Wil Boesten

Spiltijd

Roman

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

Copyright © 2007 Wil Boesten en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Sylvia Plachy

==

NUR 301

E-BOOK ISBN 978 90 468 0517 0

Deze digitale editie is gemaakt naar de 2e druk 2007 met ISBN 978 90 457 0084 7

==

www.augustus.nl

++

==

==

==

==

This is not lying… it’s a masquerade,

you tell lies for selfish reasons

PAUL AUSTER

==

=====•

==

Al de beken gaan in de zee,

nochtans wordt de zee niet vol

PREDIKER

==

=====•

==

Herinnering is als een hond

die gaat liggen waar hij wil

CEES NOOTEBOOM

++

==

==

==

==

Voor de familie J./G.

==

=====•

==

Lezers die zichzelf in dit verhaal terugzien,

maar niet herkennen, hebben gelijk.

++

==

==

==

==

==

Een

Het begin

Op mijn leeftijd waant een mens zich onderweg naar de onafwendbare dood en voorvallen die zijn leven uit de hengsels lichten verwacht hij allerminst meer. Toch overkwam me juist dat, aan het eind van een bizarre week, de voorlaatste week van de eeuw.

Zondags was het begonnen: onverlaten hadden ontoelaatbare leuzen gekalkt op de muren van een openbaar gebouw. Heel het land in rep en roer. De garde van waakzame pers kwam in het geweer en stuurde de volgende ochtend sombere commentaren de wereld in: het zou met dit land wel nooit meer goed komen.

Gaande de week verschenen er op steeds meer plaatsen woorden en symbolen die bij wet verboden zijn; in verscheidene grote steden werden vreemdelingen lastiggevallen. In de nacht van woensdag op donderdag vond er een ernstig incident plaats: op een begraafplaats werden graven geschonden, beklad of volledig verwoest, uitsluitend op de joodse afdeling. Dat joeg een ware paniekschreeuw van onbehagen door het land; voor het weekeinde werden overal demonstraties en bijeenkomsten van verontruste burgers aangekondigd. Nogal wat mensen hoorden de bruine wolven weer huilen in het woud.

De volgende dag – op donderdagavond om exact te zijn – gebeurde het: brand voor de deur van mijn etage in de Schillerstraße; aangestoken – wist een brandweerman me algauw te vertellen – met behulp van slivovitsj.

Tot dan toe had ik me weinig bekommerd om de gebeurtenissen van de voorbije dagen, had vrienden die laarzen hoorden dreunen op het plaveisel een beetje meewarig toegeglimlacht. Bang ben ik namelijk niet zo gauw meer. Niet dat ik nou als een onverschrokken held het kwaad onbesuisd tegemoet treed, ik ben misschien gewoon te nuchter. Ik heb het een en ander meegemaakt, kan ik wel zeggen.

Als de voorafgaande dagen vol incidenten en sombere berichtgeving me niet week hadden gemaakt, had ik misschien wel meteen gedacht dat mijn drankzuchtige Joegoslavische bovenbuurman deze brand in een zatte bui had gestookt. Hij jaagt me wel vaker de schrik op het lijf wanneer hij dronken op mijn deur roffelt en in het Servisch dingen roept waarin ik huilerige krachttermen beluister en soms de kreet zjid. Maar overdag en niet onder invloed van drank is buurman Ivanovic altijd aardig en voorkomend, serviel haast. Hij noemt me dan Herr Doktor Glan, en dat is zo geruststellend dat ik achter zijn dronkenmanstirades nooit iets anders heb gezocht dan ballingenleed; laat staan dat ik heb overwogen er iets van te zeggen of tegen te ondernemen. Deze brand had me op andere gedachten kunnen brengen, maar de nieuwsfeiten van de afgelopen week en de deprimerende commentaren daarop hadden ook mij blijkbaar niet koud gelaten, zodat ik bij het ruiken en zien van de vettige rook die de smeulende kunststof deurmat veroorzaakte naar de telefoon rende, het alarmnummer intoetste en ‘aanslag, Schillerstraße 68’ hijgde.

