat niet op het laatste moment weer uit de grijpvingers terugviel, terug naar dat luilekkerland van schone schijn.

‘Je klopt anders altijd aan, hè,’ zei Barend vriendelijk en zonder verwijt, ‘je was zeker vol van het een of het ander, dat je zo onbesuisd binnenstoof.’

Dat was het ergste van alles: dat het hem altijd weer lukte om het zo te draaien dat zij zich geen raad wist. Dat het leek alsof ze die woede van gisteravond aan zichzelf had te wijten en dat hij zo goed was om haar die razernij te vergeven! (Ik denk dat ze bij deze gedachte met haar voet op de grond stampte en voor eens en altijd het besluit nam om niet meer op zijn insinuaties in te gaan, nooit meer en dat was dat.)

Wat moesten die boeken die hem aanstaarden op zijn kamer van de voorstelling hebben gedacht waarop hij ze gisteravond had getrakteerd! Dat wilde ze hem vragen, om het schaamrood naar zijn kaken te jagen! Al die grote schrijvers uit Duitsland en Frankrijk en Engeland die hij op zijn spektakel had getrakteerd zonder dat ze erom hadden gevraagd! Al dat mooiste wat er in de wereld ooit was gedacht en geschreven en alles onder een laag stof, want denk niet dat ook maar een van al die vriendinnen die zo dolverliefd op hem waren – denk niet dat ook maar een van hen ooit een stofdoek in de hand had genomen! Als zij niet af en toe ingreep, omdat ze het niet meer kon aanzien – al die aangekoekte borden en pannen in de keuken van wist zij hoe lang geleden... Hij wist dat ze het niet laten kon af en toe orde op zaken te stellen en van dat weten maakte hij dankbaar gebruik. En die vriendinnen lachten hartelijk in hun verliefde vuistje!

Ze moest hier weg, ze moest naar een ander huis omzien!

Ze had hem nog een kop koffie ingeschonken, afgewend van de aanblik die hij bood. Hij voelde zich heel erg thuis in die zogenaamde hulpeloosheid van hem! En hij wist maar al te goed dat haar drift niet zou duren: daarvoor had hij een feilloos instinct.

Ze zat tegenover hem: een rare man met wie ze nog steeds onder één dak woonde, geen mens die er iets van begreep.

Maar er valt niets te begrijpen, zei ze tot ze blauw zag, we hebben gewoon samen dat huis dat van ons is, van ons samen, wat moet ik doen? Hij gaat in ieder geval nooit weg, dat weet ik wel zeker!

Een onbevredigende situatie. Het huis was een aantrekkelijk uitgewoond herenhuis bij het Sarphatipark, alles kraakte, verzakte. Ze hadden het zelf sinds de oorlog zo uitgewoond, de krakende planken gonsden van vroegere tijden. Als je goed luisterde kon je elke voetstap die daar ooit was verzet horen bonzen. Kon je het gehuil van de kinderen nog horen, kon je ze nog tegen pappie horen babbelen, kon je ze nog horen spetteren en plenzen in het bad. Ze dacht vertederd aan graaiende kinderhanden. Van het denken bekoelde haar drift. Maar wat dat voor man was die hier tegenover haar in haar keuken haar sigaretten rookte, haar koffie dronk, wist ze niet.

Ze kende hem nu vijfenzestig jaar, als het niet meer was, die onbegrijpelijke man tegenover haar met wie ze getrouwd was geweest.

‘Een spelletje solo,’ had hij het eens genoemd wat ze hem gisteravond had zien verrichten, en ook wel ‘de sport van de koning als zijn dame is uitgeteld’, en als hij het zo hoogdravend zei, klonk het zelfs nog wel aardig. Knap met woorden was hij altijd wel. Hij praatte altijd over die dingen, hij maakte er altijd van die grappen over. Waarom was ze zo kwaad geworden? Waarom wond ze zich altijd weer op over wat hij deed?

Wat hij doet is toch zijn zaak, had Willemien gezegd, dat kan jou toch zeker niks schelen? Waarvan was ze dan zo geschrokken?

Ze wist dat ze een nuchter, zakelijk praktisch verstand had, maar ze was niet van steen! Als iedereen dat nu maar eens kon onthouden!

Barend was een aardige man, hij maakte haar soms aan het lachen. Hij rookte een derde sigaret uit haar doosje. En het was waar dat ze anders altijd bij hem aanklopte, daarin had hij gelijk. Hij zei: ‘Ik breng je die sigaretten zo terug. Kan ik nog een kopje nemen?’

Zich vasthoudend aan de tafelrand kwam hij krakend en steunend vertraagd overeind en begon aan zijn tocht naar het koffiezetapparaat. Op de terugtocht morste hij uit de ratelende kop op de schotel. Tegenover haar tipte hij gedachteloos as in de gemorste koffie.

Hetty zei: ‘Er staat nota bene een asbak vlak voor je neus, nota bene.’

Barend verontschuldigde zich hoffelijk. Hij ving met zijn lepel een vel en hing het zorgvuldig te drogen over de rand van de kop: slappe was. Dat was weer zo’n grap van hem. Zijn geheugen werd er niet beter op, zei hij, en zij zei: ‘Dat van mij zeker wel!’ Inmiddels viel het hem op hoe haar lage borsten zich aftekenden in de zijden kimono die Natasja en Nathalie voor haar hadden meegebracht uit Singapore en hij bedacht dat hij dit binnenkort zou moeten missen – dit en nog zo veel meer, binnenkort in verhouding tot de tijd dat hij bestaan had, of geleefd of hoe je het wilde noemen. Binnenkort – als het licht zou doven en de dood toesloeg, maar hoe kon je het zo zeggen dat de woorden overeind bleven? ‘Hij heefter geweest, en isser niet meer,’ zo zei Roemer Visscher het. Welke frase je ook bedacht, ze veranderde niets aan de feiten en de feiten logen er niet om. Dood is het einde van leven, maar wie de gaafste zinsnede vindt blijft het langst op de been.

Als vertaler dacht hij aan het vermogen van de taal – geordende zinnen die een wereld in stand hielden en praters het zwijgen oplegden. En hoe zou dit huis eruitzien als hijzelf er niet meer was en iedereen kon binnenlopen om alles wat hij ooit had bedacht te vertrappen en uit te wissen! Slechte mensen die overal en altijd de overhand hadden: waar ook ter wereld maakten ze een ontiegelijk kabaal. Barend zei zacht: ‘Soms schieten de lulligste dingen je opeens weer te binnen als je ze het minst kunt gebruiken – lullige liedjes, “Een heel klein huisje met een tuintje en...”’

Hetty was heftig gaan knikken: dit was gemeenschappelijk terrein. ‘En een bloempje voor het raam,’ zong ze meteen en zwaaide haar hoofd en haar haren. En ze zong: ‘Ik ben verliefd op een keukenmeid, ja ’t is waar, ja ’t is werkelijk waar.’ En Barend schudde geërgerd zijn hoofd: dat van de keukenmeid was een ander liedje, uit een andere tijd. Dit liedje heette ‘Een heel klein huisje met een tuintje’.

Hetty knikte: ‘En een meisje voor het raam – tralalalala, en dat meisje heeft jouw naam. Uit dezelfde tijd.’

Hij moest lachen. ‘Denk je dat ze in die tijd een meisje voor het raam zetten? Kom nou! Ze zaten er wel, maar niet in een liedje. Het was “een bloempje voor het raam”.’

‘Was het dan toch een meisje in de keuken? En waar rijmt dat dan op?’

‘Ja, waar rijmt keuken op,’ vroeg Barend zich plotseling grinnikend af. ‘Waar zou dat nou op rijmen, in zo’n schets van het dagelijkse leven? Op naaimachine, denk ik, of koekenpan.’

‘Dat zijn toch geen rijmende woorden,’ zei Hetty verontwaardigd. Tot haar grote ergernis was Barend begonnen de melodie zo hard mogelijk te fluiten. Hij hield zijn vinger op. ‘En ergens in het midden,’ zei hij, ‘daar werd dat liedje een beetje schuin, zo noemden wij dat en we vonden het prachtig:

En dat is alles

Waarvan ik dromen kan

Iets dat zeker komen kan

Het ligt alleen aan jou

en dan kwam er een snelle tegenstem die zong heel insinuerend: “En een beetje aan mij.” En dat was het allerschuinste wat er in die tijd op de radio werd gezongen. En ik begreep het eerst helemaal niet en daarom heb ik het zo goed onthouden. Ik was gruwelijk naïef, gruwelijk naïef was ik in die dagen! Gruwelijk, zo naïef als ik was!’ Zijn stem had iets galmends gekregen, ze vertrouwde hem niet. Als het allemaal grapjes waren, wat hij zei... Wilde hij haar werkelijk vertellen hoe naïef hij toen was?

