.

Ed van Thijn

De formatie

Uitgeverij Augustus

Amsterdam · Antwerpen

Opgedragen aan Hans van Mierlo. Visionair democraat

Copyright © 2010 Ed van Thijn en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp en e-boekverzorging Suzan Beijer

ISBN 978 90 457 0438 8

e-ISBN 978 90 457 0509 5

NUR 320

www.augustus.nl

.

Proloog: Paradox van de Herengracht

Hans van Mierlo woonde op de Herengracht, nog geen 120 meter van de Brouwersgracht. In het boek Amsterdamse wintergezichten (fotografie Marie-Jeanne van Hövell tot Westerflier) staat een prachtige foto van dit markante deel van de grachtengordel, onder de sneeuw.

‘Het bijzondere aan deze foto is het doodgewone,’ schrijft Hans in een bijschrift. En doodgewoon was het. Voor hem. ‘Het kan zijn dat de voetstappen in de sneeuw van mij zijn. Vele tientallen jaren heb ik dat stuk bijna iedere werkdag gelopen.’

Een van die wandelingen herinneren we ons nog goed. Het was in het jaar 1966. Een knappe jongeman in regenjas liep hardop denkend over de Herengracht, in een filmpje zijn verontrusting uitsprekend over ons verroeste partijpatroon en de tanende invloed van de kiezer. Dat verstarde systeem moest doorbroken worden. Daarom was D’66 opgericht. Het moest vlug omdat er weer eens een kabinet struikelde en de verkiezingen waren vervroegd.

Ik zag het filmpje toen ik 11 maart ’s avonds thuiskwam van een toneelvoorstelling. Het drong onmiddellijk tot me door: Hans is dood. Verslagen ging ik zitten.

Op mijn leeftijd zijn sterfgevallen heel gewoon. Laatst nog vijf in één week! Maar dit voelde als het overlijden van een dierbaar familielid. Ik kende Hans al bijna een halve eeuw. De eerste ontmoeting was op een discussiebijeenkomst over partijvernieuwing, Botsing ’66, met een goede range van onstuimige opstandelingen, passend in de tijdgeest.

De show werd onverbiddelijk gestolen door een redenaar met een verhaal dat klonk als een klok. Charismatisch, mediageniek, helder formulerend, dragende stem. ‘Wij zijn geen politici,’ waarschuwde hij nog, maar het was in één oogopslag duidelijk dat ‘de’ politiek er een geduchte concurrent bij had gekregen.

Vanaf dat moment is Hans niet meer uit mijn (politieke) leven weggeweest. Het gemeenschappelijke programma Keerpunt ’72, het schaduwkabinet-Den Uyl/Van Mierlo, ons gemeenschappelijke initiatiefvoorstel voor een gekozen formateur, de formatie van het kabinet-Den Uyl, collega’s in Van Agt/Den Uyl/Terlouw (Van Agt II), de voorbereiding van Paars en ga zo maar door.

Nog maar een paar maanden terug had ik hem opgezocht. Ik vroeg zijn mening over het thema van dit boek. ‘Het loopt hopeloos vast,’ zei hij. ‘Als D66 zo wint als voorspeld, heeft zij de sleutel in handen. Dan moet opnieuw de staatkundige vernieuwing met kracht worden ingebracht.’

Dit alles speelde door mijn hoofd, die nacht, toen ik de slaap maar moeilijk kon vatten. Nog niet vermoedend welk spektakel de volgende dag te wachten stond, nota bene op de Herengracht, enkele huizen van de overledene vandaan. Eigenlijk wel smakeloos, temeer daar geen der hoofdrolspelers met één woord gewag maakte van dit ‘verdriet van Nederland’, in de woorden van Marcel van Dam.

Ironisch genoeg leek op het hoofdkantoor van de Partij van de Arbeid op het eerste gezicht de droom van Hans van Mierlo in vervulling te gaan. Ex-burgemeester van Amsterdam Job Cohen presenteerde zich als opvolger van Wouter Bos, die ’s ochtends was teruggetreden, en zou, als de PvdA de grootste partij zou worden, opgaan voor minister-president.

Ik wreef mijn ogen uit. Wat speelde zich hier af? Dit leek op een spektakelact tijdens het jaarlijkse Kerstcircus in de nok van Carré: twee vliegensvlugge atleten die met een viervoudige salto door de lucht buitelen en op het moment suprême feilloos elkaars polsen pakken. Een partijleider die aan de vooravond van vervroegde Kamerverkiezingen bij verrassing vertrekt, terwijl de partij net een derde van haar raadszetels heeft ingeleverd. Een burgemeester die een dag na de installatie van de nieuwe raad als bij toverslag zijn functie neerlegt (dat heb ik trouwens eerder meegemaakt, een impulsbesluit waar ik nog veel spijt van zou krijgen), en als lijsttrekker de strijd aangaat met Geert Wilders om het premierschap van dit land.

Het lijkt op een eerbetoon aan Van Mierlo: eindelijk komt de gekozen premier binnen handbereik, maar zo simpel is het niet.

Allereerst omdat de kiezers in Nederland daarover helemaal niet beslissen. Dat is nu juist de fundamentele tekortkoming van ons staatkundig systeem. Weliswaar hebben wij al eerder een andere suggestie gewekt met campagnes onder het motto ‘Kies Den Uyl als minister-president’. Ook het CDA was niet vies van een personalistisch tintje met zijn leuze ‘Laat Lubbers zijn karwei afmaken’. Maar dat waren staaltjes van campagnestrategie, in het kader van de zogenaamde machtsvraag, de nek-aan-nekrace waardoor de kleinere partijen zouden worden leeggegeten. Een daadwerkelijke invoering van de gekozen minister-president kon bij diezelfde partijen geen genade vinden. Eigenlijk dus een staaltje van kiezersbedrog.