Enkele minuten later stonden er vier brandweerauto’s, drie patrouillewagens en ik meen zelfs een overvalbusje voor mijn huis, alleen om de gevolgen van de brandstichting in ogenschouw te nemen, want het vuur was door mijn daadkrachtige buurvrouw al geblust, met de inhoud van haar gieter en het water dat ze altijd in de glazen kan van haar kofﬁezetapparaat heeft staan – daar komen anders maar bruine randen in, hoorde ik haar zeggen tegen de politieagent aan wie ze haast glunderend haar relaas deed. De rook hing nog een poos dik in het trappenhuis.

Mijn vrienden maakten het me niet makkelijker niet al te zwaar aan het voorval te tillen. Alsof ik met ze had afgesproken waren ze komen binnendruppelen, zeg maar gerust binnenvallen. Ze arriveerden snel, de rook was amper weggetrokken. Al mijn vrienden wonen dan ook in dit deel van de stad.

Wat is er gebeurd, Bruno, in godsnaam? riep Irene toen ze binnenkwam. Ik kon de vraag alleen maar herhalen. Wat was er gebeurd? Irene, die in het chique, met villa’s volgebouwde buurtje amper drie straten verder woont, arriveerde als eerste. Toen ze sirenes had gehoord, vertelde ze, was ze naar buiten gelopen met een bang voorgevoel dat ik – dat mijn huis – het doelwit was geweest. Ze had Nagel, haar man, in zijn atelier gebeld en was doorgelopen naar mij. Onderweg had ze Tanja Satz, de fotografe, gewaarschuwd. Irenes vrees bleek gegrond, het wás mijn huis. Nagel had ondertussen ook nog de boekhandelaar gewaarschuwd en de boekhandelaar had zijn vriend meegebracht; Tanja op haar beurt had Christophe Doren verwittigd.

Zo ongeveer was het gegaan.

Bedrukt zaten ze bijeen in mijn zithoek met de grote bank, de verweerde skaileren leunstoelen op draaipoten en het chromen tafeltje met een bruinglazen plaat, allemaal lang geleden aangeschaft, in de tijd dat ik me in dit land vestigde. Zelf zat ik aan tafel, Irene op een groot kussen op de grond, haar benen in voornaam glanzende kousen onder zich gevouwen, bevallig als altijd. We waren met z’n zevenen. Zij praatten hun onthutsing van zich af, ik hield me afzijdig, trok een paar ﬂessen wijn open en zocht in de keuken naar iets eetbaars.

Verslagenheid lag haast tastbaar in mijn rommelige woonkamer, die wordt gedomineerd door ouderwetse meubels en de propvolle boekenkasten langs de muren. Op de opengebleven plekken hangen kleine werken van Nagel, die hij me met enige regelmaat cadeau doet.

De toedracht van de brand scheen voor hen geen vraag, wat ons nu te doen stond was minder duidelijk. Iemand opperde dat ik die nacht onder geen beding alleen mocht blijven en dat het beter was als een van mijn vrienden bij mij zou overnachten. De volgende dag zou er een bijeenkomst gehouden moeten worden: liefst ergens in onze buurt. Hun besluitvaardigheid was groot, wat ik vond deed er blijkbaar niet toe. Op mijn aftandse elektrische Olivetti schreven ze een brief aan de burgemeester, wethouders én de leden van de gemeenteraad waarin ze hun afschuw over de daad onder woorden brachten en hun verontrusting over het feit dat de overheid er niet in leek te slagen joodse stadgenoten afdoende te beschermen tegen wat evident een zoveelste uiting van rechts-radicaal geweld was geweest, die gemakkelijk had kunnen resulteren in een dodelijk slachtoffer. Die wat potsierlijk formele formuleringen waren afkomstig van Tanja Satz. Aangezien mijn vrienden niet bepaald onbekenden zijn in de stad, meende ze, zou de brief wel het een en ander losmaken. Vanzelfsprekend moest er een afschrift naar de krant.

