.

Marcel Kurpershoek

In Limbo

Op de grens van Syrië en Irak

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

Copyright © Marcel Kurpershoek en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Marcel Kurpershoek

Omslagontwerp en e-boekverzorging Suzan Beijer

Cartografie G-O graphics, Wijk bij Duurstede

ISBN 978 90 457 0159 2

e-ISBN 978 90 457 0506 4

NUR 300/509

www.augustus.nl

.

Het huidige Midden-Oosten

I OP DE GRENS

De graanoogst is binnen, en op de gemaaide velden bivakkeren bedoeïenen van verschillende stammen met kuddes schapen en geiten: de Fidan en de Wahab-afdeling van de Shammar.[1] Ze komen uit het zuiden, aan de rand van de Syrische woestijn, waar de regen dit jaar is uitgebleven.

Ik sta op het hoogste platform van de wachttoren naast het huis van Aboe Nawwaf, ‘vader van Nawwaf’, zoals iedereen de sheik noemt naar zijn oudste zoon. Ver naar het noorden is vaag een lijn zichtbaar in de zinderende hitte, niet meer dan een vermoeden, waar de Anatolische bergen een wal opwerpen tegen het Midden-Oosten aan hun voeten. Kilometers in het rond kijken we uit over de monotone, vaalgele vlakte met hier en daar een huis en groepjes tenten.

Aboe Nawwaf wijst naar het oosten. Tweehonderd meter in die richting staat het huisje van een Syrische wachtpost. Door mijn kijker onderscheid ik mannen met Arabische rood-witgeblokte hoofddoeken. ‘Dat zijn toch geen soldaten?’ ‘Hedjaana,’ zegt Aboe Nawwaf, vooruitgeschoven grenstroepen, genoemd naar de vroegere patrouilles op kamelen. ‘Onze kant van de grens wordt goed bewaakt. Kijk, daar ligt de volgende post. En zo is het over de hele lengte van de grens: de Syrische wachtposten liggen op gezichtsafstand van elkaar.’ Een halve kilometer verderop staat een grotere post, die lijkt op een bunker. ‘De Iraakse post. Af en toe wordt die bemand door Amerikanen. Maar de volgende Iraakse post is nergens te zien. Zo ver liggen ze van elkaar af. Wie bewaakt de grens nu, wij of zij? En wij worden ervan beschuldigd dat we infiltratie van terroristen uit en naar Irak toelaten.’ Een paar kilometer naar het zuiden tekent zich het silhouet af van een graansilo. Op de hoogste toren is een kartelrandje zichtbaar. De positie van Amerikaanse scherpschutters, zegt Aboe Nawwaf.

Op weg naar zijn huis rijdt hij op mijn verzoek naar de grens. Ik krijg meer dan waarom ik vraag. Hij slalomt rond de vrachtauto’s bij de grens, voorbij de betonnen muur die de vrijhandelszone omsluit, langs Syrische paspoortcontroles en douane. Als sheik van een van de grootste stammen is hij bij allen bekend.

‘Hij wil de Amerikanen zien,’ zegt hij achteloos door het raampje, wijzend naar mij. ‘Laat ze ophoepelen,’ zegt een ongeüniformeerde man van een van de diensten grijnzend met een wegwerpgebaar. Naast de grensovergang voor de vrachtauto’s is een aparte versterkte ingang met camouflagenetten. Aboe Nawwaf rijdt verder en draait de auto vlak voor de ingang rond. ‘Kijk daar, die met de zonnebril, dat is een Amerikaan.’

Ontspannen, onderuitgezakt op een stoel zit inderdaad een grote man in zandkleurig gevechtstenue met zonnebril. Uit de flits die ik opvang spreekt verveling en ontspannen besef van eigen macht. Wat had ik dan verwacht? Een grote Iraakse officier met zonnebril, onderuitgezakt op een stoel, met naast hem een alerte Amerikaan, gereed om zijn aanwijzingen op te volgen, bereid op ieder moment advies te geven en op bevel opdrachten van de Iraakse officier uit te voeren?

Kennelijk was het de bedoeling van Aboe Nawwaf dat deze gedachte zich aan mij zou opdringen. Op de terugweg zegt hij tegen dezelfde man: ‘Nu heeft hij met eigen ogen gezien wie de baas is in Irak en aan de grens. Hoe het zit met die zogenaamde soevereiniteit. Kom, zeg het, Mirsal! (zoals de bedoeïenen mijn naam uitspreken) Yi’aggib Boosj, Boosj yigta wi-ychasa, weg met Bush, laat hem worden afgesneden (van nageslacht), jakkes wat een man!’

‘Nee,’ zeg ik, ‘ik weet zelf wel wat ik moet zeggen.’ Aboe Nawwaf schatert het uit.

Vanaf Aboe Nawwafs wachttoren zien wij gestaltes aan het werk in de velden aan de Iraakse kant van de grens. Hoe ziet hun leven eruit in vergelijking met dat van de figuurtjes die wat dichterbij, aan deze kant van de grens aan het werk zijn? Zo dichtbij en zo veraf. Die vragen, en het bijbehorende licht misselijke gevoel, moet een Nederlander hebben gehad die in de Eerste Wereldoorlog over de grens keek naar zijn Belgische en Duitse buren. Aan de Syrische kant volkomen veiligheid, aan de Iraakse kant volkomen onveiligheid.