‘Het was maar goed dat ik in die tijd een vriendje had die het allemaal haarfijn kon uitleggen. Zijn vader was arts en zodoende wist die jongen hoe de kinderen worden gemaakt. En dat wilde hij mij wel vertellen. Dan doet de man zo dat ding van hem in dat ding van die vrouw, zei hij, en dan spuit hij dat vet bij haar binnen... Terwijl ik dacht dat mijn vader en moeder hele nette mensen waren!’

Maar Hetty had haar handen in wanhoop geheven. Alsjeblieft, in haar keuken! Alsjeblieft, op dit uur van de dag die nog bijna niet is begonnen! Niet dat ze het op zichzelf erg vond wat hij zei: van hem wilde ze het niet horen.

‘Als je maar niet denkt dat ik vrolijk werd van dat nieuws,’ verdedigde Barend zich. ‘Het shockeerde me juist verschrikkelijk en daarom vertel ik het juist! Begrijp je dat niet? En ik was niet eens zo jong meer! Ik was verbijsterd over wat hij me had verteld, met stomheid geslagen. Ik heb die jongen die me dat vertelde later ook niet meer gezien. Dat zou ook niet hebben gekund, hè. We liepen in die steeg bij ons, hoe heet die ook weer, toen hij me dat vertelde. Daar vlak bij het huis van de commissaris van de koningin, waar je zo’n opslagplaats had voor allerlei buizen en zo en waar we krijgertje en verstoppertje speelden, het stonk er altijd naar teer. Hoe heet die steeg nou toch ook weer?’

‘De Roopoort,’ zei Hetty, ‘als je die steeg tenminste bedoelt. Ik ga boodschappen doen. Ik zit hier mijn tijd maar te verprutsen.’

4

Koers zettend naar Het Mussennest dat hem de laatste twee jaar vertrouwd was geworden, dacht Barend over het leven en over de dood. Je liep in een kring en toch kwam je vooruit, de tijd liep met je mee al vroeg je er niet om. Hij slofte op de comfortabele, slappe, sportieve schoenen die zijn dochters hem hadden aangeraden en waarop het witte zonlicht stralend weerkaatste. De schoenen die ze hem hadden aangeraden, hadden ze ook metterdaad voor hem gekocht. Ze wisten zijn maat, ze wisten alles, je kon ze om een boodschap sturen als het ware, want sturen hoefde je ze helemaal niet.

Terwijl allerlei mensen in der haast aan hem voorbijschoten, spaarde hij zijn energie in een slakkengang. Het liep tegen het eind van april, de zon had aan kracht gewonnen. Hij dacht aan de kunstige associaties in de grote literatuur, de geïmproviseerde en schijnbaar zo logische overgangen die het kunstwerk behoedden voor de stilstand waaraan het leven zelf leed. Had hij zijn huissleutel bij zich? Een dame passeerde hem op het trottoir, de tekkel die ze aan de lijn hield sleurde haar mee naar de kant van de huizen, ze stribbelde allang niet meer tegen. En als hij de sleutel niet bij zich had, zou hij aanstonds vanuit Het Mussennest Hetty bellen om haar te vragen thuis te blijven, hij kon niet precies zeggen tot wanneer.

Wat te denken van een leven waarin niet alles van voorbijgaande aard is? Waarin de hond Yin eeuwig aanwezig zou zijn gebleven! Yin met wie hij lief en leed had gedeeld – liefde en leed!

Als Tine niet bij hem was weggegaan... Tine die hij had ontmoet in Het Mussennest, in de tijd dat ze haar brood nog verdiende als topless kelnerin in de binnenstad (Barend was nooit in die bar geweest). En dadelijk bij de eerste keer dat hij haar bij zich binnenliet, had Hetty op de uitkijk gestaan en niet lang daarna was ze in razernij ontstoken. ‘Moet ik dat dan leuk vinden als dat kind overal bloot door het huis heenloopt en bij mij binnen, alsof ik haar minnares ben! En druipend nat van onder de douche vandaan op mijn overloop, moet ik daar blij mee zijn? Moet ik dat leuk vinden als ze overal haar vuile goed laat slingeren? En als ik haar haar onderbroeken nadraag kan ze nog niet eens gewoon dag zeggen of dank je wel. Is zoiets leuk?’

Hij had geprobeerd om de vragen zo zorgvuldig mogelijk te beantwoorden. Zodoende wist Hetty dat die Tine Italiaans studeerde, dat ze vloeiend Spaans sprak, dat ze vertaalster was, zodat ze collega’s waren, wat het voor haar alleen erger had gemaakt. Hij had geprobeerd om Hetty uit te leggen dat ze een moeilijke jeugd had gehad en daarop spoog Hetty vuur. ‘Een moeilijke jeugd,’ had ze geroepen, ‘en ik dan? En ik dan? Heb ik het soms zo gemakkelijk gehad?’

‘Dat is heel wat anders,’ had Barend haar geantwoord, om haar nog verder te kwetsen.

De gedachte aan Hetty’s schreeuwen ontlokte hem een glimlach. De zon straalde op een ingetogen manier. Sticks and stones may break my bones, but words will never hurt me. Zo was het en zo zou het wel blijven. Nog nooit had een vrouw hem met haar vuisten bewerkt. Wel zijn rug opengekrabd, één keer een blauw oog geslagen, zo stond het ervoor, zo stond het te boek in zijn wapenschild. En zo zou hij de geschiedenis ingaan.

Eens in het verleden, toen hij dertien of veertien was, had hij op een regenachtig donker, modderig kermisterrein in zijn geboortestad Zwolle in de buurt van de tent van de dikke dame een sjofel meisje achtervolgd dat een losse sjofele jurk droeg en niets eronder, tenminste, dat dacht hij en dat was hij sindsdien blijven denken. Het moest warm weer zijn geweest, ondanks die modder en regen. Zijn ontroering zwol in zijn keel, ze kende geen grenzen. Onbeschrijfelijk was de opwinding geweest die hem voortjoeg, achter haar aan. Hij had haar staande weten te houden, een sprakeloos kermiskind of een van de schipperskinderen die toen nog in de stad rondzwalkten en niet konden lezen en schrijven: door stadskinderen werden ze gemeden. ‘Ga je mee in de draaimolen,’ had hij gezegd, en zij had iets onverstaanbaars geknord. En verblind door het licht van de draaimolens en botsauto’s en zijn oplaaiende verliefdheid had hij haar een zuiverheid toegekend waarnaar hij in zijn verdere leven zou blijven haken.

Barend duwde de zware deur open, hij ging binnen, vaag knikkend in de richting van de bar, een vage groet mompelend naar mogelijke bekenden – een priester van de duisternis die hem beving in dit geurig lokaal. Rechts van de deur ging hij zitten op een van de houten zetels die op kerkbanken leken. Langzaam wenden zijn ogen, zag hij de hoogglans van het donkerbruine hout van de bar waaraan een meisje in een sombere jurk een sigaret rookte. Uit de luidspreker klonk zacht een langzaam sentimenteel wijsje, gezongen door een vrouw met een lage stem, in het Spaans. Of was het Portugees? Ze zong met gitaarbegeleiding. De jongen achter de bar zag zijn aandacht en riep iets naar hem. Hij herhaalde het: ‘Is de muziek te hard voor u?’

Barend zei: ‘Nee, maar ik zat te bedenken wat ik allemaal had moeten doen vandaag.’

De jongen grinnikte. ‘En dat viel niet mee,’ riep hij.

‘Meevallen doet er nooit iets.’

Het was tien over halfvijf op de grote ronde klok rechts van de bar, die er al eeuwen moest hangen. Drie witte ballen lagen op het biljart, de grote hanglampen erboven brandden nog niet. De biljarters waren nog niet aangekomen en de rechte piano, waarop die flesachtige bollen stonden waaruit je nootjes kon laten neerdalen voor een gulden en waarop hij Jules Vischjager vorig jaar nog Beethoven had horen spelen, was dichtgeslagen.

Hier in Het Mussennest had hij Tine voor het eerst ontmoet. De herinnering was als een liedje, een vertederende melodie: waar hij nu zat had hij gezeten toen ze rommelig binnenstommelde en met een hoog jodelende zucht neerplofte op een stoel dicht bij de zijne: ‘Wat een toeval, wat een toeval, wat treft het soms onverwachts! Hallo hallo hallo,’ had ze lukraak om zich heen geroepen. Ze had er daas en verwilderd bij gekeken, alsof ze danig aan de boemel was. ‘Ik dacht een ogenblik dat je je schoenen aan je enkels vastgebonden achter je aan sleurde,’ had Barend snedig gezegd, ‘zo’n lawaai als je maakte, wat ben jij bruin, heb je ergens in de zon liggen bakken?’ En zij, met die lage licht zeurderige stem: ‘Hoe weet je dat, dat ik bruin ben? Heb je soms röntgenogen?’