Daarna maakten ze zelfs een begin met een schema voor nachtelijke patrouilles door mijn deel van de Schillerstraße. Emil Janke, de boekhandelaar, schoof zijn halve leesbril op zijn kalende voorhoofd en zei dat we ons maar eens hardop moesten afvragen waarom de overheid haar medeburgers – de minderheden tenminste – niet kon beschermen. Jan Dobers, zijn vriend, viel hem bij. Ik zat intussen aan tafel achter een glas wijn en merkte hoe mijn gedachten voortdurend afdwaalden van deze toch zo dramatische avond.

Ik schijn wel eens afwezig over te komen. Niet dat ik nou zo’n dromer ben, ik ben zoals ik al zei nogal nuchter, en voor dagdromen inmiddels toch echt te oud. Nee, ik laat mijn gedachten vaak gewoon wat ronddwalen, zoals je een hond van de lijn laat. Misschien was het een antwoord op mijn voorbarige reactie daarstraks – er zijn erger dingen, denk ik nogal eens. De wereld heeft nog steeds mijn belangstelling en ik voer met mijn vrienden graag serieuze en diepgravende gesprekken. Maar ik blijf nu eenmaal rustiger, laconiek eigenlijk. Niet alles kan me meer raken en boeien, op mijn leeftijd is niet alles meer van belang. Bovendien wend ik die afwezigheid af en toe ook voor, dat is een privilege van de oude dag.

Dat ik het doelwit zou zijn geweest van een beraamde actie, dat deze aanslag, zoals mijn vrienden het samenzweerderig noemden, samenhing met de reeks incidenten eerder die week, kon ik me, nadat de eerste schrik was weggezakt, al niet meer voorstellen. Waarom zou iemand mij naar het leven staan, mij, Bruno Glan, een oude man? Hun bezorgdheid riep herinneringen op aan de tijd toen ik me hier vestigde en ze me met goedbedoelde zorg omringden. Als ontwijkeling uit de onmenselijke grauwzone achter de Muur én overlevende van de grootste misdaad uit de geschiedenis verwierf ik een dubbele status.

Dood had ik trouwens ook allang kunnen zijn, want ik heb echt gemazzeld. Maar dat zijn dingen… daar praat je niet graag over.

Bang ben ik dus niet zo gauw meer. Ik heb geprobeerd het hun uit te leggen, maar niet te vaak, dan word je maar een zeur. Over mijn stoïcijnse houding zei ik dan bijvoorbeeld dat ik een beetje een zwerver in mijn eigen hart was geworden, een dakloze van het gevoel; ik herinner me die vergelijking nog. Wat ik er precies mee wilde uitdrukken weet ik eigenlijk niet goed, misschien dat ik weliswaar ongevoeliger was geworden, maar op een voorname manier, dat de zaken waarover ik wel hartstochtelijk meedebatteerde me niet meer direct in het hart raakten. Hoe dan ook, Irene vond de beeldspraak prachtig. Ik was erop gekomen toen zij me een keer een grandioos verhaal had opgedist over de bekendste zwerver in onze stad. Met dat verhaal wilde ze me zeker uit de tent lokken, vrouwen willen altijd het naadje van de kous weten, alsof ze aanvoelen dat wie veel heeft doorgemaakt ook wel iets voor zich zal houden.

Die zwerver was eigenlijk miljonair – wilde het verhaal –, telg uit een roemrijk geslacht van juristen, wetenschappers en intellectuelen; hij had gekozen voor het geld en een vermogen verdiend met de handel in aandelen, zeer tot verdriet van zijn geleerde familie, die dat beneden haar waardigheid vond. Wel, die miljonair had besloten om als zwerver op straat te gaan leven nadat zijn vrouw bij een bespottelijk onwaarschijnlijk auto-ongeluk, waarvan de precieze toedracht nooit was achterhaald, om het leven was gekomen. Een nieuwe Job, niks gratuit rouwbeklag, getokkel op de droeve lier of de makkelijke uitweg van de zelfmoord. De man had in een interview nota bene een keer gezegd dat hij gelukkig was geworden. De meeste mensen leven natuurlijk gewoon door. Deze man heeft zijn conclusies getrokken en het stompzinnige toeval proberen terug te pakken met een onlogische daad. Maar verder? Gelukkig? Gelukkig? Christophe Doren noemt geluk de graadmeter van het vermogen tot zelfbedrog. Wat zou die man met zijn geld hebben gedaan, heeft hij het op een dag van de bank gehaald en verdeeld onder zijn straatbroeders? Misschien heeft hij er wel stiekem een andere villa van gekocht, waar hij aan het eind van de dag zijn winkelwagentje tussen de struiken verbergt en binnen de sekt ontkurkt, met kaviaar erbij.