Ik doe onderzoek naar de Shammarstam die aan beide kanten van de grens gevestigd is. Oorspronkelijk komt de stam uit het noorden van Arabië: het gebied rond de stad Hail, aan de zuidkant van de grote Nefoedwoestijn. Tot 1921 was Hail de hoofdstad van een onafhankelijk vorstendom van woestijnprinsen, de Rashieds, die behoorden tot de Shammarstam. Daarna werd Hail ingelijfd door Abd al-Aziez (in het Westen bekend als Ibn Saoed). De Saoeds zijn een dynastie uit Centraal-Arabië die zich in de achttiende eeuw hadden verbonden met de Wahhabieten, de strenge, onverdraagzame islamitische beweging van de prediker Muhammed ibn Abdel Wahhab. De reden dat de Shammar vanuit Arabië naar het noorden trokken, zijn de Wahhabieten. In 1791 werd het dappere stamhoofd van de Shammar, bijgenaamd ‘De Hengst van de Duivel’, door de Wahhabieten verslagen.[2] Onder leiding van hun sheiks, de Djerba-familie, week een deel van de stam uit naar wat nu Irak is.

Faris, de stamvader van de huidige Djerba-sheiks, streed in 1801 aan de kant van de Ottomaanse Turken om de sjiitische heilige stad Kerbela tegen de Wahhabieten te verdedigen. Het volgende jaar staken zij de Eufraat over en vestigden zij zich in de Djaziera, ‘het eiland’, het gebied tussen de Eufraat en de Tigris in Mesopotamië, waarvan een deel nu in Noordoost-Syrië ligt. Nog een jaar later werden zij al gesignaleerd bij Sindjar, een kleine bergketen in de omgeving van Mosul en de huidige Iraaks-Syrische grens.

Muhsin, een van de sheiks van de Djerba, had mij uitgenodigd naar zijn landerijen aan de Iraakse kant van de grens te komen, toen ik hem vertelde dat ik de geschiedenis van zijn familie wilde bestuderen. In de zomer van 2007 reed ik vanuit Aleppo naar het oosten. Maar de veiligheidssituatie in Irak was zo slecht dat ik de grens niet over kon en hij evenmin. Ik belde hem op zijn Syrische en Iraakse mobiele nummers. Maar er was geen doorkomen aan. Twee kilometer verder was hij, en hier, aan de Syrische kant van de grens, was ik. Met een aanbeveling van Muhsin stelde ik mij onder de hoede van Aboe Nawwaf, een stamgenoot en grootgrondbezitter die een paar kilometer verderop woonde, in Syrië. Bij de Shammarstam langs de Iraakse grens van Saoedi-Arabië leefde de politiek van het gebied altijd al voelbaarder dan bij de andere Saoedische stammen, vanwege de nabijheid van het Midden-Oosten.[3] Nu bevond ik me bij hun stamgenoten in het hartje van de altijd borrelende politieke pot van het gebied.

Het huis is bevolkt met stamgenoten en familieleden uit Irak. Zij beschouwen zich niet als vluchtelingen. Sommigen zijn in Syrië voor onderwijs, anderen om hun zenuwen enige rust te gunnen, voor zakelijke, of andere redenen die zij mij niet zullen vertellen. Alle bewoners zijn tijdelijk en permanent op stap. Aboe Nawwaf heeft ook appartementen in Kamishli en Damascus. Er is altijd onderkomen bij stamgenoten in Amman, Katar, de Emiraten, Riyadh, en meer plaatsen. Stilzitten en geconcentreerd aan iets werken kunnen de Shammar niet. Oorspronkelijk komt de familie van Aboe Nawwaf uit een dorp in de buurt van Tikrit, het centrum van Saddam Husein en zijn clan. In 1949 trok de familie weg uit Irak, en vestigde zich hier, in het gehucht Sudeedia, genoemd naar hun stam, de Sudeed. Syrië of Irak, in beide landen voelen deze Shammar zich net zo thuis.

‘Hoe ver van de grens loop je kans overvallen te worden in Irak, tien kilometer?’

‘Welnee, het kan je overkomen zodra je aan de andere kant bent. Niet in de dorpen, waar de mensen zelf hun veiligheid organiseren, maar op de wegen en in de steden,’ zegt Aboe Ali, een van de gevluchte Iraakse stamgenoten. ‘Gewapende bendes nemen je auto, je geld, je leven of gijzelen je tegen losgeld. Vaak dezelfde lui die door buitenlandse bedrijven zijn ingehuurd voor hun “bescherming”. Het land is bala, getroffen door een plaag. Ontploffende auto’s, op afstand bediende bommen langs de weg. Totale instorting van het gezag. Chaos. Een hel. Dat hebben de Israëlische Mossad en de Amerikanen op hun geweten.’