In de tweede plaats is het nog maar zeer de vraag of zo’n strategie onder de huidige omstandigheden wel verantwoord is. Zeker, ze zal de PvdA geen windeieren leggen. Cohen was op slag de meest aansprekende kandidaat. Volgens een recente peiling vindt meer dan 50 procent hem de beste minister-president, beter ook dan Balkenende. (De premierbonus is een -malus geworden.) De PvdA stijgt stormachtig in de peilingen. Maar is een tweestrijd met Wilders nu echt hét duel waar Nederland op zou moeten zitten wachten? Aan zo’n duel zitten onvermijdelijk twee kanten. Ook Wilders heeft hier baat bij. Zonder daarvoor iets te hebben gedaan heeft hij de finale bereikt: als Cohen voor goud gaat, heeft hij in ieder geval zilver.

Maar belangrijker nog: stel dat de PVV deze wedstrijd wint? Dat zou zo maar kunnen. Begin 2010 was de PvdA in de peilingen de zesde partij. ‘Jij wordt toch niet de leider van de zesde partij in Nederland?’ vroeg ik toen Cohen langskwam om mijn mening te vragen over het rapport over de Noord-Zuidlijn. Ik had toen nog geen flauw idee van wat er allemaal op de rol stond.

Als het lukt, is het een meesterzet. Maar als het niet lukt, vraag ik me af met welk argument men Wilders uit het Catshuis denkt te kunnen houden. Balkenende is begonnen: ‘De grootste partij levert de premier.’ Toen al kneep ik mijn tenen samen. Dat is spelen met vuur, dacht ik. Dat is geen ongeschreven staatsrecht. Dat is onbestaanbaar staatsrecht. Dat werkt straks als een boemerang.

Oké, Cohen maakt best een goede kans. Er is blijkbaar ook een burgemeesterbonus. Maar hij zal zijn eventuele succes voor de poorten van de hel moeten wegslepen.

Hans van Mierlo zal het niet meer meemaken.

Deel 1: Turbulente weken

.

1 Een Kamerdebat

‘Met de kennis van nu was de volkenrechtelijke onderbouwing van het standpunt van toen wellicht adequater geweest.’ Met deze (pot)sierlijke pirouette op een hete, winterse dag werd op de avond van 14 januari 2010 de CDA/PvdA/CU-coalitie gered. Op de valreep. Het spoeddebat dat onmiddellijk na binnenkomst van de expresbrief werd gehouden, was aardig om te zien, maar had geen enkele betekenis meer.

Toch ging het niet om niks. De volkenrechtelijke legitimatie van de Brits-Amerikaanse inval in Irak, zeven jaar geleden, heeft de gemoederen in binnen- en buitenland sindsdien hevig beziggehouden. En terecht. Ze raakt de polsslag van de internationale rechtsorde, die voor Nederland zo zwaar weegt dat de ‘bevordering’ daarvan als doelstelling in onze grondwet is opgenomen. Den Haag, zo roepen wij, is de hoofdstad van het recht.

In diezelfde ‘hoofdstad’ strijden CDA en PvdA al jaren over de precieze invulling van die doelstelling als het er echt op aankomt. Geldt dan het (volken)recht? Of geldt de politiek die het recht zou moeten kunnen overrulen? Bijvoorbeeld als het gaat om de transatlantische solidariteit, de hoeksteen van ons buitenlands beleid.

Nee, concludeerde de commissie-Davids in het onderzoeksrapport dat diezelfde ochtend was gepresenteerd. In meer dan vijfhonderd pagina’s werd, goed onderbouwd, breed uitgemeten dat de besluitvorming over Irak buitengewoon onzorgvuldig was geweest en dat het Nederlandse parlement meermalen op het verkeerde been was gezet.

Een uiterst gevoelig punt, omdat met name premier Balkenende zich jarenlang tegen een onderzoek had verzet. Alles zou al bekend zijn, en zijn eerste kabinet had destijds naar eer en geweten politieke steun aan de inval in Irak verleend. Deze tegenstand ging bij de CDA-leider zover dat er tijdens de formatie van Balkenende IV moest worden afgesproken dat van nader parlementair onderzoek zou worden afgezien. Maar hoe kan een regeringscoalitie voorschrijven dat het parlement – de beide Kamers der Staten-Generaal – zijn vingers niet aan dat dossier mag branden terwijl tegelijkertijd, zowel in de VS als in Groot-Brittannië, het ene onderzoek na het andere werd ingesteld en zowel Bush als Blair inmiddels had moeten toegeven dat zij onjuiste informatie hadden verstrekt over de aanwezigheid van massavernietigingswapens in het Irak van Saddam Hoessein?

Het ontluisterende rapport van de commissie-Davids, die zich bewust onthouden had van politieke conclusies, zorgde diezelfde dag nog voor een ongekende crisissfeer: koortsachtig politiek overleg in het Torentje en op de kamers van de diverse fractievoorzitters, een grote meute van journalisten en cameraploegen die de vrieskou urenlang trotseerden, spindoctors en communicatieadviseurs die in allerijl werden opgetrommeld, een geagiteerde Tweede Kamer die om de haverklap bijeenkwam voor de regeling van werkzaamheden en een brief eiste van de premier en – natuurlijk – een spoeddebat, waarvan werd aangekondigd dat het zou aanvangen zodra de inkt van de brief met de nadere verklaring van de regering droog zou zijn. Politiek commentatoren vroegen zich elkaar voor de camera verdringend af of het kabinet-Balkenende IV de avond wel zou halen.