Een opmerking die nergens op sloeg en nauwelijks te begrijpen was. Hij had haar toen een even onbegrijpelijk en nauwelijks hoffelijk te noemen antwoord gegeven (‘geen röntgenogen, maar je lijkt sprekend op de vrouw of liever het meisje dat ik meer dan zestig jaar geleden op de kermis ontmoet heb en...’) Ze had hem niet laten uitspreken. Dat zeggen ze wel meer, had ze gezegd, dat zeggen ze bijna allemaal. Daarop had hij zich aan haar voorgesteld en had hij zijn geliefde kelnerin Gaby geroepen. Gaby was prompt gekomen, de glundere Gaby, zoals hij haar bij zichzelf noemde – ze hadden allebei gevraagd om een glas bier.

Toen ze hun glas halfleeg hadden gedronken, had Tine hem, opeens heel rustig en heel saai, verteld dat ze haar werk als topless kelnerin ‘erg leuk’ vond en dat het bovendien erg goed verdiende.

Waarom vond ze het leuk en waaraan verdiende je dan eigenlijk zoveel geld?

‘Ja, nou zeg,’ had Tine gezegd. Maar Barend hield aan: hij stuurde aan op een gesprek.

‘Het geeft je een andere kijk,’ had ze gezegd.

En Barend: ‘Hoe bedoel je dat dan, een andere kijk?’

‘Gewoon,’ had Tine gezegd, ‘een andere kijk. Je ziet het gewoon van een andere kant.’

Van die andere kant begreep Barend niet veel en zij had er niet veel over te melden. ‘Maar welke kant is dat dan, als hij zo anders is?’ had hij gevraagd en ineens wist zij het ook niet meer. Al haar woorden waren opgebruikt, ze zat muurvast, en Barend ging zich geweldig vervelen.

Voor iemand die vreemde talen sprak nota bene was ze verbaal niet uit de verf gekomen in de jaren dat hij haar kende.

Nu waren er twee mensen aan het biljarten. Een van hen stond dicht bij de piano, keu in de hand en de linkerhand vlak bij de punt van de keu en nog dichter bij de bal, voorzover hij het kon zien. Hij had het spel nooit kunnen volgen. Aan de bar begon het lawaaiig te worden, een milde storm stak daar op. De flessen glommen schouder aan schouder achter de barman die de bierpomp bediende. Barend prees zich gelukkig dat er geen bekenden waren die hem zouden storen: hij was te ver verloren in het verleden.

Denkend aan Tine zag hij stelten van benen traag naar oneindige verten gaan. Hoe ze het klaarspeelde om altijd zo mooi egaal bruin te zijn (zonder ook maar een wit plekje, zoals hij niet zo lang na hun ontmoeting ontdekte) wist hij niet. Ze beweerde (of maakte hem wijs) dat ze nooit op een zonnebank had gelegen. Hun verhouding was stormachtig geweest en vrijblijvend, koud als ijs. Ze was zonder afscheid naar een of ander West-Indisch eiland vertrokken om daar Italiaans te geven, of Spaans (en om van hem af te zijn?). Hij had het gehoord van een vreemde.

Hij haalde het boek dat hij vertaalde voor de reeks ‘Nieuwe Klassieken’ uit zijn zak en liet het openvallen waar het in de rug was gekraakt: ‘Yes, this was love, this ridiculous bouncing of the buttocks...’ Hoe vaak had hij dat niet gelezen, de laatste maanden! Hij stak zijn hand op en bestelde bier. ‘Heeft Gaby vandaag vrij?’ vroeg hij de kelner. ‘Is het soms haar vrije dag?’

De jongen ontplofte: ‘Gaby! Praat me niet over Gaby. Doe me een lol, neem me niet kwalijk dat ik het een beetje cru zeg! Gaby is vertrokken, zomaar, met de noorderzon, van de ene dag op de andere en niemand weet wat ze uitvoert. Alles had ze hier wat haar hartje begeerde, we droegen haar op handen en dan ineens, hup, foetsie!’

De boze woorden hadden het haar van de jongen in de war gebracht. Had die jongen zich voorbarig als haar verloofde beschouwd of had ze hem toezeggingen gedaan? Barend begreep teleurstelling van dien aard. ‘Een aardig meisje,’ zei hij troostend, ‘en zo mooi.’

De kelner zei: ‘Ja, mooi – mooi om te zien, ja’ en liep bij Barend vandaan.

Omdat hij graag buitenshuis werkte had hij hier, in deze ruimte, ’s morgens als er nog geen herrie was, minstens de helft van zijn vertaling gemaakt. Een dik boek vol uiteenlopende zinnen en toch dwong iets hem om juist die ene zin telkens opnieuw te lezen: ‘Yes, this was love, this ridiculous bouncing of the buttocks...’

‘Ja, dit was liefde, deze belachelijk lillende billen’ had hij ervan willen maken, maar zou de vrouw die Connie heette zo over haar zwijgzaam pompende houthakker denken? Zouden zulke bewoordingen in haar hersenen rondgaan? Waarschijnlijk wel ja, waarom niet? Vrouwe Connie, gedoken in ‘the soft quiescent rapture of herself’, dat was niet lelijk gezegd en niet eens zo makkelijk te vertalen. Zouden de mensen van nu de revolutie van toen nog kunnen navoelen? Waar was die uitgever aan begonnen om zo’n afgedankt boek nu nog te laten vertalen?

In dit café had hij allerhande ontmoet. Rijpende meisjes had hij zijn aandacht gegeven wanneer ze binnenliepen, lichtblozende roomsoezen die in reclamefilms optraden en rinkelden van goudkleurige armbanden enzovoort. Nu was het rustig.

Hij dronk een derde glas bier. Stel dat Tine nu onverwacht deze rust binnenstapte, om hem te verrassen, net zo rommelig als toen. Stel dat ze aan het begin van haar nieuwe loopbaan een korte vakantie had gekregen. Bij de gedachte klopte zijn hart heviger dan hem lief was, hij legde zijn vinger op zijn pols. Hij moest voorzichtig omspringen met zichzelf. Hij telde de slagen en raakte de tel kwijt toen het rokende meisje opstond van haar kruk aan de bar om naar de trap van de keuken te lopen. Hij volgde haar bewegingen met een volstrekt jeugdige belangstelling, die niet afnam toen hij haar even later door het doorgeefluik gebogen zag over een tafel.

Nu zat aan de bar een man te oreren: ‘Ik heb het hele jaar een joodse hoer onderhouden, heb haar meegenomen naar de synagoge, naar het museum, alles prachtig...’ Barend kon niet horen of tegen deze bekentenis bezwaar werd gemaakt.

Tine, die nooit een brief schreef, nooit iets liet horen. Die had gezegd: ‘Ik heb nog nooit van mijn leven iemand een brief geschreven en ik zal het ook nooit doen. Mijn moeder heb ik één keer geschreven en dat was toen ik bij tante Jans logeerde, toen was ik twaalf en tante Jans had me precies voorgezegd wat ik moest schrijven.’

Toch had hij eens een ansicht van haar gekregen, een blik op Marseille of een andere stad waarin een heleboel bootjes doodstil naast elkaar lagen. Op die kaart stonden zijn naam en adres in het handschrift van iemand anders en haar eigen bijdrage was: ‘Dag! Tine’, en een paar kruisjes daaronder (drie). Van wie dat andere handschrift was, had ze hem nooit verteld en als ze het uit zichzelf niet vertelde wilde hij het ook niet weten. Hij vroeg er niet naar.

Wie met een wat oudere man in zee gaat moet toch een beetje rekening houden met zijn ouderdom, zijn hoge leeftijd?

In zee gaan – was dat de bedoeling geweest van al die kleurige bootjes? Had ze hem op een symbolische manier iets van wezenlijk belang willen vertellen?

Misschien juist helemaal niet: zijn Tine was zo rechttoe rechtaan als een mens maar kon zijn.

(’s Morgens bij Hetty op de koffie had hij gezegd, met de kaart in de hand die hij de vorige dag had gekregen: ‘Ik ben een zielige oude man.’ En daarop had ze ijskoud gereageerd: ‘Je hebt je werk en je hebt je vriendinnen en dan durf je ook nog te klagen!’ Van het medeleven waaraan hij behoefte had op dat moment was geen sprake geweest en daarom had hij haar het antwoord gegeven waar hij nog steeds achterstond: ‘Aan durf heeft het me nooit ontbroken.’)

Van Tines gebruinde lichaam zou hij nooit genoeg krijgen en als hij wel genoeg van haar kreeg... Zijn aandacht werd afgeleid door een naderend draaiorgel waarvan de muziek sneller aanzwol dan het orgel zich voortbewoog, als zoiets mogelijk was en dat was het: vraag niet hoe. Barend zocht naar geld. Verbijsterd luisterde hij naar het liedje dat het orgel speelde en dat nu met zo’n groot geweld door de openzwaaiende deur naar binnen drong dat de ruiten ervan barstten. De stem van zijn verleden vulde de ontbrekende woorden aan: ‘’k Ben verrrrrliefd, ’k ben verrrrrliefd op een keukenmeid!’