Een van de verwanten in het huis aan de grens, een lange jongen met blauwe ogen, wordt vanwege zijn vlassige puntbaardje met geschoren snor door Aboe Nawwaf ‘Bin Laden’ genoemd. Nee, hij heeft niets te maken met islamitisch radicalisme. Gewoon een aardige vrome jongen, die uit angst voor het geweld is gevlucht en in Syrië zijn studie wil afmaken. De islamitische revolutie is zijn droom tegen het onrecht. Hij zegt niet veel, maar als hij spreekt maakt hij een buitengewoon vriendelijke en zachtaardige indruk. Zijn vriend, een andere neef van Aboe Nawwaf, wordt Aboe Sha’ar genoemd, ‘Haarmans’, vanwege zijn lange artiestenkrullen. Hij lijkt het tegendeel van ‘Bin Laden’: hij is geïnteresseerd in de wereld van de media, de sterren, de politiek. Niet in religie. Hij wordt gerespecteerd vanwege zijn reputatie dat hij een hele fles whisky achter elkaar kan leegdrinken. Je kunt je mannelijkheid en kracht bewijzen tegenover de arrogante ongelovigen in de islamitische strijd, maar evengoed door hen te overtroeven in hun eigen zonden. In het Midden-Oosten is alles ‘lijkt’, als de luchtspiegelingen op de eindeloze woestijnwegen waar de trucks met oplegger voortzwoegen als rijen torren in het zand.

Behalve uit vette krullen bestaat Haarmans vooral uit vetrollen. Hij slaapt zelfs langer dan Aboe Nawwaf. Maar Aboe Nawwaf heeft er recht op lang te slapen, vinden de bewoners van het huis. Dat is zijn rol als sheik. Aboe Nawwaf slaapt soms boven op zijn uitkijktoren, waar de muggen hem niet bereiken. Maar nu verkiest hij de madjlis, de grote ontvangstruimte in het huis waar hij zetelt en het sheikdom uitoefent. Het slapen buiten wordt mij warm aanbevolen door Haarmans: ‘Het is er heerlijk, op het dak, met zo’n zacht zwoel windje. Dat is mijn favoriete woord, zazaa’ie, een “zwoeltje”, dat klinkt zo poëtisch!’ De poëzie blijft beperkt tot een blik op de Melkweg boven mij voor ik de ogen sluit. Maar de sterren kijken met dezelfde onverschilligheid neer op de moordpartijen die op ditzelfde moment aan de andere kant van de grens plaatsvinden, een paar honderd meter van waar ik lig. Het wil niet lukken met het poëtische gevoel.

Om vijf uur klimt de zon als een dreigende witvlammende vlek omhoog in een bruine mist. Zodra hij zich vertoont worden de vliegen wakker en komen luidruchtig gonzend op mijn neus zitten, die boven het beddengoed uitsteekt. Ik richt me op, kijk rond, en het eerste wat mijn ogen opvangen zijn forse sporen van opgedroogd snot, met aan het einde van de uitstrijk klonters neuspeuter. Resten van het verblijf op het dak in de koude winterdagen? Opruimen en schoonmaken in het huis beperken zich tot wassen van kleding en omspoelen van de theekopjes.

‘Reinheid is des geloofs’ is een veelgehoorde islamitische uitdrukking. Dat betekent niet dat je de straat en stoep voor je huis schoonhoudt, of de rivieren, bergen, bossen en stranden. Een blik over de brug van de bijna opgedroogde rivier die dwars door de grensstad Kamishli loopt, toepasselijk Jaghjagh geheten, leert waarvoor rivierbeddingen dienen in Arabische ogen: als stortplaats voor het stadsvuil. De islamitische gelovige is verplicht voor het gebed bepaalde lichaamsdelen te wassen. En kleren moeten schoon zijn. Daarmee is God tevreden, en dat is voldoende. Wat onrein is kun je in de openbare ruimte laten, want die is per definitie onrein, met uitzondering van de heilige plaatsen. Daarom worden menstruerende vrouwen uit de moskee geweerd.

Het meest onreine wezen is echter de hond. Het meest openbaar is de hoofdweg waar de trucks met oplegger voortzwoegen. De combinatie van hond, openbare weg en vrachtverkeer levert een voorspelbaar resultaat op. Roedels zieke, vervuilde, drachtige, met teken bedekte, vaak manke honden bevolken een brede strook langs de snelwegen. Het afval dat daar wordt gestort bij gebrek aan afvalverwerking en wordt neergekwakt door weggebruikers levert de honden voedsel, hoewel van slechte kwaliteit. Versuft door de slagen die het noodlot hun heeft toegebracht en verzwakt door hitte en dorst, begeven ze zich vaak op het half gesmolten asfalt om te snuffelen aan de kadavers van hun op de snelweg omgekomen soortgenoten. Als er nog een hapje aan zit, versmaden ze dat niet. Een voortdaverende tientonner begint er niet meer aan vol op de rem te gaan staan of uit te wijken voor een hond. Veel te gevaarlijk bij snelheden boven de honderd, en je kunt wel aan de gang blijven. Zo blijft de hondenpopulatie op peil: door gebrek aan liefde voor de openbare ruimte waar djinns, de woestijngeesten, en duivels vrij spel hebben. De Arabische zwerfhond, in zijn weerzinwekkende tragiek, heeft daar zijn eigen hondenhel.

Het Midden-Oosten begint waar de platgereden honden niet meer van het asfalt worden gekrabd. Waar de man weigert te aanvaarden dat hij niets voorstelt zonder de vrouw. En waar de geheime dienst achter je aan rijdt. Zodra die combinatie zich aandient, weet de reiziger dat hij Europa achter zich heeft gelaten.