De crisissfeer was vooral ontstaan nadat de premier al vroeg in de middag namens het kabinet een eerste reactie had uitgesproken waarin hij vraagtekens plaatste bij enkele van de belangrijkste bevindingen, met name ook die omtrent de volkenrechtelijke dimensie, ‘waarover verschillende meningen mogelijk zijn’. Prompt daarop reageerde de fractievoorzitter van de PvdA, Mariëtte Hamer, als door een adder gebeten. Volgens haar had de premier niet namens coalitiepartner PvdA gesproken. Zij eiste een nieuwe verklaring.

Uiteindelijk werd zij op haar wenken bediend. Balkenende maakte een knieval – een crisis nu zou onverantwoord zijn – en ging akkoord met de compromisformule waarmee dit hoofdstuk begint. Voor Hamer was het reden om aan het eind van een lang en heftig debat vol interrupties zonder triomfalisme de stelling te betrekken dat er met de nieuwe brief een herstart was gemaakt en dat van nu af aan het rapport van de commissie-Davids ‘leading’ zou zijn. In de zee van interrupties die volgde, bleef ze dit standpunt onverstoorbaar herhalen.

Dit debat, dat ondanks het late uur door meer dan een miljoen kijkers is gevolgd (‘Met de kennis van nu zou ik gewoon om elf uur zijn gaan slapen,’ schreef een humorvolle lezer van Het Parool), geeft mij aanleiding om nog eens vast te stellen hoezeer ons politieke systeem zich bevindt in de randen van de nacht. Veel wat er die dag gebeurde, kan immers één op één worden toegeschreven aan de zorgwekkende ingebouwde instabiliteit van ons partijenstelsel.

1 – Het regeren bij incident. Waarom moest de premier zo nodig nog diezelfde dag met een onvoldragen reactie komen? Waarom was het noodzakelijk dat de onwelkome boodschap van de onafhankelijke adviescommissie, door de premier zelf ingesteld om ‘erger te voorkomen’, ‘lik-op-stuk’ werd weersproken? Waarom zó halsoverkop dat van grondig overleg met de vicepremiers Wouter Bos en André Rouvoet amper sprake kon zijn?

2 – Waarom moest er diezelfde avond nog een spoeddebat plaatsvinden? Natuurlijk: de explosieve groei van het fenomeen spoeddebat is niet meer te stuiten en het was niet de schuld van de Kamer dat de brief pas in de loop van de avond arriveerde. Maar zou het niet van wijsheid hebben getuigd als men had besloten er eerst maar eens een nachtje over te slapen? Sommige sprekers hadden nog amper een blik in het omvangrijke rapport kunnen werpen. Vanwaar toch die eeuwige hijgerigheid?

3 – Waarom moet men elkaar alsmaar overschreeuwen? Wie waakt er nog over de waardigheid van het parlement? Deze keer was het niet Wilders die qua onparlementair taalgebruik de kroon spande. Ditmaal kwam Agnes Kant met stip de prijs toe voor het meest platvloerse taalgebruik. ‘Wat een beschamend soepzootje,’ riep ze uit. En de brief van de premier vond ze maar ‘lullig’. De verplatting van de politiek in optima forma! De prijs voor de grootste onhoffelijkheid gaat trouwens naar Alexander Pechtold, doorgaans toch een uitstekend parlementariër. Maar nu interrumpeerde hij Mariëtte Hamer nog voordat ze één woord had kunnen zeggen. Meer een voorspel dan een interruptie.

4 – Waarom sprak de oppositie uitsluitend en dan nog met stemverheffing over procedurele kwesties? De belangrijkste vraag was wie nu namens wie had gesproken. Sprak Balkenende nou mede namens Bos en Rouvoet? Sprak Hamer namens Bos? Sprak Bos namens Bos? Wie is de mol? De voorzitter van de commissie, de oud-president van de Hoge Raad, had zijn ogen uitgekeken. ‘Plotseling sta je daar in het oog van de orkaan. Het dwarrelde allemaal om me heen en daar stond ik dan met een kloek boek. Over de inhoud werd met geen woord gesproken.’

5 – Het grootste probleem was natuurlijk de omnipotentie van de premier zelf. Hij zag zich – en hier verraadt zich de onhoudbaarheid van ons staatkundig systeem – genoodzaakt bijna per lettergreep uit te leggen waar hij namens Balkenende IV had gesproken en waar hij dit deed namens Balkenende I, II en III. Vicepremier Bos erkende drie dagen later, op 17 januari, in Buitenhof dat hij zich volledig verkeken had op het effect van zo’n poging tot onderscheid, waarmee hij wel akkoord was gegaan. ‘Onverteerbaar,’ noemde hij het. Kwesties als Irak – en ook Uruzgan – lenen zich niet voor handjeklap.

Eens te meer bleek weer hoe ongeloofwaardig de coalitiepolitiek in Nederland is geworden. Balkenende/Bos is, net zoals destijds Van Agt/Den Uyl en – op het laatst – Lubbers/Kok, een vechtkabinet waarin partijen die het op veel punten oneens zijn, elkaar gegijzeld houden uit een terechte angst voor nieuwe verkiezingen. Eigenlijk is regeren onder die omstandigheden een permanent verlengstuk van een kabinetsformatie. De onderhandelingen slepen zich van incident tot incident voort. Dat tekent ook de commentaren. De PvdA – zo was bij vriend en vijand de conclusie – had dit debat gewonnen, maar de prijs zou hoog zijn. Het gemeen overleg in Den Haag zou een tweede keer niet toestaan. De volgende keer – Uruzgan? De JSF? De bezuinigingen? – zou de PvdA in het zand moeten bijten. De messen werden al geslepen.