Op een keukenmeid, na al die jaren! Hij zou het lied uit volle borst willen meezingen! Overrompeld door herinneringen legde hij zijn hand op zijn voorhoofd en bespaarde zich in die houding nog even de ontgoocheling. Want wat de orgelman draaide of draaien liet door een minderwaardige, verraderlijke motor was keukenmeid noch heel klein huisje. Barend had zich te haastig overgegeven aan wat zich niet voordeed. Het orgel speelde een liedje van Kurt Weil, misschien, of misschien een later liedje dat hij niet kende, misschien van een Beatle. In elk geval had hij zich door zijn droom laten beetnemen.

De droom had hem om zijn vinger gewonden: zo zou je het kunnen stellen. Door de open deur kwam de orgelman het café in, groetend, babbelend, rammelend met zijn koperen bakje. Hier was nog zo weinig te halen dat Barend de munt die hij in zijn hand had genomen, terugdeed in zijn portemonnee en een andere ervoor in de plaats nam, uit mededogen. De orgelman liet het bakje rammelen vlak voor Barends gezicht.

‘Spelen jullie ook verzoeknummers,’ vroeg Barend, ‘een heel klein huisje met...’ Maar de man was alweer verdwenen, weg, de straat op, Barend had het nakijken. In het bakje rammelde de rijksdaalder die Barend hem in plaats van de gulden had gegeven en de onbekende liedjes verwijderden zich naar de verte.

5

Nathalie belde uit Geldrop om te zeggen dat alles goed ging en of ze een of twee dagen bij Hetty kon komen logeren, ze wist niet zeker hoe lang. ‘Zo lang je maar wilt,’ had Hetty geestdriftig geroepen en ze had het bed in de zitkamer voor haar opgemaakt. Haar Nathalie die zo langzaam en weloverwogen praatte en haar woorden zo zorgvuldig koos uit respect voor de taal die ze als haar vader beheerste. Hetty had een onrustige doorrookte nacht achter zich toen ’s morgens tegen tien uur al aangebeld werd.

Ze wikkelde de sleutel in een zakdoek en schoof het raam op: ‘Vang je hem!’ En gooide hem zo onstuimig de lucht in dat hij midden op straat terechtkwam.

Zo vroeg had ze Nathalie niet verwacht: ze had haar aangekleed en naar behoren opgedoft willen ontvangen en nu zag ze eruit als een voddenbaal. In de kamer sloeg ze haar kimono dichter om zich heen en zag ze in de spiegel de fijne haartjes op haar wangen oplichten bij het schijnsel van de lamp die nog brandde.

Ze hoorde Nathalies stap op de trap, even bedachtzaam als haar woorden, en ze bereidde zich voor op de begroeting waaraan Barend geen deel zou hebben: haar dochters kwamen toch altijd het eerst bij haar!

Ze omhelsde haar, ze drukte haar aan haar hart, maar wat was haar overkomen, wat was er gebeurd? ‘Je weet toch dat je altijd bij mij terechtkunt!’ kon ze nog net uitbrengen en daarna barstte ze spontaan in snikken uit.

Wie was het die daar voor haar stond? Zo slecht gekleed had ze haar dochter niet eerder gezien, maar het ergst van alles was haar gezwollen gezicht. De hele rechterkant dik opgezwollen en boven de zwelling als een kwaadaardige giftige maan een geel en blauw oog opbloeiend op de huid die anders zo matbleek was. Wat was er gebeurd? ‘Wat is er gebeurd,’ riep ze door haar snikken heen, ‘wie heeft je zo toegetakeld?’ en de schat was haar nota bene gaan troosten: ‘Trek het je toch niet zo aan, iedereen heeft wel eens wat, er is overal wel eens ruzie en het is alweer aan het voorbijgaan.

Hetty had koffie gezet en Nathalie had haar verteld dat Jules boos was geworden. Dat hij boos was geworden, was haar schuld: zij had iets verkeerd gedaan.

‘Was dat dan zo verschrikkelijk verkeerd,’ vroeg Hetty, ‘dat hij je bont en blauw moest slaan?’

Nathalie knikte: zo erg was het wel, al was ze niet bont en blauw. In de fabriek of liever de werkplaats, of nog liever het bedrijf dat Jules op touw had gezet nadat hij teleurgesteld was geraakt in de praktijk van de psychiatrie, was zij in haar functie van administratrice nalatig geweest. Jules had een bedrijf waar allerlei stalen buizen werden gemaakt waarvan anderen weer allerlei moderns maakten. Nathalie en Natasja werkten er en nog een paar meisjes die door Jules waren genezen en verliefd op hem waren geworden. Ze moesten doen wat hij zei. In dat bedrijf was iets helemaal misgegaan, veel te ingewikkeld voor Nathalie om uit te leggen, maar het kwam door haar: zij had een verkeerde berekening gemaakt, uit nalatigheid.

Was Jules daarom zo kwaad geworden, daarom alleen?

‘Ja.’

‘Maar doet een ander meisje dan nooit iets verkeerd? En hij zelf dan?’

‘Niet uit nalatigheid.’

‘Maar iedereen vergeet toch wel eens wat?’

‘Het bedrijf moet goed lopen en dan moet je geen dingen vergeten.’

Dat onderdanige dat haar liefde voor Jules in haar had aangekweekt (al zei ze van niet), kon ze niet uitstaan. Nathalie was geen blanke slavin, ze had recht op een vrij en open bestaan, net als iedereen. Onderdanig was Nathalie als kind nooit geweest, evenmin als Natasja. Haar kinderen mochten staan en gaan waar ze wilden, ze hadden vrijheid van meningsuiting. ‘En dan slaat hij er meteen maar op los en dan stuurt hij je zo de straat op.’

‘Hij heeft me niet de straat opgestuurd,’ fluisterde Nathalie, ‘hij zei alleen, als je weg wilt gaan, moet je weggaan en als je niet weg wilt gaan, moet je blijven.’

‘Ik wou dat hij mij ook eens zulke goeie raad gaf!’ riep Hetty uit de grond van haar bloedende moederhart.

‘Je moet van hem altijd doen wat je zelf wilt,’ zei Nathalie, ‘je moet je eigen weg volgen. Zo geneest hij de mensen. En als je niet naar hem wilt luisteren, vindt hij het ook best, want dan kan hij je toch niet genezen en...’

‘En als je even een fout maakt door wat hij nalatigheid noemt bewerkt hij je meteen met zijn vuisten en slaat hij je bont en blauw en mishandelt hij je zomaar ineens!’

‘Het was nalatigheid en daarom was hij boos en ik had ook niet goed opgelet. Het was een hele stomme fout die ik maakte en ik maakte hem alleen omdat ik niet goed oplette en dan wordt Jules driftig en komt het harder aan dan hij bedoelt.’

‘Zei hij dat dan? Maakte hij zijn excuus?’

‘Nee.’

‘Zei hij dat niet, dat het harder aankwam dan hij bedoelde?’

‘Nee. Ik had gewoon beter moeten opletten.’

‘Je vader heeft mij nog nooit geslagen,’ zei Hetty met een stem die van aandoening was uitgehold. Ze was vervuld van ontroering voor Nathalie, die in haar portefeuille altijd een foto van Jules bij zich droeg die ze aan iedereen liet zien die haar vroeg hoe het ermee ging: kijk, daar heb je hem en zo gaat het met mij.

‘Blijf nu dan maar hier,’ zei Hetty. ‘Want je hoeft voorlopig niet terug te gaan. Je hoeft toch helemaal niet naar hem terug?’

‘Jules zei: Als je niet terug wilt komen blijf je maar weg.’

‘Zei hij dat zomaar?’

‘Alles wat hij zegt, zegt hij zomaar.’

‘Maar ben je dan wel gelukkig?’ had Hetty gevraagd en in plaats van een antwoord te geven was Nathalie gaan ijsberen in haar kamer, heen en weer, heen en weer, en ze deed niets dan sigaretten roken, haar lieve, begaafde Nathalie die bijna haar doctoraal Spaans had gehaald en nog wel spelenderwijs, ze had nooit ergens haar best voor hoeven doen. En als die ruzie met die docent geen einde aan haar studie had gemaakt...

Dagenlang deed Nathalie niets dan ijsberen en sigaretten roken en als Hetty iets vroeg zei ze: ‘Nee, ik ben niet ongelukkig, heus niet, ik ben niet ongelukkig.’

En na een paar dagen zei ze, zo vriendelijk dat je ervan wegsmolt: ‘Nou dag,’ en pakte haar koffer om terug naar Geldrop te gaan, terug naar haar Jules.

6

‘Heb je die merels nog horen schreeuwen vanochtend,’ vroeg Barend haar ’s morgens, ‘wat een verschrikkelijke herrie geeft dat!’

Ze dronken koffie aan Hetty’s keukentafel. Hetty zei treurig: ‘Maar we hadden het toch over Nathalie? Hoe kan ze zo nou gelukkig zijn?’

Barend trok aan zijn sigaret, hij zei: ‘Gelukkig zijn dat kan niemand, dat is nooit iets wat je kunt. Je bent het of je bent het niet. Wie zijn best doet om het te zijn valt plat op zijn neus of krijgt een blauw oog en dan moet je maar wachten tot het weer wegtrekt en misschien word je daarvan gelukkig.’