Belasting voor Allah

Achter het erf van de woning van Aboe Nawwaf en de wachttoren staan twee hutten met blinde muren. Daar huizen de vrouwen. Dat moet wel, want daar komen de gewassen kleren en het eten vandaan, en daarheen gaat een jongen in een bruine jurk om thee te halen. ‘Al die mensen werken voor mij,’ vertrouwt Aboe Nawwaf mij toe. Hij wil dat ik het naar mijn zin heb. ‘Allah geve je leven en kracht, Mirsal! Je bent hier als bij je familie en stambroeders!’ zegt hij tien keer per dag uitbundig en met een twinkeling alsof hij wil zeggen: ‘En nu jij!’ Maar ik ben niet zo familie dat ik de vrouwen mag zien.

Om zes uur ’s ochtends is er nog geen beweging in huis. Ik zit op het overdekte terras met Aboe Ali, een droevig kijkende zestigjarige boer die besloot er een tijdje tussenuit te gaan, met achterlating van zijn gezin. Hij komt uit Baydji, niet ver van Tikrit. Aboe Ali gaat zelf thee zetten. Hij haalt de knoop uit het plastic zakje dat hij altijd bij zich draagt. Doosjes met pillen voor zijn hart en andere kwalen. Daarna de eerste sigaret in het sigarettenpijpje waaraan hij van de vroege ochtend tot de late avond lurkt.

Wij installeren ons in de schaduw van de galerij buiten. Af en toe werpen we een blik naar binnen door de vensters. Nog geen spoor van beweging. De sheik slaapt op de kussens langs de wanden van de madjlis. ‘Wat anders moet een sheik doen dan slapen en eten,’ zegt Aboe Ali. ‘Daarvoor is hij sheik, om te slapen zolang hij wil.’ De krullenbol in de bruine jurk brengt ontbijt uit de geblindeerde hutten. Platte broden, schapenboter, geitenkaas, dikke roomyoghurt, honing en olijven.

Een schrale bedoeïen met blauwe ogen en roodverbrande wangen komt bij ons zitten. Hij slaat beleefd de uitnodiging af om te delen in ons ontbijt. Vervolgens scheurt hij al pratend een stukje van ons brood af, doopt dat in de boter en de honing. Hij eet snel en veel, zonder dat het eten het praten in de weg zit. De woorden lijken wel camouflage voor het eten. In een mum van tijd veegt hij de laatste resten met het brood naar zich toe.

Hij komt van ver, uit het zuiden, waar droogte heerst. Aboe Ali heeft mededogen met hem. De man is opgestaan in de ghubshe, een tijdsuitdrukking voor wie als de bedoeïenen op het ritme van de natuur leeft, de laatste schaduwen van de nacht en het eerste licht dat zich verspreidt voor de dageraad. Zonder een hap te eten of een slok is hij op weg gegaan. Liftend met wie voor hem wilde stoppen tot het volgende kruispunt, dan opnieuw liften, totdat hij hier was aangekomen. Nog altijd uren voordat Aboe Nawwaf van plan was het beddengoed van zich af te gooien.

De bedoeïen klaagt dat zijn vrouw thuis ‘op de aarden grond’ zit met rugklachten. Zelf heeft hij pijn in benen, knieën en nek. Zijn twee zonen zijn uit huis. Een werkt in de Rumaylan-olievelden in Syrië en de ander als sjouwer: op zijn rug laadt hij de zware zakken cement en graan op de vrachtauto’s.

‘Neem me mee naar je land,’ stelt hij voor. ‘Wat spreken ze daar, ingrayzi, Engels?’

De thee drinkt hij op de Iraakse manier: de helft van het glazen kopje vol suiker, daarbovenop de thee. In zijn mond heeft hij nog een paar gele stompjes. ‘Neem een kunstgebit,’ raadt Aboe Ali hem aan. Ik heb nooit een bedoeïen zijn tanden zien poetsen. Als hij vroom is, staat hij na het eten voor een spiegel met een lang, dun stukje hout aan zijn tandvlees te peuteren. Dat is de miswaak, gemaakt van de arakboom, de favoriete gebitsreiniger van de profeet Muhammad. Verder doet men het met gewone tandenstokers.

De schrale bedoeïen komt zijn aandeel in de oogst halen. Aboe Nawwaf heeft een christelijke onderwijzer uit Kamishli een maand lang in dienst om de zakaat, de islamitische armenbelasting, voor hem uit te rekenen, uit te betalen en te registreren. Iedere dag laat hij vierhonderd dollar uitdelen, zegt hij. Deze bedoeïen vraagt en krijgt twee groene briefjes van duizend pond (twintig dollar), met de beeltenis van Hafiz al-Asad, de vader van de huidige Syrische president, Bashar, en op de andere kant een oogstmachine.