Ik denk terug aan mijn toespraak tot de PvdA-fractie, pal nadat mijn onderhandelingsresultaat in oktober 1977 door de partijraad was afgestemd: ‘Eén ding is mij nu wel duidelijk geworden. Er zijn in de politiek geen echte overwinningen, maar ook geen echte nederlagen. De politiek is een continu proces. Wat vandaag een overwinning lijkt moet morgen duur betaald worden. Wat nu een nederlaag heet kan morgen worden terugverdiend.’

De continuïteit bestrijkt vele generaties.

De spindoctor

Met afgrijzen bladert staatssecretaris van Defensie Jack de Vries door de zaterdagkranten. De ravage had niet groter gekund. En dat op de dag van de aftrap van de gemeenteraadsverkiezingen. BALKENENDE MAAKT DIEPE KNIEVAL, PVDA WINNAAR DEBAT, BALKENENDE ONDERUIT. De ene kop is nog dodelijker dan de andere. Ook de analyses zijn ruïneus. Met name de conclusie van de commissie-Davids dat het Balkenende aan regie had ontbroken wordt breed uitgemeten. ‘Dat gold ook zijn eerste reactie op het rapport’, is de algemene indruk. Het had maar een haar gescheeld of ook Balkenende IV was aan onderlinge meningsverschillen ten onder gegaan. Tot overmaat van ramp bevestigt Wouter Bos in Buitenhof dat hij bereid was geweest op een kabinetscrisis aan te sturen als de premier niet akkoord was gegaan met de nieuwe tekst.

De Vries wist wat hem te doen stond. ‘Wouter Bos draait’ was de standaardtekst die hij bij vorige gelegenheden Balkenende in de mond zou hebben gelegd. En dat had nu ook gekund. Als vicepremier was hij immers akkoord gegaan met de tekst van de verklaring die als eerste reactie van het kabinet was afgelegd. En daarna stelde hij Mariëtte Hamer in staat om, mede namens hem, met een woedende reactie te komen waarin zij zei zeker te weten dat de premier niet namens het hele kabinet had gesproken! Dat kan toch niet waar zijn? ‘Deze dubbelhartigheid moet worden afgestraft’ was De Vries’ eerste advies toen hij in het heetst van de strijd door Balkenende in het Torentje was ontboden. Met de sleutel van de geheime Binnenhofcorridors, waarover hij nog altijd beschikte, was hij ongezien – buiten zag het zwart van de journalisten – tot de premier doorgedrongen.

Maar zijn advies werd niet in dank ontvangen. ‘Dat is een goede lijn als het kabinet uit elkaar spat,’ zei Balkenende, ‘maar dat moet nu juist voorkomen worden.’

‘Het minste wat je dan kan doen is de verantwoordelijkheid voor de heisa in de schoenen schuiven van Hamer,’ probeerde de staatssecretaris nog. ‘De crisissfeer is pas ontstaan nadat zij als eerste op jouw verklaring heeft gereageerd.’

‘Dat zal ik meenemen,’ zei Balkenende. ‘Maar eerst moeten we eruit zien te komen.’

De Vries kreeg de opdracht om samen met PvdA-minister Bert Koenders een tekst te ontwerpen voor een brief aan de Kamer waarin het hele kabinet zich kan vinden. Daarin moet minimaal een gemeenschappelijk standpunt worden geformuleerd over het twistpunt inzake de volkenrechtelijke legitimatie van de politieke steun aan de Amerikaans-Britse inval in Irak. Een lastige opgave, want Koenders was destijds nu juist de woordvoerder geweest van de grootste oppositiepartij.

Hun overleg was moeizaam en kostte tweemaal zoveel tijd als in 2003 het beraad op Buitenlandse Zaken, waar het standpunt van Balkenende I onder leiding van minister Jaap de Hoop Scheffer was uitgestippeld. Dat had drie kwartier geduurd, even lang als Saddam Hoessein volgens de Britse en Amerikaanse inlichtingendiensten nodig zou hebben gehad om zijn massavernietigingswapens tegen nabuurlanden in het Midden-Oosten in te zetten. ‘For your eyes only,’ had Blair tegen Balkenende gezegd, maar kort daarna had hij dit argument in alle openheid in het Lagerhuis gebruikt.

Dat was de ‘kennis’ van toen. Maar de brief van nu moest met de kennis van nu worden opgesteld. Over elk woord werd gevochten. Koenders had de grootst mogelijke moeite met de mantra ‘met de kennis van toen’. Want toen wist hij maar al te goed dat de volkenrechtelijke onderbouwing ontoereikend was. Uiteindelijk ging hij zuchtend akkoord met de vaststelling dat het ‘adequater’ had gekund. Hij probeerde nog ‘had gemoeten’, maar dat is weer een brug te ver.

De Vries was blij dat hun was gevraagd zich op dit onderwerp te concentreren en niet in te gaan op de conclusies van de commissie-Davids over de onvolledige informatie aan de beide Kamers der Staten-Generaal. Het toenmalige kabinet had nimmer melding gemaakt van het feit dat de eigen inlichtingendiensten (AIVD en MIVD) zich terughoudender hadden opgesteld over de dreiging die uitging van het massavernietingswapenprogramma van Irak dan de buitenlandse inlichtingendiensten waar men zich op had beroepen. De Vries, destijds de communicatieadviseur van de premier, was daarvoor primair verantwoordelijk geweest. Een pijnlijke bijkomstigheid.