‘Dat is toch niet om te lachen,’ zei Hetty huilerig.

‘Af en toe gebeurt het gewoon dat je gelukkig bent,’ zei Barend, om haar te troosten. ‘Het overkomt je het vaakst als je er het minst op verdacht bent en dan heb je weer wat om op terug te zien.’

Ze wist niet of ze hem helemaal had begrepen, ze wist alleen dat het zo’n antwoord was dat ze niet kon uitstaan, al was het misschien goed bedoeld en al had hij misschien ook nog een beetje gelijk. Ze vond het gesprek onbevredigend.

Ze zaten gehuld in de rook van elkaars sigaretten tegenover elkaar in haar keuken. In het huis waaruit ze nooit weg was geweest – nooit, behalve die ene periode in haar leven toen ze haar geluk elders had beproefd.

Eén keer in haar leven had ze zich welbewust vurig aan het geluk overgegeven en dat was toen ze Peter had leren kennen. In die dagen leefde ze in de bevrijdende roes van haar scheiding van Barend die niet lang daarvoor zijn beslag had gekregen: Peter kwam als geroepen. Voeg daarbij dat ze zoiets moois als Peter, zoiets prachtigs nooit eerder had gezien – zo’n groot blond stuk dat overal een meter bovenuit stak en daarom als een wijsgeer een beetje voorovergebogen liep en haar het hof maakte zoals ze nog nooit iemand een ander het hof had zien maken! Zodra ze die Peter zag sloeg de bliksem bij haar in en Peter leek door diezelfde bliksem getroffen. Met hem veranderde haar leven diepgaand. Hij vertroetelde haar, gaf haar sieraden, hij nam haar mee naar concerten. En als hij in Parijs of in Londen was (voor zijn werk als journalist) schreef hij haar prachtige lange brieven die ze bij zich droeg in haar tas en telkens opnieuw las vanwege de woorden en de lange zinnen waarin ze werd opgehemeld en waarin ze telkens opnieuw een nieuwe betekenis ontdekte. En hoe haar vrienden en kennissen ook zeiden: Laat je niet blindelings meeslepen, hij heeft al zo veel vriendinnen versleten en de laan uitgestuurd, hij staat bekend als een vrijgezel – hoe heftig ze haar ook bestookten met hun jaloerse gemeenplaatsen, Hetty hield vast aan haar hartstocht en aan haar toekomstig geluk. ‘Als hij nou zegt dat ik de ware ben,’ riep ze door al dat gestook heen, ‘en als hij me nou belooft dat hij alles voor me over heeft en zal doen en alles voor me wil zijn, waarom zou ik hem dan niet geloven? Kan dat dan niet, dat ik ook eens de ware ben? Als hij dat nou vindt? We zijn toch allemaal wel eens gek op iemand geweest? En nou is hij gek op mij, punt uit.’

Liefde verlaat zich niet op goede raad. Ze had nooit iets anders gewild dan een gelukkig leven.

Ze ging inwonen bij Peter, hij maakte geen bezwaar. Zo’n huis als dat van haar minnaar had ze niet eerder gezien. Oud-Zuid van buiten en donkerbeige van binnen, het ademde zijn geest: het was alsof je de geur van dat beige kon ruiken. Vrienden met een auto hielpen haar verhuizen, brachten de boeken waaraan ze gehecht was naar Peters domein, haar kleren, haar grammofoon, haar platen vol muziek die Peter haar had leren begrijpen. Ze tilden de dozen naar de pijpenla opzij van de bruine voordeur en de krijsende bel die Peter haar had toegewezen. Om op het vertrek voorgoed haar eigen stempel te drukken, verfde ze haar beige behang heel lichtgroen. Peter keek niet, hij zei: ‘Wat een stank overal, al die verf, gaat dat duren?’ Hij vond het goed dat ze haar schilderijtjes in haar pijpenla ophing, als ze in zijn muur maar geen gaten ging boren.

‘Dat moest er nog bijkomen,’ was een uitdrukking die hij te pas en te onpas gebruikte. Het was haar niet eerder opgevallen. Ze haatte die woorden en toch bleef ze haar uiterste best doen om te volharden in haar gelukzaligheid. Als hij zijn krenterigheid eens een avond aflegde om gasten van naam te ontvangen, richtte ze een schitterend Italiaans maal aan dat geen gerenommeerd restaurant haar kon nadoen en vergaf ze hem zijn abominabele tafelmanieren en de vliegende haast waarmee hij alles en masse naar binnen schrokte. Maar als zij, in alle staten en op van de zenuwen vanwege het koken en dat Frans van die mensen, of dat Engels – als zij dan eens een glas omgooide, sloeg bij haar idool prompt een stop door en kreeg ze van hem verder geen woord meer: de hele verdere avond was ze lucht voor die man.

Het was begrijpelijk: de vrienden hadden zich vergaapt aan het etiket op de fles die zij onteerd had.

Eén gast was er die het dikwijls op zijn eigen manier voor haar opnam, een collega van Peter, een bekend journalist: om zijn medeleven te tonen gooide hij zelf een plens wijn uit zijn glas op het tafelkleed en verontschuldigde zich en vroeg haar dan vriendelijk naar haar dagelijkse leven, de dingen die haar bezighielden. En als dan haar tong loskwam...

Maar het enige werkelijke geluk dat haar in die periode was beschoren, was de gedachte aan het recht op de helft van het huis aan het park dat ze had behouden.

Als ze wat later was geboren, zou ze zich wel beter hebben gered. Dan zou ze wel werk hebben gevonden waarvoor ze aanleg had: het organiseren van wat ook. Dan had ze zich beter geweerd. Nu vond ze dat alle vrouwen zoveel mogelijk voor hun rechten moesten opkomen. En Nathalie meer dan wie ook, vanwege haar begaafdheid.

‘Ik vind het verschrikkelijk dat Nathalie zo ongelukkig is – zo ongelukkig.’

‘Ik vind het ook verschrikkelijk,’ zei Barend, met een zucht en een traan.

Hetty liep heen en weer in haar keuken. ‘En Jules,’ zei ze, ‘toen hij nog therapeut was en de hele wereld van hun rotzooi wilde genezen... Jules laat haar maar zo...’

‘Dat wil hij nog wel,’ zei Barend, ‘de hele wereld van zijn geestelijke kwalen genezen.’

‘En toch vind ik het verschrikkelijk,’ zei Hetty.

Barend zei: ‘Ik vind het minstens zo erg.’

7

‘Voor mij is dat de kern van mijn leven, een juiste verhouding met een vrouw,’ laat D.H. Lawrence zijn goudeerlijke jachtopziener Mellors ergens zeggen.

Een juiste verhouding – had hij het werkelijk zo vertaald? ‘A right relation’: een goede relatie was lang niet goed genoeg. De Grote Ene, dat bedoelde hij waarschijnlijk, maar zo kon je het niet vertalen. Die Mellors las toch geen Frans? De Grote Ene, daar verlangde die bosneuker naar, maar zo had hij het nooit kunnen zeggen. Het Engels is maar een benadering van het begrip, de woorden dekken de gedachte nog lang niet. En jagen we niet allemaal hetzelfde ideaal na? Die Mellors leek in een ommezien te hebben gevonden wat hij zocht en nog wel zonder zijn hersens een ogenblik te gebruiken, bravo. Lawrence was zo verstandig geweest om een eind aan zijn roman te draaien voordat hun verhouding te veel op de proef werd gesteld en voordat hun eerste kind werd geboren.

Het bleef een vreemd boek, dat Lady Chatterley’s Lover – zo ongeduldig geschreven, inderhaast neergekwakt: je kon er de spot mee drijven en toch gaf het te denken. Het was over het algemeen ongelooflijk saai, en toch kon je er hier en daar wel om lachen.

De bel ging, Barend liep naar de deur. Het was Kurt de klusjesman die eerder bij Hetty had gewerkt – een briljant en bescheiden individu van even in de dertig die kluste om zijn studie filosofie te betalen. En omdat hij goed kon klussen, vanzelfsprekend. De jonge geleerde van wie Hetty geestdriftig zei dat ze uren met hem kon praten, stond vriendelijk grijnzend tegenover Barend te zwijgen. Hetty had een erg hoge pet van hem op. ‘Je komt zeker voor Hetty,’ zei Barend dan ook, ‘je komt zeker om bij haar nog wat te klussen.’ Maar zo was het niet, al zei Kurt dat niet hardop en al zei hij niet waarom hij dan wel had aangebeld. ‘Of kom je de brievenbus verwijden?’ zei hij, ‘daar zou ik je erg dankbaar voor zijn.’ De filosoof grijnsde verlegen en minzaam, zijn blik op het trottoir, op het grijs van de tegels.

Als hij soms was gekomen om voor de verandering uren met Barend te praten, nam hij wel een lange aanloop.

‘Die brievenbus waar geen krant doorheen kan,’ zei Barend, om hem op het goede spoor te zetten. ‘Maar je hebt geen gereedschap bij je. Dat had ik eigenlijk meteen al gezien.’