Een aanslag? Op mij? Nee. En ik heb gekke dingen meegemaakt.

Ach, dit kloteland is aan zijn rechteroog nog steeds blind, godsklere nog aan toe, hoorde ik Nagel zeggen. Zo praat Nagel, een beetje als het werk waarmee hij zo’n vijfentwintig jaar geleden furore maakte: opgewonden en grof, onbehouwen en recht voor zijn raap. Stukken hout, spijkers, alles verwerkte hij in zijn schilderijen, hij was een van de eersten die zoiets deden. Ook zijn uiterlijk past bij zulke taal en zulk werk, een groot, niet erg fraai hoofd met korte grijze stekels, een markante kop, om het aardig uit te drukken, en een lichaam als een voortijdse krijger.

Nagel is niet alleen schilder, maar ook een prater, én liefhebber van het grote gebaar. Wanneer hij zijn retorische zevenmijlslaarzen draagt geeft hij iedereen het nakijken. Dan verandert hij in een ongeleid, maar somtijds briljant doeltreffend projectiel, dan debiteert hij schitterende invallen naast schreeuwlelijke onzin en past hij de wereld in elkaar alsof hij een kleuterpuzzel van tien stukjes legt. Nagel kan spotten, haten en tegelijkertijd liefderijk omarmen. Hij bezit het vermogen om iedereen mee in de richting van zijn gedachten te sleuren, maar verlegt ook even makkelijk weer zijn koers. Betrapt op tegenstrijdigheden lacht hij dan een schaapachtige grijns en verklaart met eenzelfde gemak dat alleen een koe nooit van mening verandert. We noemen hem ook altijd Nagel, zelfs Irene gebruikt zijn voornaam nooit.

Irene mag naast Nagel wat bleek afsteken en zelfs gereserveerd lijken, ze is vreselijk lief, elegant – en bijzonder aantrekkelijk, mag ik wel zeggen. Ze werkt bij de omroep, waar ze een goed bekeken regionaal praatprogramma heeft. Zonder zichzelf naast haar man weg te cijferen, laat staan onderdanig te zijn, blijft ze wat meer op de achtergrond. Waar de schilder de indruk wekt het antwoord al te kennen nog voor de vraag is gesteld, luistert zij meestal lang voordat ze iets zegt. Bovendien heeft ze het geduld én de hersens om met Nagel te leven.

Maar vandaag was ze anders, ze sprak gejaagd en driftig. De pers, meende zij, had de afgelopen week voortdurend verkeerde conclusies getrokken. Die ging er wel erg makkelijk van uit dat dit gespuis bestond uit zielige jongeren uit het Oosten, sukkelaars zonder enig perspectief die na het afbreken van de betonnen muur stuurloos waren. Dat was tien jaar geleden inmiddels, en wat dan nog, was dat soms een excuus? Nee, zou hier niet meer achter zitten? Want als het allemaal zulke schlemielen waren, hoe organiseerden ze dit soort dingen dan?

Schlemielen vond ik nou niet bepaald een gelukkige woordkeuze. Tanja Satz bromde instemming en deed zich, geheel tegen haar gewoonte, royaal te goed aan de wijn. Het wordt weer bruin, hoorde ik de fotografe mompelen. Met haar voet wreef ze nerveus over een oude vlek in mijn beige vloerbedekking. De anderen knikten werktuiglijk. Spreek het maar eens tegen.