Bovendien had hij destijds op de voet gevolgd hoe het zijn grote voorbeeld, Alastair Campbell, de spindoctor van premier Blair, was vergaan. Met rode oortjes had hij diens lijvige boek gelezen, The Blair Years. Campbell wekte hierin de indruk dat hij al die jaren de touwtjes in handen had gehad, tot het grote moment waarop het inlichtingenbeleid inzake Irak aan de orde kwam. Het Lagerhuis was te klein toen de BBC wist te melden uit betrouwbare bron te hebben vernomen dat 10 Downing Street het rapport van MI6 had ‘opgeleukt’. De drie kwartier van Saddam Hoessein was een verzinsel.

Campbell ontkende deze beschuldiging in alle toonaarden. Als stille represaille lekte de naam van de tipgever uit: voormalig VN-wapeninspecteur David Kelly. Deze werd op 15 juli 2003 ogenblikkelijk aan een hoorzitting in het Lagerhuis onderworpen. Televisiekijkers konden zien hoe ongelukkig hij zich in die setting voelde. Twee dagen later pleegde hij zelfmoord. Campbell nam ontslag. Een aantal vuistdikke rapporten kon niet bevestigen dat 10 Downing Street in het rapport van MI6 had zitten knoeien, maar wel moest worden toegegeven dat de eindversie diverse keren heen en weer was gegaan. De reputatie van Blair had blijvende schade opgelopen.

Spindoctors zijn een zegen zolang het goed gaat. Maar vroeg of laat raken ze verstrikt in het web dat ze zelf hebben gesponnen.

Met een zucht legt De Vries de kranten opzij. Het had niet slechter gekund.

Hij pakt het JSF-dossier. Zo, denkt hij, met een tevreden gevoel. Dat is tenminste mijn pakkie-an.

Nog voordat hij het heeft kunnen openslaan, belt Maxime Verhagen. Ziedend. Maar wel strijdbaar. Maandenlang hebben zij goed samengewerkt om Balkenende een goed heenkomen te bezorgen als voorzitter van Europa. Balkenende geen kandidaat? Verhagen wist wel beter. Hij had zich het vuur uit de sloffen gelopen. Nee, het was waar. Jan Peter had geen campagne gevoerd. Maar daarom was er nog wel een campagne. Alle ambassadeurs in Europa waren op de lobbytoer geweest. En Verhagen had geprobeerd zijn collega-ministers warm te krijgen. Maar zijn Belgische collega was hem te slim af geweest. Yves Leterme had zo zijn eigen agenda. Als premier Herman van Rompuy Europees president zou worden, dan kon hijzelf geruisloos zijn rentree maken als minister-president, ten koste van een Nederlander. Waren het niet de Hollanders die hem met Fortis een kool hadden gestoofd? Eigen schuld, dikke bult, dacht Leterme in zijn beste Vlaams.

Zo kreeg Balkenende het deksel op zijn neus. En moest Verhagen nog even in de wachtkamer. Intussen had hij wel bereikt dat zijn grootste rivaal, Camiel Eurlings, voorlopig was kaltgestellt. Niet alleen werd de minister van Verkeer slachtoffer van het feit dat kroonprinsen nu eenmaal nooit te vroeg moeten pieken, hij had zich inmiddels ook behoorlijk in de vingers gesneden met het rekeningrijden. Het ‘spionagekastje’ in alle auto’s stuitte veel Nederlanders tegen de borst. De Telegraaf, toch al in triomfantelijke stemming vanwege de komst van Wakker Nederland, gooide alle chocoladeletters die nog over waren van het sinterklaasfeest in de strijd om de kerstsfeer te verstoren. Het rekeningrijden moest via hun voorpagina een halt toegeroepen worden. De VVD’er Charlie Aptroot trok alle registers open in de Tweede Kamer met teksten waarvoor Geert Wilders zich niet zou schamen. Op grote schaal werden bumperstickers uitgereikt met als tekst: KILOMETERHEFFING, NO WAY!

Toen Eurlings in een wanhoopsoffensief het vege lijf probeerde te redden door aan te kondigen dat áls de door de ANWB opgestarte ledenraadpleging negatief zou uitpakken, het rekeningrijden van tafel zou zijn, werd hij prompt door de Tweede Kamer in het nauw gedreven. ‘Ik sta nog altijd achter mijn voorstel!’ riep hij met stemverheffing. ‘Ik heb mijn nek uitgestoken. Maar er moet wel draagvlak voor zijn. De Tweede Kamer is niet genoeg.’ Deze boodschap bleef hij in alle talkshows op televisie met verve herhalen. Tussen de bedrijven door ontkende hij nog bij de ‘moraalridders’ Knevel en Van den Brink dat hij de kroonprins van Balkenende zou willen zijn. Een begrijpelijk antwoord. Een kroonprins is per definitie kansloos. En zeker na de blunder van de dag.

Intussen windt minister Verhagen zich enorm op over de gang van zaken rond het rapport-Davids. Hoe kan het zijn dat zo’n op hoofdpunten ondeugdelijk rapport door de pers zo omhoog wordt gestoken? Hoe kan het zijn dat – ongestraft – hoge ambtenaren van Buitenlandse Zaken (zijn eigen mensen) in gebreke worden gesteld en dat niemand voor hen in de bres springt? Ook de premier niet, van wie – tegen beter weten in – regie wordt verwacht?

Regie? De altijd goed geïnformeerde Telegraaf-columnist Paul Jansen twijfelt op 18 januari openlijk aan Balkenendes houdbaarheid als premier en politiek leider: ‘Met zijn gebrekkige regie heeft het CDA leren leven, maar na Irak, de Catshuisbrand, de Hedwigepolder, Mozambique, de Eurocommissaris en nu weer Irak mag worden gesproken van een structurele worsteling met de macht.’