‘Maar die brievenbus heb ik toch allang verwijd,’ zei Kurt timide met dat zweverige Duitse accent van hem dat je hem onmogelijk kwalijk kon nemen. ‘Of heb ik hem nog niet wijd genoeg gemaakt?’

‘Ga weg,’ zei Barend beduusd, ‘heb je dat al gedaan?’

‘Dat heb ik toch vorige week al gedaan,’ zei de lange slanke jongen die zich altijd, tegen de heersende mode in, heel keurig en formeel kleedde, in een overhemd met stropdas maar liefst. ‘Kijk maar, hier.’ Hij wees Barend op de breedte van de brievenbus waarin de breedste en dikste envelop probleemloos zou kunnen verdwijnen.

Barend was met stomheid geslagen. ‘Dat was ik helemaal vergeten, dat je al geweest was. Geen wonder dat je geen gereedschap bij je hebt. Heeft Hetty je dan ook betaald of zo? Je wilt zeker gaan kijken of ze thuis is?’

Vandaag had de aankomende filosoof zijn stropdas weggelaten, om zich dichter bij Hetty te voelen waarschijnlijk, nauwer verwant.

Maar in plaats dat hij over zijn lange benen struikelde om bij haar te zijn, stond hij daar maar bedeesd en vriendelijk te glimlachen en fluisterde hij door die glimlach heen iets wat Barend niet kon verstaan. Daarom boog hij zich naar Kurt over en Kurt fluisterde opnieuw. Nu knikte Barend, hij zei: ‘Ja, als je even binnen wilt komen, kom dan maar even binnen. Als je even wilt praten. Ik heb nog het een en ander te doen, je weet dat het hier een rommel is.’

Langs Hetty’s in onbruik geraakte lichtgrijze vouwfiets en langs de kartonnen verhuisdozen die hun nut hoe dan ook in de toekomst zouden moeten bewijzen, ging hij Kurt voor en hield hij de deur van zijn kamer voor hem open: ‘Ga ergens zitten, als je ergens een stoel kunt vinden tenminste.’

Kurt was tenslotte gaan zitten en Barend vroeg wat hij voor hem kon doen. Hij werd nerveus van die jongen die zo dicht bij hem zo nerveus zat te kuchen. Hij kreeg er de zenuwen van en van die zenuwen werd hij praterig. ‘Heb je dan een probleem of zo, dat je even met me wilde praten? Drink je soms wat te veel? Want ik heb zelf ook een tijdje een drankprobleem gehad, dat was in de tijd dat ik elke avond straalbezopen was, wijn en whisky en cognac, alles door elkaar, dat schijnt het slechtste te zijn wat je kunt doen, ik was gewoon niet te stuiten. En dan kon ik de volgende ochtend niets doen en soms de hele dag niet en dat begon me behoorlijk te vervelen.’ Hij praatte vloeiend, met in zijn stem de metalige klank die erop wees dat hij zich niet op zijn gemak voelde. ‘Toen ben ik naar Clara gegaan,’ zei hij, ‘dat is mijn huisarts, een aardige, lieve vrouw die er altijd vermoeid uitziet, en die heeft toen een hele tijd met me gepraat, en toen was het ook meteen over. Ik was geen echte alcoholist, zei ze, en ik denk dat dat ook waar is. En ik denk dat jij ook geen echte alcoholist bent. Toen ben ik met dat drinken gewoon opgehouden en dat zou jij ook kunnen doen, denk ik. En toen ik niet meer elke avond zo bezopen was, heb ik haar uit eten gevraagd. Toen zei ze: “Nou goed, voor één keer dan, want dat mag eigenlijk niet en daar wil ik me ook aan houden.”’

En omdat Kurt hem zo verbouwereerd bleef aankijken met die grote verwonderde, filosofische ogen, zei Barend geruststellend: ‘Dat is denk ik een afspraak onder doktoren of zoiets. Wel begrijpelijk misschien, vooral als de dokter een vrouw is. Ze willen niet dat je te intiem wordt, hè. We zijn toen één keer uit eten gegaan en dat was heel gezellig, maar laten we toch iets drinken!’ veerde hij plotseling op. ‘Laten we een borrel nemen of een glas wijn!’

Kurt fluisterde iets onverstaanbaars, Barend begreep het verkeerd.

‘Liever wijn?’ vroeg hij.

Nu verstond hij wat de filosoof hem toevertrouwde: ‘Ik ben geheelonthouder.’

Wat zag die jongen er sportief uit vandaag! Dat onbekommerde donkerblauwe openstaande sporthemd, die lichtgrijze broek, dat vuurrode colbert! Hij begreep Hetty’s geestdrift. Die enorme wijduitstaande oren zouden op grote muzikaliteit kunnen wijzen, of eenvoudigweg op een ongewone ontvankelijkheid, een gretig opnemen van al het geluid van de wereld. Kurts wangen waren vlammend rood en bij zijn kaken werd het rood verduisterd door een schaduw van baardgroei.

Er ging Barend een licht op: zou Kurt hem op aanraden van Hetty een bezoek brengen in de hoop op vertaalwerk?

Barend zei: ‘Ik heb zelf niet eens zoveel te doen. De spoeling wordt dun hè, alleen dat malle Lady Chatterley, dat was onverwacht een mooie opdracht. Maar dat is toch zeker allang in het Duits vertaald? Ik meen te weten van wel. Dat boek was zo’n sensatie indertijd! Maar hoe de mensen er nu tegenover staan, nu er sindsdien zoveel is verschenen... Zou dat in Duitsland nu nog een nieuwe vertaling waard zijn? Zou iemand het daar nog willen lezen? Ik was verbaasd dat ze het hier aandurfden. Ik houd mijn hart vast voor de uitgever, enfin...’ Barend hijgde een beetje van zijn drukke gepraat, hij raakte ervan buiten adem. Zodra hij was bijgekomen, boog hij zich vertrouwelijk over naar Kurt: ‘Het mooiste is eigenlijk nog dat ik dat boek, voordat ik die vertaling kreeg – dat ik dat boek zelf nog nooit had gelezen! Voor mij was het allemaal nieuw, geloof het of niet, al wist ik natuurlijk wel zo’n beetje wat erin staat! En dat heb ik nog aan niemand verteld en ik hoop dat je het onder de roos houdt!’

De jeugdige Duitser tegenover hem was minder verbaasd over deze bekentenis dan hij had verwacht. Er was weer een stilte gevallen. Toen die stilte voorbij was, zei Kurt, opzij kijkend naar een oneffenheid in het tapijt: ‘Ik ben eigenlijk gekomen om je iets heel vervelends te vertellen.’

Barend toonde op slag mededogen. ‘Ga weg!’ zei hij vriendelijk, op een luchtige toon. ‘Vertel het me dan maar niet, als het zo vervelend is! Waarom zou je dat doen? Als het zo vervelend is hoef ik het toch zeker ook niet te weten? Wat niet weet wat niet deert, zei mijn moeder altijd, die zat vol met zulke eenvoudige wijsheden en die gebruikte ze de hele dag door, te pas en te onpas. Als filosoof zou je gauw met haar uitgepraat zijn geweest! Je vangt meer vliegen met stroop dan met azijn: dat soort uitdrukkingen waar geen mens veel tegen kan inbrengen. Ik heb me vaak afgevraagd waar zij ze vandaan had. Van haar ouders misschien: die ouderwetse mensen gaven alles mondeling aan elkaar door en eigenlijk was dat nog zo gek niet. Mijn moeder was een schat van een mens.’

Kurts zei zacht: ‘Maar ik ben juist gekomen om het je wel te vertellen, want ik vind dat je het moet weten, omdat we anders nooit eerlijk tegenover elkaar kunnen staan.’

‘Vertel het dan maar,’ zei Barend, een beetje afwezig, ‘als je wilt dat we eerlijk tegenover elkaar staan. Als je daarvoor bent gekomen.’

‘Als je me nooit meer wilt zien, kan ik dat begrijpen,’ zei Kurt. ‘Als dat zo is zal ik het moeten aanvaarden. Ik zal het je niet kwalijk nemen.’

De fraaie zinnen die de Duitser in het Nederlands maakte: hij moest een zuiver taalgevoel hebben.

Taalgevoel is een gerieflijk woord voor een reeks eigenschappen waarvan we de aard niet begrijpen. Het bleef geruime tijd stil, Barend prutste nerveus aan zijn nagels. Hij vermeed oogcontact. En alsof die kiesheid hem moed gaf, zei de filosoof tenslotte: ‘Het gaat om Tine, dat zul je wel hebben geraden.’ Hij haalde een hand over zijn vochtige gezicht.

‘Geraden?’ Zoals Kurt nu tegenover Barend zat, een beetje weggetrokken, ineengedoken, dat grote rode filosofenhoofd zwaar van het systematische denken tussen zijn schouders verzonken, zijn lange magere benen in voortdurende beweging knipscharend, zijn knieën zonder gerucht tegen elkaar bonzend – zo leek hij minstens veertig en waarschijnlijk was hij dat ook: de eeuwige student in eigen persoon.