Aboe Nawwaf komt het terras op. Fris en uitgeslapen ziet hij er niet uit. Hij gromt wat en maakt geen woorden vuil aan de man. Met een gebaar geeft hij hem te verstaan dat hij krijgt waarom hij vraagt en dat hij kan gaan. Het lijkt alsof Aboe Nawwaf de armoezaaier ruw en met boze minachting de deur uit jaagt. Maar het is anders dan het mij lijkt. Er wordt geen dankbaarheid verwacht en uitgesproken. Er is geen weldoener die een warm gevoel wil krijgen van de gaven die hij uitdeelt. En er is geen arme die een warm gevoel krijgt van de aalmoes en de handen van de gulle gever wil kussen. Het is een zaak die alleen God aangaat, aan wie beiden rekenschap moeten afleggen. Aboe Nawwaf wil niet dat het lijkt alsof van hem dankbaarheid wordt verlangd. Hij wil juist voorkomen dat hij wordt bedankt. Dank hier op aarde jegens hem uitgesproken zou door God worden afgetrokken van het krediet waarop hij recht heeft bij het Laatste Oordeel op grond van door hem betaalde zakaat. Dat is de wet van God en de belofte in het boek zoals verkondigd door de tong van de Profeet.

Naar eigen zeggen is Aboe Nawwaf de voornaamste grootgrondbezitter in Syrië. Hij bezit veertienhonderd hectare land, waarop hij tarwe, gerst en meloenen verbouwt. Terwijl sommige grootgrondbezitters hun eigendommen kwijtraakten bij de landhervormingen die de socialistische Baathpartij doorvoerde, wist Aboe Nawwaf zijn land terug te krijgen. Anderen verloren hun leven, zoals sheik Shawach van de Walda-stam, die werd opgehangen in zijn dorp in bijzijn van delegaties uit de Sovjet-Unie, Cuba, Oost-Duitsland en andere socialistische broederlanden tijdens een antifeodaal, antikapitalistisch spektakel, nadat hij de plotseling brutale toon van zijn boertjes had afgestraft door zijn pistool te trekken en er vier neer te knallen.

Hóé Aboe Nawwaf er als feodaal in slaagde in de gunst te komen bij de Arabisch-socialistische machthebbers, daarover is hij vaag. Maar raden is niet moeilijk. President Asad, père, gaf natuurlijk machtiging tot de beschikking. Want zoals God het geluid opvangt dat de mieren maken als zij lopen, zo gebeurde en bewoog er in Syrië niets zonder dat Hafiz al-Asad daarvan volledig op de hoogte was. Het instituut van de Arabische geheime dienst, de muchabaraat (van het Arabische woord voor ‘communicatie’), werd door vader Asad tot de hoogste trap van vervolmaking gebracht.

Dat was niet het enige. Het hele Midden-Oosten speelde een rol in het terugdraaien van de revolutionaire wetgeving voor dit ene uitzonderlijke geval van Aboe Nawwaf. Relaties werden ingeschakeld en demarches ondernomen bij en door stamgenoten die hoge posities bekleedden onder Saddam Husein en het oor hadden van de machthebbers in de Saoedische hoofdstad Riyadh. Als het waar is wat Aboe Nawwaf mij met een enkele hint te verstaan gaf, is het niet onaannemelijk dat het zo is gegaan. En als het niet waar is, als ik zijn toespelingen verkeerd heb begrepen, dan was het in ieder geval aannemelijk geweest als het wel waar was. Want de Shammar zijn niet alleen bedoeïenen, die per definitie overal en nergens zijn. Zoals de reiziger Charles Doughty al in 1877 te horen kreeg van de bedoeïenen in Noord-Arabië, ‘wij zijn als djinns en duiveltjes’, ongrijpbaar als woestijngeesten.[4] Als enige bedoeïenenstam heeft de Shammar een machtspositie in de drie belangrijkste landen van het Arabische oosten: Saoedi-Arabië, Irak en Syrië. Daarom is er geen volk dat meer te lijden heeft gehad van de grenzen die de westerse mogendheden in het woestijnzand hebben getrokken, dat was de eenstemmige mening van de Shammar in de Syrische Djaziera. ‘Wij zijn de dupe, ons lot is de speelbal van de politieke toestand.’

Van de drie landen zijn de Shammar in Syrië het geringst in aantal. Maar ook in Syrië wegen hun relaties en de ‘mystiek’ van hun bedoeïenenfaam mee. En in Aboe Nawwafs geval misschien ook zijn strategische positie in het Syrische deel van Mesopotamië. Hoe het wonder ook is geschied, zijn kaarten heeft hij in ieder geval goed gespeeld.

Sykes en Picot

Waarom niet in alfabetische volgorde: Picot en Sykes? Moeten de Britten zich nu altijd op de voorgrond plaatsen? De Franse diplomaat François Georges-Picot en zijn Britse collega Sir Mark Sykes, onderhandelden tijdens de Eerste Wereldoorlog over de verdeling van de zuidoostelijke porties van het Ottomaanse Rijk in Franse en Britse invloedssferen. Over Arabische staten werd toen nog niet gesproken. Arabisch nationalisme was in die tijd niet meer dan een filosofietje, dat aantrekkelijke kanten had voor enkelen die er voordeel bij dachten te hebben.

Buiten het Midden-Oosten ligt niemand wakker van Picot en Sykes. Dat is anders bij de Midden-Oosterlingen, de Arabieren onder hen althans. En tot hen behoren ook de christelijke Arabieren. Hier in de Djaziera, tussen de grenzen van Syrië, Irak en Turkije, raken de namen meteen een gevoelige snaar bij wie je ook spreekt. Churchill zou hun niets zeggen. Sykes en Picot des te meer.