Het is een publiek geheim dat Verhagen zich al enige tijd niet aan de ‘regie’ van zijn partijgenoot onderwerpt. Zo stak hij in het laatste Uruzgandebat op 1 oktober 2009 pal na de oproep van de premier aan alle collega’s om over dit onderwerp geen premature uitspraken te doen, een vurig betoog af waarin hij duidelijk maakte dat Nederland een verzoek van de Amerikanen om in Uruzgan te blijven niet zomaar naast zich neer kon leggen.

Jack de Vries beseft, als hij de zondagavond na het Irakdebat de telefoon opneemt, dat Verhagen op het oorlogspad is. ‘Dit kan zo niet langer,’ briest Maxime. ‘Hier moet een eind aan komen. Ook al betekent een crisis het einde van Jan Peter. Dan moeten we maar het kind met het badwater weggooien!’

‘Niet zo hard van stapel lopen,’ waarschuwt Jack. ‘We moeten eerst de uitslag van de raadsverkiezingen afwachten. Dan zingen ze [de vrienden van de PvdA, EvTh] wel een toontje lager. En ze moeten, met name Bos, eerst gecommitteerd worden aan de huizenhoge bezuinigingen.’

De spits van de tegenpartij, die de laatste maanden zo op dreef is, moet nu eerst uit de wedstrijd worden getrapt. Balkenende weg, dan ook Bos. Dat is althans de mening van de spindoctor. Hij herinnert zich nog de onmogelijk geachte terugkeer van Wim Kok, vanuit een deplorabele positie. Lubbers weg? Dan kiezen we voor Kok, zeiden veel kiezers in 1994. ‘Ik ga voor goud,’ blufte Kok, en won. Hij verloor twaalf zetels, maar het CDA van Elco Brinkman verloor er twintig en de PvdA werd de grootste partij. Dat zal nu zo’n vaart niet lopen, denkt De Vries. De PvdA is nu de zesde partij. Als ze opkrabbelt, wordt ze misschien nummer vier of drie. Maar we moeten haar die kans niet geven. De beuk moet erin.

2 Een dagje Den Haag (17 februari)

Voordat ik de tram pak, kijk ik nog even naar het Journaal. In beeld: Wouter Bos en Bert Koenders. Ik kijk naar het gezicht van Koenders. Hoor nauwelijks wat Bos zegt. Zo’n gezicht herken ik. Het is afgelopen. Zo kijkt een minister die zojuist heeft begrepen dat zijn ministerschap erop zit. Voortijdig. De teleurstelling is groot.

Ik neem de trein naar Den Haag. Overstappen in Leiden naar Den Haag Centraal. Ik wil per se niet op Hollands Spoor uitkomen. Na al die tientallen jaren weet ik nog steeds niet welke tram ik van daar moet pakken om op het Binnenhof te komen. En daar moet ik zijn voor een receptie van Trouw-journalist Willem Breedveld. Een oldtimer, net als ik.

Als ik over het Binnenhof wandel, zie ik het vertrouwde beeld. Wachtende journalisten en cameraploegen voor de uitgang van Algemene Zaken. Crisissfeer. Ik kom nog maar weinig in Den Haag, maar áls ik er ben, zie ik steeds hetzelfde beeld. Timing? Mijn fijne neus voor spannende momenten? Of is de sfeer bijna steeds zo, bij dit kabinet? Ik hou het maar op het laatste. Ik zoek de sensatie niet meer op. Waarom zou ik? Ik zwaai naar Ferry Mingelen en loop door naar Binnenhof 1A.

De balzaal – de oude Kamerzaal – loopt vol met oude bekenden. Hans Wiegel is de eerste die ik opmerk. In dezelfde houding waarmee hij vroeger naar de interruptiemicrofoon liep. Kin vooruit, handen op de rug. Wat jammer toch dat die oude zaal niet meer bestaat. De groene bankjes. De groene gordijnen. Daarachter mocht je roken. Marcus Bakker (net overleden) was de enige die van achteren een interruptie kon plaatsen die ook echt aankwam en dus ook de Handelingen haalde.

‘Crisis?’ vraag ik zonder iets te zeggen.

‘Heel onverstandig,’ zegt Hans met zijn bekende grijns. ‘Eerst moet de PvdA nog verantwoordelijk worden gehouden voor de 35 miljard aan bezuinigingen.’

‘En zo nee?’ vraag ik.

‘Dan moeten wij puinruimen.’

‘Dat moeten jullie toch altijd?’

‘Ja, dat zit ons in het bloed.’ Hans breekt het gesprek af. Hij weet dat ik weet dat het kabinet-Van Agt/Wiegel het grootste financieringstekort aller tijden op zijn naam heeft staan: meer dan 10 procent.

Professor Carla van Baalen krijgt het woord voor een feestrede over veertig jaar verstandhouding tussen pers en politiek. Pal daarvoor vertelde ze mij dat ze weer aan het schrijven is over kabinetsformaties. ‘Ik ook,’ zeg ik. Wel een beetje dom, bedenk ik me. ‘Wanneer komt het boek uit?’

‘Mei 2011,’ zegt ze.

Ik geef geen krimp maar haal wel opgelucht adem.

‘En het jouwe?’ vraagt ze.

‘Hopelijk nog dit jaar. Ik ben geen wetenschapper.’

Het zal nog aanpoten worden als ik de op ons afstormende gebeurtenissen voor wil blijven.

Ik zie Jan Schinkelshoek. Ook hem herinner ik me als een van de journalisten van het eerste uur. Nu is hij prominent CDA-Kamerlid en, tussen de bedrijven door, adviseur van Balkenende.

‘Formatie in november?’ vraag ik langs mijn neus weg.

‘Nee, in september,’ zegt hij resoluut.