‘Vlak voor haar vertrek,’ zei Kurt afgemeten, alsof hij een eerder afgestoken verhaal samenvatte, ‘die avond dat ze niet bij jou is gekomen, dat zul je je nog wel herinneren, toen was Tine bij mij, dat wil zeggen, ik was bij haar.’

In zijn worsteling om de meest passende zinsneden aaneen te voegen, kuchte Kurt voortdurend. En omdat Barend tot nu toe niets verontrustends of ongewoons in het verhaal was opgevallen, wachtte hij op wat ging komen en dat wachten van hem maakte dat kuchen alleen nog wat erger.

‘Toen,’ kuchte Kurt, ‘toen jij dus op haar zat te wachten – toen – toen ben ik met haar naar bed geweest.’

‘Ja?’ zei Barend. Ondanks het ongrijpbaar zwevende in zijn stem was zijn belangstelling onmiddellijk gewekt. Wat hij nu hoorde, smaakte naar meer: waarom vertelde de wijsgeer zijn verhaal niet wat sneller?

Kurt mompelde: ‘Toen is ze de hele nacht bij me gebleven. Dat wil zeggen, ik bij haar.’

‘Ga weg,’ zei Barend nu zacht. Hij keek hem zachtmoedig aan. Zou dit nu het hoge woord zijn waarom hij bij hem aangebeld had, zonder voorafgaande waarschuwing, zonder afspraak? Hij was met die jongen begaan, al begreep hij zijn probleem nog niet goed en was hij ontstemd over het oponthoud.

‘Ik vond dat je er recht op had om dat te weten,’ zei Kurt, om de stilte te breken.

Barend zei nadenkend: ‘Ja, ja – dat kan ik me voorstellen, tenminste, als je dat een recht wilt noemen. Recht, recht,’ mijmerde hij, ‘waar heeft een mens eigenlijk recht op?’

‘Ik kan je niet zeggen hoeveel spijt ik daarvan heb gehad.’

‘En toch zeg je het,’ begreep Barend. ‘Als je zegt dat je iets niet kunt zeggen, heb je het al gezegd. Vreemd is dat eigenlijk. Daarmee doorbreek je je eigen grenzen. Of zeg ik het verkeerd? Of denk jij, als filosoof, daar heel anders over?’

Nam Barend Kurt in de maling? Ik weet het niet. Ik denk van niet. Ik denk dat Barend werkelijk probeerde om met de aimabele filosoof mee te gaan en hem te volgen in zijn problematiek, zo ver mogelijk in zijn gedachten te treden, in zijn specifieke wijze van denken.

‘Was het dan niet leuk of zo, dat je er zo’n spijt van kreeg achteraf? Als Tine iets begint, draait ze er meestal ook wel een passend eind aan. Ze stuurt je niet vaak met een kluitje in het riet. Maar ze moet wel in de stemming zijn, hè. Ik dacht nog wel dat je me iets over Hetty wilde vertellen,’ zei hij, ‘want Hetty bewondert je erg. Jullie hebben blijkbaar goede gesprekken gehad. Maar laat ik je toch een glas wijn inschenken, we zitten hier maar...’

‘Ik ben toch geheelonthouder.’

‘Maar daarom kun je toch nog wel een glas wijn drinken. Tine heeft wel eens haar dag niet en dan kun je maar beter niet... Als ze wat moe is of zo of haar hoofd staat er niet naar, als je het zo kunt uitdrukken. Ze is wispelturig. En soms heeft ze zin om iemand af te schrikken juist op het moment dat... Dan krijg je al gauw de indruk dat het jouw schuld is en dat zal de bedoeling ook wel zijn, maar dat is wel eens vervelend. ’

‘Maar die indruk had ik nou juist helemaal niet,’ viel Kurt hem in de rede, onverwacht heftig.

‘Maar je zei toch dat je je schuldig voelde? Dan moet je toch de indruk hebben gehad dat iets jouw schuld was.’

Nu knalde boven een deur dicht: commentaar van Hetty misschien die wist of vermoedde of ‘voelde’ dat Kurt zijn tijd bij Barend zat te verspillen. En als aangevuurd door de knal begon de Duitser opeens zo onstuimig te roepen dat Barend hem zou willen kalmeren: ‘Maar het gaat om mijn verhouding tot jou! Tegenover jou wil ik deze zaak in het reine brengen! Ik wil jou niet verraden!’

‘Mij hoef je toch ook niet te verraden!’ zei Barend verbluft.

‘Maar ik voelde het als verraad!’ riep Kurt in een vlaag van wanhoop. Als pleister op die wond zei Barend luchthartig: ‘Als je het als verraad voelt, heb je het verraad ook gepleegd! Dat kan toch niet anders! Tine heeft wel eens meer behoefte aan wat verandering van spijs gehad en daarom is ze ook weggegaan, denk ik, naar dat eiland. Ze is niet zo lang geleden toch ook nog met een of andere hoorspelacteur of zoiets een week naar België geweest, of misschien was het alleen maar een weekend, ik weet het niet meer. Als man ben je dan toch machteloos. Wat ze daar op dat eiland doet, Joost mag het weten. Misschien is het niet eens een eiland, hoewel...’

Hij raakte in ademnood en wees Kurt op zijn benauwde keel. En Kurt schudde geërgerd zijn hoofd: hij was helemaal niet gekomen om zich door Barend machteloos te laten verklaren en in ruil voor die machteloosheid begrip en troost van de vertaler deelachtig te worden! Hij was gekomen om Barend, voor wie hij de grootst mogelijke professionele bewondering had en voor wie hij de brievenbus tegen een prix d’ami had verwijd, te vertellen dat hij uit vrije keus had gehandeld en bij zijn volle bewustzijn! En dat hij daarvan nu grote spijt had, omdat hij het verkeerde van die keus nu onvoorwaardelijk inzag. Zijn geweten was langzaam duidelijke taal gaan spreken, maar machteloos was hij in het geheel niet geweest, die avond dat hij en Tine samen Barend hadden bedrogen. Daarvan was geen ogenblik sprake geweest! En juist omdat hij niet machteloos was geweest, had Kurt diepe spijt van zijn bedrog. Diepe spijt dat hij zijn macht had misbruikt: reusachtige spijt had hij daarvan. En dat was de reden waarom hij hem nu even wilde spreken en het goed wilde maken!

‘Ik wilde dat je wist hoe de vork in de steel zat,’ zei Kurt tegen Barend, die het bovenste boek van de stapel op de tafel had gepakt en zijn bril tot in zijn spierwitte haar had opgeschoven, om de titel te lezen en de naam van de auteur. ‘En daarom kwam ik je zeggen hoe het gegaan is.’

‘Natuurlijk, natuurlijk, elke vork heeft zijn steel.’ Barend legde het boek terug, schoof de bril terug op zijn neus. Een ogenblik was de kamer vervuld van zijn moeizame ademhaling. ‘Zo’n boek,’ zei hij gebarend naar wat hij teruggelegd had, ‘je kunt het net zo goed niet lezen. Zoiets wordt dan hemelhoog geprezen en het is natuurlijk ook wel goed, een fraaie invalshoek en technisch heel knap en zo meer, maar in wezen gaat het natuurlijk over niets. En dan kun je wel zeggen: het leven gaat toch ook over niets, maar daar kom je er toch niet mee. Maar Hetty,’ onderbrak hij zich, alsof hem plotseling iets te binnen schoot. En maakte zijn zin niet af, ondanks Kurts vragende ogen.

Hetty las alle boeken die Barend smalend terzijde legde. Ze las voor haar plezier al zijn vertalingen en vertelde hem na afloop wat ze aan de verhalen beleefde: vaak meer dan hij. Als ze ontspoorde in haar begrip, zette hij haar terug op de rails. Ze was een open onbevooroordeelde lezer en dat zou hij nooit meer zijn: zo’n verlies is niet goed te maken.

‘Maar jij had toch ook iets met Hetty,’ zei Barend nu zakelijk na een lange pauze, ‘tenminste dat dacht ik, daar ging ik van uit, anders had ik dat van die brievenbus niet eens durven vragen, hoewel... Ik denk wel dat ze thuis is, wil je niet...’

‘Bij Hetty kwam ik alleen om te klussen,’ zei Kurt afgemeten.

‘Ja natuurlijk.’ Barend nam de jonge man op met een lange, vriendelijke, nieuwsgierige blik: had hij nog meer op zijn geweten, dat hij bleef zitten, op dit kostbare uur van de dag? En wat bedoelde hij dat hij bij Hetty alleen kwam om te klussen?

Hij stelde zich voor dat Kurt bij Hetty aanbelde en dat ze het raam voor hem openschoof. Dat ze de sleutel naar beneden gooide en dat hij uit volle borst in het trapgat riep: ‘Valt er vandaag nog te klussen?’