In de soek van Kamishli sprak ik een Chaldeeuwse handelaar – de Chaldeeërs zijn de rooms-katholieke tak van de Assyrische christenen die vooral in Irak en de oostelijke provincies van het Ottomaanse Rijk leefden. Hun naam herinnert aan Ur, ‘de stad van de Chaldeeën’, de geboorteplaats van de aartsvader Abraham. De Chaldeeërs en veel Syrisch-orthodoxe christenen kwamen naar Kamishli en andere Syrische steden toen zij door Turken en Koerden werden verdreven uit wat nu Turkije is. Noeri Mundo, de Chaldeeuwse handelaar, zei me verhit, alsof het gisteren was gebeurd: ‘De Armenen hadden een politieke zaak, zij wilden een staat in Anatolië. Niet-Armeense christenen in die oostelijke gebieden werden net zo goed afgeslacht en verdreven. Maar zij kregen internationaal minder aandacht dan de Armenen omdat ze geen algemeen bekende politieke zaak hadden. Duizenden Assyrische christenen vluchtten naar het zuiden, naar Irak en Syrië, waar ze veilig waren voor de Turken en de Koerdische bendes. Nu kunnen wij niet terugkeren omdat onze dorpen in Turkije liggen. Dat is de schuld van de grenzen die Sykes en Picot hebben getrokken en de nieuwe landen die ze hebben gemaakt.’

De Syrisch-katholieke boekhouder van Aboe Nawwaf dacht er net zo over. ‘Sykes en Picot gaven een groot stuk van Syrië aan Turkije, en de Suryani’s (christenen die zich bedienen van Oudsyrisch, een vorm van de Aramese taal die Jezus sprak)[5] vluchtten de grens over voor de Turken en Koerden. Vijftigduizend Chaldeeërs, de helft, overleefden het en vluchtten naar wat nu Syrië, Libanon en Irak is.

De Assyrische christenen in de bergen van Oost-Anatolië waren stammen die in krijgshaftigheid niet onderdeden voor hun Koerdische buren. Zij waren in 1916 in opstand gekomen tegen de Turken, daartoe aangemoedigd door de Russen, en waren naar Irak gevlucht toen de Russen zich na de Oktoberrevolutie terugtrokken. Gertrude Bell, de Britse politieke adviseur in Bagdad, roemde hun ‘schitterende verdiensten als vechtjassen’ en zij werden ingezet als hulptroepen om Koerdische opstanden te onderdrukken. De Chaldeeërs en andere christenen in Kamishli zijn daarentegen beleefde, stille en bescheiden mensen, en dat heeft ongetwijfeld een historische oorzaak. Je gedeisd houden was de beste manier om te overleven als christelijke minderheid in landen onder islamitisch gezag. En hun vrees nu is dat zij zullen verliezen wat zij nog in Syrië hebben, zoals zij bezig zijn te verliezen wat zij in Irak bezaten.

Noeri Joshua Mundo, behalve handelaar ook auteur van een boek over de geschiedenis van de oosterse kerken, is bezorgd over de toekomst.[6] Hij zit in hemdsmouwen achter een bureau dat net past in zijn kantoortje in de soek. Voortdurend wordt aan het raam geklopt door bedelaars die te woord worden gestaan door zijn assistent. Een boomlange man met grijs stoppelbaardje en rood-witte Arabische hoofddoek komt binnen. De discussie loopt hoog op. ‘Honden,’ roept hij naar de Chaldeeërs. Ze stoppen hem een briefje van duizend pond, twintig dollar, toe, maar hij neemt er geen genoegen mee. Met veel moeite wordt hij naar buiten geduwd. Mundo maakt een schroefbeweging met zijn hand naast zijn hoofd. Geestelijk gestoord.

Het is de vraag of de ‘geestelijk gestoorde’ hetzelfde had geroepen in een winkel van moslims. De Britse viceconsul Wilkie Young beschrijft in een rapport uit 1909 hoe in Mosul (nu de grootste stad van Noord-Irak, niet ver van Kamishli, toen niet van Mosul gescheiden door een grens maar in dezelfde streek in het Ottomaanse Rijk) ‘bijna iedere christen onderdanig opzij gaat, zelfs voor de kinderen van moslims. Een paar dagen geleden zag ik twee eerbiedwaardig uitziende joden van middelbare leeftijd in een tuin lopen. Een moslims jochie, niet ouder dan acht jaar, kwam voorbij en raapte een grote steen op en wierp die naar hen, en nog een, volkomen achteloos, zoals jongetjes waar dan ook stenen naar vogels of honden gooien. De joden bukten zich en ontweken de goedgemikte stenen, maar uitten geen woord van protest.’[7] In Kamishli gebeurt dat nu niet, maar het is niet moeilijk in deze gebieden sporen te vinden van de traditionele houding tegenover niet-moslimminderheden die ‘worden behandeld met een zekere tolerantie vanuit de hoogte, zolang zij hun plaats weten’.[8] Irak maakt Mundo bezorgd over de toekomst van de christelijke gemeenschappen in Syrië. ‘Irak heeft een geschiedenis van niets dan onrust en opstanden. Een sterke man, een onderdrukker, is nodig om het land bij elkaar te houden. Wat Saddam ook heeft gedaan en aangericht, voor mij als christen is belangrijk dat de christenen onder hem geen problemen ondervonden. Zijn minister van Buitenlandse Zaken, Tariq Aziez, was een christen. Er zaten onder Saddam christenen op belangrijke functies. En nu? Alleen al uit Bagdad zijn vorig jaar vijftienduizend christenen gevlucht. Zojuist is er weer een priester vermoord. Christenen worden bedreigd door radicale moslims: bekeer je tot de islam, betaal ons extra belasting als tweederangsburger of kies voor de dood! Binnenkort is er geen christen meer over in Irak. De helft van de Assyrische en Chaldeeuwse christenen heeft het land verlaten. Dat hebben we te danken aan de kruistochtentaal van Bush.’[9]

‘En als het misgaat hier?’