‘Zo. Dat is allemaal al ingecalculeerd?’

Hij voelt onmiddellijk onraad en ontkent heftig. ‘Jij weet toch ook wat er in de Grondwet staat? Drie maanden tussen Kamerontbinding en verkiezingen.’

Ja, dat weet ik. En ik ben niet de enige. Aloude argwaan bekruipt me. Zou het CDA eropuit zijn om via vervroegde verkiezingen Uruzgan erdoor te drukken? Is dat de ‘zorgvuldige besluitvorming’ waar Balkenende steeds over spreekt?

Zou Bos daar met open ogen in zijn getrapt? Hij is redelijk naïef in die dingen. Dat schreef hij zelf toen hij terugblikte op de formatie van 2002. ‘Ik was te naïef geweest om de vele tekenen aan de wand te zien die op zijn minst twijfel opriepen over de vraag of het CDA de formatie eigenlijk wel wilde doen slagen.’ Hij noemt de manier waarop in de wandelgangen over de PvdA werd gesproken, de manier waarop ‘het CDA tijdens de besprekingen ons steevast examen afnam’. Bos denkt dat tijdens de besprekingen van toen het vertrouwen bij het CDA vooral een forse deuk opliep ‘toen we in de debatten over de oorlog in Irak tegenover elkaar kwamen te staan’ (Dit land kan zoveel beter, p.65). Het wrange is dat dit nu weer geldt.

‘Ik hoop dat het goed gaat,’ zegt Kamervoorzitter Gerdi Verbeet als ze officieel het woord tot Willem Breedveld richt. ‘Het is laat geworden vannacht.’

Ik had dat niet allemaal op de voet gevolgd. Late Kamerdebatten zijn aan mij niet meer besteed. Uit de ochtendbladen begreep ik dat Balkenende zwaar onder vuur was genomen, een motie van wantrouwen tegen hem persoonlijk had moeten doorstaan en op de valreep na tien uur debatteren nog van Mariëtte Hamer de vraag kreeg voorgelegd of hij nog eens kon bevestigen dat het rapport-Davids ‘leading’ was.

Inmiddels is het gevechtsterrein verplaatst van Irak naar Afghanistan. De gemeenteraadsverkiezingen in Nederland hebben een ongekende reikwijdte gekregen.

‘Op 1 maart moet het kabinet een beslissing hebben genomen,’ luidt het ultimatum van Bos, die zelf de debatten met fractievoorzitter Hamer overnam. Dat had een veeg teken moeten zijn. 1 maart dus had Bos gezegd. Twee dagen later zijn de verkiezingen. Vandaar al die media op het Binnenhof.

‘Wat bezielt jullie?’ wordt me tijdens de receptie van vele kanten gevraagd. Ik houd me met recht en reden van de domme. De tijd dat ik door ‘jullie’ bij het crisisberaad betrokken werd, ligt naar mijn beleving vele winters achter me. ‘Dat jullie breken, valt nog wel te begrijpen. Alles beter dan passief in de peilloze diepte van de raadsverkiezingen te vallen. Maar zou het dan niet over een ander punt moeten gaan? Iets economisch. Iets wat de PvdA op het lijf is geschreven?’

‘De AOW,’ wil ik zeggen, maar ik slik mijn woorden net op tijd in.

‘Heeft de PvdA nog een buitenlandse politiek?’ vraagt een jonge journalist die zich voorstelt als een medewerker van Trouw. ‘Wie is eigenlijk de internationaal secretaris van de partij? Dat waren vroeger klinkende namen.’

‘Ik zou het niet weten,’ beken ik beschaamd. Ik ben er al zo lang uit.

In de trein naar huis lees ik NRC Handelsblad, met de crisissfeer op de voorpagina. Het debat over Irak toen en Afghanistan nu loopt naadloos in elkaar over. ‘Balkenende geeft niets toe.’

‘Balkenende grossiert in mantra’s,’ schrijft de Volkskrant de volgende ochtend.

VAL NABIJ kopt De Telegraaf. De irritaties bereiken een kookpunt. Trouw, dat blijkbaar niet alleen maar feest heeft gevierd, kopt: PVDA GOOIT DEUR DICHT, vergezeld van een bezorgd hoofdredactioneel commentaar: ‘Is dit nu wel het juiste moment?’

Bos vindt van wel, want hij bevestigt in een verkiezingstoespraak in Utrecht dat hij een ultimatum heeft gesteld. ‘We willen geen misverstand laten bestaan over het standpunt van de PvdA. Vrijdag 19 februari is de laatste mogelijkheid om tegemoet te komen aan de wens van de Tweede Kamer om duidelijkheid te verschaffen. De belofte aan de kiezer dat wij eind dit jaar vertrekken moet worden gehouden.’ In een tv-interview zegt hij dat de geloofwaardigheid van de politiek op het spel staat.

Intussen heeft ook Verhagen zijn campagne opgestart. In de Kamer verklaart hij met grote stelligheid dat Bos wist van de NAVO-brief en min of meer het groene licht had gegeven. De oude verkiezingsspotjes kunnen weer tevoorschijn worden gehaald. Bos de draaikont… De coalitie eindigt waar ze begonnen is: in argwaan, achterdocht en, eigenlijk ook, blinde haat.