Een Hetty stelde hij zich voor die zich bij dat klussen en praten zou neerleggen en zou ze dat niet allang hebben gedaan? In ieder geval bij dat klussen. Barends blik rustte op de hoogstaande Kurt, zijn nieuwsgierige ogen beschermd en verwijd door de ongewoon dikke brillenglazen, zijn haren spierwit en zijn gezicht nog tamelijk ongeschonden, ondanks zijn hoge leeftijd: gegroefd, getekend, niet geteisterd.

‘Ik moet ook weer eens aan het werk,’ zei Barend, zonder een vin te verroeren. ‘Ik ga eerst nog maar eens een paar boodschappen doen. En als je weer eens wat wilt praten, kom dan nog maar eens aan. En als ik van vertaalwerk hoor naar het Duits toe... wie weet,’ zei hij, ‘wie weet.’

Zijn stem was weggestorven. Niets bewoog in de kamer. Niets wat de stilte verbrak die over de mannen was neergedaald, ook al waren ze misschien niet veel nader tot elkaar gekomen. Niets zuchtte of blies, niets rinkelde, wankelde, wiekte: de stilte was zo perfect als de kamer verdragen kon.

8

Hetty en Barend hadden elkaar van jongsaf gekend: kleine Hetty en dikke Barend van ome Nol van de ijzerhandel: iedereen in Zwolle wist wie hij was. Ome Nol in zijn stofjas achter de toonbank en achter zijn rug al die houten laatjes en boven elk handvat de naam van wat erin zat: draadnagels, pranggreep, mattenkrammen, gordijngarnituren, meubelknop en greep, boutdrevel enzovoort. En onder het handvat bij wijze van geheugensteuntje een levend voorbeeld van die ‘rotzooi’.

Rotzooi, zo noemde Nol alles wat hij te koop had in zijn geliefde winkel. Kilometers liep hij op die grote platvoeten van hem om een of andere dolspijker of duimspijker of glasnagel of dwarsklamp van een kwartje of wat ook voor een klant in een blauwe overall te halen. Of om zo’n glimpieper te woord te staan die het niet was gelukt om een haak in het plafond aan te brengen die nota bene het laatste snufje was van eenvoud en van gemak. ‘Is het je niet gelukt,’ hoorde ze ome Nol nog zeggen, met die zachte dromerige stem die Barend van hem had meegekregen, ‘hoe bestaat het, hoe bestaat het, eenvoudiger kan het toch niet, je boort een gat en je stopt het er zo in en dan gaan die vleugels uitstaan en dan zit-ie meteen vast als een muur.’

En tante Marie, Barends moeder, die ’s morgens de koffie en ’s middags thee met een koekje in de winkel bracht – ze woonden boven. De drie jongens waarvan Barend de jongste was – je hoorde ze soms achter elkaar aanrennen daarboven, en elkaar aftuigen, dat wil zeggen de twee oudsten, want Barend was niet zo’n draver en een vechter was hij helemaal niet. De meeste klanten waren werkmensen die wisten wat ze wilden en wat ze nodig hadden: ze voerden met Nol vaak onbegrijpelijk diepe gesprekken over het werk dat ze onder handen hadden.

Voordat Barend een magere slungel werd, was hij een dik jongetje dat voetbalde in de club waarvan Hetty’s vader scheidsrechter was. Op het plein achter de winkel van Nol was een café waar de dronkelappen van Zwolle elkaar moed inspraken en soms met elkaar op de vuist gingen. Maar ome Nol was geen caféganger en Hetty’s vader evenmin.

Ze waren geboren in Zwolle, die stad zonder weerga met zijn bevolking van ‘dichtgetimmerde lieden’, zoals ik het iemand eens heb horen zeggen. Pas toen Barend tot zo’n sombere, bepukkelde, vochtige sliert was uitgegroeid die vanachter die dikke brillenglazen en vanonder dat hoge voorhoofd wel honderd gedichten in alle talen uit zijn hoofd kon opzeggen, was hij voor Hetty iets heel bijzonders geworden. Toen was ze van hem gaan houden.

Hetty’s vader was een vrolijke los-werkman, vier kinderen en een vrouw die de was deed voor de dokter en de advocaat, ze woonden aan het begin van de Hoogstraat, tien minuten van de winkel van Nol, op de grens van de buurt waar de nette kinderen niet mochten komen. Van haar moeder had Hetty geleerd om kleren te maken: ze had voor haar kinderen nooit kleren gekocht.

Hetty schurkte zich in het kunstleer van de stalen stoel die Sietse voor haar had gekocht, ze slaakte een zucht: ze hield het soms niet meer van het verdriet dat haar nu en dan en zomaar opeens bij de keel greep. Een liedje verscheurde haar gedachten, rukte haar gemoed aan rafels en flarden:

Denk je nog aan die jaren

Toen wij nog kin’dren waren?

Op die zo huilerig gezongen vraag had ze een simpel antwoord bewaard in haar hart: nou en of! Waaraan zou ze anders denken? Dat ‘kin’dren’ zo hol en smachtend uitgebalkt door die diepe vrouwenstem bij die zachte muziek, wat moest ze daar tegen doen? Wat kon ze er tegen doen? En dan moest in dat versje het ergste nog komen, de meest ontroerende en toch zo eenvoudige regel: ‘Zo verliefd en gelukkig met elkander’ – verliefd en gelukkig! De donkere gesluierde stem van die hoe-heette-ze-ook-weer? De verschrikkelijke wijsheid van het lied dat ze zong!

Was zij dat ooit werkelijk geweest, verliefd en gelukkig, allebei tegelijk, alsof het ene het andere vanzelfsprekend had uitgelokt? Verliefd soms, gelukkig af en toe, maar samen, allebei tegelijk? Was dat haar ooit overkomen? Of kon het alleen in een liedje gebeuren dat liefde en geluk onder één dak verbleven?

Met elkander, elkander! Als ze eraan terugdacht hoe haar ouders samen hadden geleefd, als twee bondgenoten, altijd met elkander. Die mensen hadden elkaar en die steunden elkaar en die bleven elkaar aardig vinden: die zaten niet te zeiken hoe het veel beter kon, die luxe kenden ze niet, daarvoor hadden ze gewoonweg geen tijd. En lachen dat die mensen konden! Met zijn tweeën, als ze samen waren, en aan tafel, met de kinderen, altijd vrolijk. Als er bezoek was zette haar vader de zaak altijd op stelten. Haar vader die om halfzeven naar zijn werk ging en in zijn vrije tijd bij de voetbalclub ‘floot’, en haar moeder die een prachtige solopartij zong in het SDAP-koor, dan werd haar hals helemaal rood van de opwinding.

Denk je nog aan die jaren! Waar zou ze anders aan denken! In het comfort van haar stoel herkauwde Hetty het liedje, denkend aan die tijd. Als iemand bij haar in de buurt weer eens ging zeiken over zijn ongelukkige jeugd, zou ze voor zijn neus uit haar vel springen, zou ze roepen: En was jij altijd zo’n groot feest voor die ouders die je elke dag dan toch maar weer te eten gaven!

Wegdromend in de stoel die niet kraakte, dacht Hetty terug aan die jaren. De oude liedjes ontroerden haar nog steeds, ook al werden ze nooit meer gespeeld. Als je nu de radio aanzette kwamen er niet anders dan wildemanskreten uit die al haar gevoelens verscheurden en dan werd ze kwaad en dan ging ze iedereen haten. Ze wilde niet haten. Aan hatelijke gevoelens had ze geen boodschap: ze was geen ongelukkig mens. Als kind was ze niet ongelukkig geweest, ook niet in haar werk, als winkelmeisje: praten met mensen die iets moois uitzoeken, als je dertien bent – mensen die soms iets aardigs tegen je zeiden, hoe goed je het deed en hoe mooi je was, daarvan word je als kind toch niet ongelukkig? Winkelmeisje, het was een leuk baantje. Als je oog had voor wat iemand goed staat, kon je altijd goede raad geven. En ze had altijd grappen gemaakt. Ze was handig, al heel jong, want je moest wel, en later maakte ze kleren voor iedereen, zelfs Barend zijn pakken en daarmee was hij altijd tevreden. Hij was zelfs trots op die pakken. En weer later, toen ze mannequin was geworden...

Als je dacht aan alle ellende en rottigheid die mensen elkaar aandeden, de moorden overal, bloed dat vloeide, als je daaraan dacht... Honderdduizenden onschuldige mensen afgeslacht – als je daaraan dacht viel het wel mee en dan was je grootste geluk misschien wel dat je in de kast een paar mooie jurken had hangen.

Denk je nog aan die jaren – de jaren dat Barend haar het hof maakte en haar de gedichten voorlas die hij uit bijna alle talen vertaalde, voor zijn plezier. Ze waren jong en hij bracht haar bloemen die bij de gedichten pasten en hij bedacht liefkozende namen. Haar vader en moeder zagen hoe de kleine bolle Barend van toen een aardige volwassen jongeman was geworden, die zou opgroeien tot een betrouwbare echtgenoot, een liefhebbende vader.