‘Dan zien jullie ons in Europa. Maar dat is niet onze keuze.’

Voor de christenen in het Midden-Oosten zijn Sykes en Picot voorbeelden van schijnheilige geloofsgenoten die vanuit hun verre en veilige kanselarijen in het Westen altijd bereid zijn hun Midden-Oosterse broeders voor een zilverling te verkopen.

De stille klacht, verwijten en teleurstelling van de oosterse christenen zijn niet besteed aan de Arabisch nationalisten met een moslimse achtergrond. Sykes en Picot zijn voor deze nationalisten even logisch en noodzakelijk als het bestaan van ongelovige onmensen die met hun wreedheden martelaren produceren voor de middeleeuwse christelijke kerk. Hun gedachtegang is: wat anders kun je verwachten van het kruisvarende, imperialistische, egoïstische en materialistische Westen waarvoor de moslims niet meetellen? Als bewijs daarvoor kunnen Sykes en Picot altijd uit de kast worden gehaald. Goed en essentieel dat dit voorbeeld er is om te haten, zoals het goed en essentieel is dat de antichrist er is en dat hij er is om gehaat te worden. In het Arabisch-islamitische nationalisme zijn Sykes en Picot voor eeuwig aan elkaar gekoppeld, als Gog en Magog: een duivels duo dat de legitieme en nobele politieke aspiraties van de Arabieren met listen en complotten ondermijnt, zoals Satan voor de mens zijn hinderlagen legt.

Je kunt je afvragen: hoe komt het dat Satan, Sykes en Picot zo veel successen boeken juist bij de Arabieren? Het had de sfeer kunnen bederven als ik die vraag aan mijn gastheren had gesteld. Maar ook zonder hem te stellen, kan ik wel invoelen hoe hij ervaren zou worden en welk antwoord dat ongeveer zou oproepen.

Men heeft geleerd dat van alle volken de Arabieren het dichtst bij God staan. Het woord van God is verspreid door een Arabische profeet uit een nobel Mekkaans geslacht in het zuiverste en meest welsprekende Arabisch dat zich laat denken. Dat is geen toeval, zoals niets toeval is. Arabisch is de uitverkoren taal, de taal van de Koran, het heilige boek dat in zijn oerversie gegrift staat in een tablet in de hemel bij God. Daarom spannen de krachten van het kwaad over de hele wereld samen tegen de Arabieren. Wil je het kwaad in de wereld verspreiden en op dat punt echt iets van formaat bereiken, richt je pijlen dan op de Arabieren.

Geen wonder dat van oudsher juist de Arabieren het hoofd moeten bieden aan de complotten en intriges van de imperialisten. In religieuze vorm zijn christendom en jodendom achtenswaardig en hebben zij voor de moslims de status van ‘volken van het boek’. Maar in politieke gedaante geven christendom en jodendom leiding aan de heerscharen van Satan en zijn knechten Sykes en Picot: de moderne kruisvaarders (de christenen) en de zionisten (de joden).

Geen Arabier zal de zwakheid van de Arabieren ontkennen. Maar dat is geen toeval of gebrek aan karakter en talent. Het ligt besloten in de natuur der dingen. Het is onderdeel van de kosmische ordening van de wereld en de goddelijke voorzienigheid. De Arabische mens is namelijk bij uitstek zwak. Je zou kunnen zeggen: zijn zwakheid is zijn grootheid. Vanwege zijn plaats in de wereld als mikpunt voor de krachten van het kwaad. En vanwege zijn natuurlijke ontvankelijkheid voor de charme en verleiding waarin satanische influisteringen zich hullen. Geen twijfel dat Allah zijn islam en moslims uiteindelijk zegevierend zal maken, ook al moet daarvoor worden gewacht op het Einde der Tijden. De ogenschijnlijke zwakte van de Arabieren wijst dus juist op hun uitzonderlijke positie in het goddelijke heilsplan. Dat besef stemt de Arabier tot zowel melancholie als trots, en een enkele keer, wanneer tot het uiterste getergd, tot razernij. Lijdzaamheid en geduld, als voorgeschreven door God – door het dwalende Westen verward met fatalisme –, hebben bij hen de overhand. En verder rustig doorgaan met het beoefenen van Arabische deugden als gastvrijheid en vrijgevigheid. Bijvoorbeeld tegenover een vreemde als ik. Dat, in een notendop, zou het antwoord kunnen zijn.