Het was niet voor het eerst dat ik bij mijn vrienden een haast dwangmatige neiging bespeurde om alles wat er in hun land gebeurt uit te leggen als de opmaat tot groter onheil. Voor een deel kun je dat natuurlijk op het conto schrijven van de artistieke overgevoeligheid van de mensen met wie ik omga, maar de apocalyps lijkt hier altijd op de stoep te staan. En nu dus zelfs bij mij op de deurmat. Het zelfwantrouwen zit diep, en dat hoeft ook niet te verwonderen. Ik maak me er weliswaar met enige regelmaat vrolijk over, maar ergens stelt het me gerust. Wat hier ook voorvalt, het wordt serieus genomen en met argusogen bekeken. Dat als gevolg daarvan parallellen met vroeger worden getrokken met de snelheid van een windvlaag en complotten makkelijk vermoed, dat beschuldigingen van voorbarigheid, ontkenning, versimpeling, naïviteit of vergoelijking aan het adres van een scepticus – want dat ben ik – snel over tafel gaan: soit. Al leidt het zo nu en dan tot wat potsierlijke, ongemakkelijk stemmende vertoningen, ze nemen de dingen hier niet licht op, en hoewel het een zekere voorspelbaarheid heeft, het is, als gezegd, geruststellend.

Nee, ik ben thuis in dit land. Zoiets valt je het meest op door de eigenaardigheden die je in de loop der jaren hebt overgenomen; bijvoorbeeld dat ik zelfs na middernacht niet zomaar oversteek, maar keurig een stuk langs een uitgestorven straat loop om het zebrapad te gebruiken. Ik voel me daar geen moment belachelijk bij.

Christophe Doren was er niet echt bij vanavond. Hij is tot op zekere hoogte een uitzondering. Pas veertig, veruit de jongste in ons gezelschap, maar ook veruit de slimste en altijd goed voor een steek uit een onverwachte hoek, desnoods onder de gordel. De anderen noemen hem nogal eens cynisch, maar eigenlijk is hij gewoon te slim om ergens echt in te geloven. Vandaag hing hij in gedachten verzonken en met de wat smalende trek van de man die het allemaal eerder heeft gehoord in een van mijn draaistoelen en keek alsof hij ieder moment in slaap kon vallen. Hij stak meteen zijn hand op toen Irene vroeg wie vannacht – voor de zekerheid – bij mij wilde blijven. Met zijn slaperige kop wekte hij echter de indruk dat vooral te willen om maar niet meer naar huis te hoeven lopen, nog geen tien minuten hier vandaan. Veel gezegd had hij niet, maar zijn gelaatsuitdrukking en glimlach bij bepaalde opmerkingen spraken boekdelen.

Kom, zei hij toen het cassandragehalte hem te gortig werd, extremistische ondergrondse netwerken zeker, gesteund door duistere multinationale ﬁnanciers en van een theoretische onderbouwing voorzien door verdwaasde academici en amateurhistorici?

Ja, het werd tijd dat men zich eens ging afvragen wie dit allemaal betaalde, hield Jan Dobers hem op samenzweerderige toon voor. Dat moest hij uit een boek hebben.

En dat steekt dan de deurmat aan bij Bruno Glan, smaalde Doren, met slivovitsj? Hoe wisten ze dat eigenlijk zo gauw, Bruno?

Ik deed met hem mee en vertelde dat brandweerlieden een schroefdop hadden gevonden. Toen zweeg hij. Tanja Satz ademde zeer nadrukkelijk uit door haar neus.

Er is natuurlijk nog veel meer gezegd, maar ik herinner me niet alles even goed.

Nu ben ik al tachtig, dus toen ik tegen middernacht te kennen gaf dat ik moe was en naar bed wilde, putte iedereen zich uit in verontschuldigingen en binnen het kwartier was mijn woning leeg. Ik kreeg gedaan dat de voorgenomen nachtlijfwacht werd geannuleerd; het was immers zeer onwaarschijnlijk dat extremisten – ik gebruikte het woord met opzet om te tonen dat de ernst van de situatie welzeker tot mij was doorgedrongen – twee keer hetzelfde object zouden attaqueren. Ook de patrouilles in de buurt van mijn huis werden bij nader inzien overbodig geacht. Iemand mopperde dat de politie de zaak wel weer zou laten sloffen, en toen ze naar buiten liepen keken een paar van mijn vrienden betekenisvol naar de mezoeza aan mijn deurpost. Die hebben de Nagels ooit als souvenir van hun rondreis door het Midden-Oosten voor me meegebracht en ik heb hem, jaren geleden alweer, vanuit een vaag gevoel van verbondenheid met iets waar ik nooit deel van heb uitgemaakt maar aan de deurpost gespijkerd. Tanja Satz raakte de talisman even aan. Dat gebaar geneerde me.