De vraag is: hoe moet dit land ooit nog fatsoenlijk worden geregeerd? De crisis gaat verder dan de val van een kabinet. ‘Veertig jaar pers en politiek,’ luidde het thema van de bijeenkomst ter ere van Willem Breedveld. ‘Veertig jaar haat en nijd tussen sociaaldemocraten en christendemocraten,’ zou je kunnen zeggen. ‘Veertig jaar piepen en kraken van ons politieke systeem.’ Aanwezig waren tal van oud-politici, oud-journalisten en wetenschappers (die nooit oud worden), onder wie een aantal gerenommeerde politicologen als Hans Daalder, Herman van Gunsteren, Joop van den Berg, Koen Koch, Joop van Holsteyn en Ruud Koole. Ziet dan niemand wat er écht aan de hand is in Nederland? Dat ons politieke systeem langzaam kapseist? Dat onze democratie aan zichzelf ten onder gaat?

Nu, zoveel jaren later, en wijzer geworden door een onafgebroken reeks van crisissituaties en monstercoalities, is er echt geen ontkomen meer aan: ons staatkundige systeem moet op de helling.

3 Crisis

Wie breekt betaalt

Dit is een staatkundig credo dat plotseling door iedereen gebruikt wordt zonder dat men herkomst en betekenis kent. Weinigen weten dat het een Franse zegswijze is: qui casse, qui paie. Het werd veelvuldig gehanteerd in de Vierde Republiek (1946-1958), toen kabinetten vielen als kegels in een bowlingcentrum. Het ging dan niet om de vraag of partijen er electoraal beter of slechter van worden als ze de beuk in een kabinet zetten, maar om de vraag wie de volgende regering moet vormen.

Omdat dit vaak onmogelijk was, al was het maar omdat doorgaans virulente oppositiepartijen het maar over één ding eens waren, ‘dit zootje moet weg’, maar verder over van alles van mening verschilden, hebben de Duitse grondwetmakers, wijs geworden tijdens de Weimarrepubliek, toen het Duitse parlement een carnaval der desperado’s was, na de oorlog het konstruktives Misstrauensvotum geïntroduceerd. Een regering mocht alleen worden weggestuurd als de ondersteuners van een motie van wantrouwen binnen 48 uur een opvolger aanwijzen (artikel 67 van de Duitse grondwet).

Dit alles was natuurlijk niet aan de orde tijdens het debat van 18 februari over de vorming van regeringsbeleid inzake Uruzgan. Hier ging, ook staatsrechtelijk gezien, alles mis wat er maar mis kon gaan. Op pijnlijke wijze kwam weer eens aan het licht dat de kennis van en het respect voor staatsrecht bij de huidige politieke generatie ten enenmale afwezig is, om maar te zwijgen over het respect voor de instituties en het respect voor elkaar.

Dat het kabinet met meerdere monden sprak, was al ongebruikelijk, laat staan gewenst. Het is de vraag of het parlement er goed aan doet een kabinet dat niet bij machte is eenheid van regeringsbeleid te demonstreren, naar de Kamer te halen. Was het niet veel wijzer – en dus dodelijker – om, zoals Wiegel altijd zo treffend kon zeggen, een broedende kip niet te storen?

Als dat ‘respect’ niet kan worden opgebracht, zou het dan niet op de weg van de premier hebben gelegen om de kabinetsvergadering te vervroegen en pas voor de Kamer te verschijnen als men tot een conclusie was gekomen? Nu moest ik met heimwee terugdenken aan premier Victor Marijnen, die er in 1965 tijdens een interpellatie van oppositieleider Vondeling over het voorgenomen huwelijk van de een jaar tevoren katholiek geworden prinses Irene het zwijgen toe deed, hoe indringend de vragen ook waren die hem werden gesteld. Gezegd moet worden dat hij toen het ontslag van zijn regeringsploeg al had ingediend en er echt, onder de zweepslagen van Vondeling, voor joker bij zat.

Premier Balkenende had natuurlijk gelijk dat elke uitspraak over een kabinetsbesluit over het verzoek van de secretaris-generaal van de NAVO prematuur was, maar Bos had evenzeer gelijk toen hij zei dat nu eenmaal vaststond (en hij kon dat weten) dat het PvdA-smaldeel daar niet positief op zou kunnen reageren. Maar intern moesten de argumenten blijkbaar nog gewisseld worden.

De volgorde der dingen was onjuist, zeker omdat het over zoiets delicaats ging als een missie in het buitenland, waar grondwettelijk voorzieningen voor zijn getroffen die bepalen dat de regering regeert en de Kamer controleert (de artikel 100-procedure).

Bos was de eerste die deze volgorde aan zijn laars lapte toen hij van Uruzgan een campagnethema maakte in de raadsverkiezingen, als ware het een verkeerscirculatieplan. Het debat nam echter de vorm aan van een moddergevecht waarin alle deelnemers elkaar en zichzelf besmeurden. Niet alleen de regering, ook het parlement zelf werd door het slijk gehaald.

Waarom bracht niemand de sierlijkheid op om, met één treffende volzin, het kabinet op te roepen eerst maar eens tot een standpunt te komen? Waarom moest dit debat, deze ‘stoelendans rond de waarheid’ (Pechtold), ontaarden in ordinaire scheldpartijen waarin zelfs eersteklas parlementariërs als Femke Halsema en Pechtold het decorum niet konden bewaren? Dat de grofgebekte Rita Verdonk termen als ‘leugenaar’ in de mond neemt, kan voor anderen geen reden zijn het parlement zo omlaag te halen. Het helpt dan weinig als voorzitter Verbeet de leden maant om via haar te praten. De ordinaire woede-uitbarstingen van Agnes Kant worden daar niet in één klap beschaafd van. De Kamervoorzitter is geen tolk-vertaler.

Ik ben mijn leven lang een liefhebber geweest van Kamerdebatten. Zestien jaar als deelnemer, daarvoor en daarna als geïnteresseerd toeschouwer. Een goed parlementair debat is een hoogtepunt in de democratie. Ook – of misschien juist – als ministers moeten struikelen.