Sykes en Picot zijn de politieke satans uit het Westen, en in hun voetsporen hebben drommen westerse leiders, bezeten door hetzelfde kwaad, de weg naar het Midden-Oosten gevonden. Bush en Blair zijn daarvan slechts de laatste manifestaties (een voldoende tot de verbeelding sprekende Israëlische leider ontbreekt momenteel, maar Moshe Dayan, Golda Meir en Ariel Sharon waren natuurlijk heel geschikt voor dat doel). De misdaad van Sykes en Picot jegens de Arabieren was het trekken van grenzen in het Midden-Oosten en de creatie van kunstmatige landjes. Daardoor kregen de politieke krachten van het kwaad vrij spel en konden zij naar hartenlust de Arabische leiders tegen elkaar uitspelen.

Alle Arabieren zijn het slachtoffer van Sykes en Picot. Ook de Arabische dictators die erger hebben huisgehouden onder de Arabieren dan de satans zelf. Hoe wreed de Arabische tiran ook is, het volk weet, zoals hij zelf hoort te weten en een enkeling ook wist, dat hij eigenlijk een beklagenswaardige figuur is. Zelfs als ridder van de droevige figuur, na zijn nederlaag tegen Israël in 1967, dwong de Egyptische kolonel Nasser nog een zekere meewarige sympathie af bij de Arabieren. Het is nu eenmaal het lot van tirannen om zich te moeten vastklampen aan de macht in hun zielige rompstaatje – een romp van wat een verenigde Arabische natie zou moeten zijn en had kunnen zijn als Satan, Sykes en Picot hun complot niet hadden gesmeed. Zij hebben geen keus, bij gebrek aan beter, en uit angst de materiële voorrechten te verliezen waarvoor zij zich aan de duivel hebben verkocht. Persoonlijk zou de tiran misschien nog wel anders willen. Maar zijn moeder, schoonmoeder, zonen en neven, stam- of sektegenoten, geheime diensten, generaals en bureaucraten, die meer profiteren van zijn machtsuitoefening dan hij zelf, zouden hem daartoe de kans niet geven. En wat is het alternatief als hij zou aftreden? Een andere tiran, die even hardhandig met hem, zijn familie, zijn clan en aanhangers zal afrekenen. Dat had het antwoord kunnen zijn, kort samengevat en in eigen woorden vertaald, als ik een dagenlange discussie met de Syrische en Iraakse stamgenoten was aangegaan.

En de Turken? Het Ottomaanse Rijk had plaats voor iedereen. De taal van de kanselarij en het rijk was Ottomaans – een variant van het Turks met veel leenwoorden uit het Perzisch en het Arabisch. Arabieren hadden zitting in het parlement in Istanbul en de elites uit verschillende delen van het rijk sloten onderling huwelijken. Belangrijkste van al, de leiding was in handen van moslims, maar andere religies werden in het rijk grotendeels ongemoeid gelaten. Religieus fanatisme was voornamelijk bekend in de vorm van sporadische, lokale uitbarstingen, die toenamen naarmate het rijk meer onder druk kwam te staan van niet-moslimse mogendheden. Ottomanisme was een ruim huis met plaats voor iedereen.

Dat veranderde toen het etnisch Turkse nationalisme zijn intrede deed onder invloed van het Europese nationalisme van de negentiende eeuw. De Jong Turken zagen de veelheid van culturen en etniciteiten onder het brede Ottomaanse dak als de bron van zwakheid waardoor het rijk in Europa steeds meer afbrokkelde. Toen zij de macht overnamen in Istanbul, voelden veel onderdanen van de sultan met een Arabische cultuur dat zij niet langer op gelijkwaardige behandeling konden rekenen. Sykes zag in een kantoor van de Jong Turkse machthebbers een spotprent aan de muur met een afbeelding van de sultan dronken op de vloer van zijn paleis, omringd door haremdames. De uitleg die hij kreeg was dat dronkenschap juist een teken was van emancipatie. De afbeelding wilde laten zien dat de sultan niet langer een fanatieke moslim was. Raki als symbool van bevrijding uit religie – bevrijd van de islam van de mollahs en hodja’s; bevrijd van hun achterlijkheid die de Turken verhindert het peloton van moderne westerse landen met hun kenniseconomie bij te houden. In een rijk zonder officiële rol voor de islam en gegrondvest op Turks nationalisme kon onmogelijk plaats zijn voor Arabieren.

Het pokerspel

In de orale cultuur van de Arabieren is wat men denkt te weten over Sykes en Picot een verzameling vaststaande feiten. Twijfel aan de juistheid daarvan getuigt van ongeloof, evengoed als ongeloof blijkt uit twijfel of Muhammad op zijn gevleugeld ros in één nacht heen en weer reisde van Mekka naar Jeruzalem. Onafhankelijk onderzoek is in de Arabische wereld een vrijwel onbekend of uiterst zeldzaam verschijnsel, en als het al plaatsvindt zou het aan die opvatting niets veranderen. Een ander beeld zou een gezamenlijke inspanning vereisen van islamitische schriftgeleerden en opinieleiders die eendrachtig avond na avond op de televisie van de meest vertrouwde kanalen, al-Jazeera en al-Sharqiya, het publiek bewerken om verandering te brengen in de kijk op Sykes en Picot. De kans daarop is nul, want het tegenovergestelde is het geval. Het nieuws op die zenders bevestigt ieder uur van de dag, met ieder beeld dat wordt uitgezonden, het kwaad dat even onuitputtelijk blijft opwellen uit Sykes-Picot als olie uit de bronnen in de Golf.