Eenmaal weer alleen schonk ik mezelf een laatste glas in en ging aan tafel zitten. Ik tolde zowat op mijn stoel. Van opwinding en drukte. Uiteraard was ik geschrokken en in mijn hoofd gonsden de meest uiteenlopende verklaringen en vermoedens. Ik dacht na over de wilde theorieën over sinistere complotten die de afgelopen uren de revue waren gepasseerd. Juist die loden ernst, die bijna verlekkerde zelfkastijding zetten me aan tot opstandig ongeloof.

Aan Ivanovic dacht ik toen nog steeds niet. Ik zal zo een poos hebben gezeten, natuurlijk toch wat ongemakkelijk. Iemand had tenslotte mijn huis in de ﬁk proberen te steken. Stel je voor dat ik al had geslapen. En mevrouw Franke ook.

Ik moest nu opruimen en naar bed gaan, anders haalde ik straks nog de wodka uit de vriezer en zou ik uiteindelijk mijn zoon in Frankrijk bellen, de letterendoctor met zijn in middelmatigheid succesvolle leven. In gedachten hoorde ik hem al zeggen: papa, daar moet een perfect rationele verklaring voor zijn. Een perfect rationele verklaring, dat is een frase die tijdens elk van de twee of drie telefoongesprekken die we per jaar voeren wel een keer valt; het is zijn hoogstpersoonlijke erfenis van de Franse Verlichting. De perfect rationele verklaring die hij voor alles wat de afgelopen week was voorgevallen in petto zou hebben – want daaraan had de Franse pers ongetwijfeld met satanisch genoegen ruim aandacht besteed –, die perfect rationele verklaring zou luiden dat de boches nu eenmaal niet deugen, en de conclusie zou onvermijdelijk zijn dat ik nu eindelijk eens moest maken dat ik daar wegkwam.

Al zeker vijf jaar heb ik mijn zoon niet ontmoet en onze sporadische telefoongesprekken beginnen vaak soepel en ogenschijnlijk hartelijk, maar eindigen steevast in gesteggel.

Ik houd niet van mijn zoon. Hij ook niet van mij denk ik; we blijven contact met elkaar zoeken omdat hij mijn zoon is, omdat ik zijn vader ben, omwille van de conventie, met affectie heeft dat bar weinig te maken. Hij is de vrucht van een liefde- en lustloos huwelijk, dat ik sloot om niet langer alleen te zijn. Toen ik mijn land verliet is de jongen bij zijn moeder achtergebleven en toen ik hem na haar dood liet overkomen, was de knul van inmiddels zeventien zo van me vervreemd dat hij nog voor zijn twintigste verjaardag weer vertrok. Hij vond onderdak bij een nicht van zijn moeder in Parijs, waar hij wilde studeren. Sindsdien bestaat ons contact uit plichtmatige telefoontjes, die wel inhoud hebben maar nog het meest lijken op de debatten die je op televisie wel ziet voeren, vol hartstochtelijk, maar uiteindelijk volstrekt onaangedaan gekibbel. De jongen zal me wel nooit vergeven hebben dat ik hem zo maar met zijn overspannen en ziekelijke moeder in het Oostblok heb achtergelaten. Michel doet het trouwens opvallend goed, opzienbarend goed zelfs, want zo intelligent is hij niet. Gewiekst wel, net als zijn moeder. In Parijs heeft hij gestudeerd bij allerlei modieuze professoren. Daarna heeft hij een docentschap aan de universiteit van het stadje Rennes in de wacht gesleept. Daar probeert hij jonge meisjes uit de provincie aan het verstand te brengen dat de dingen pas bestaan als er woorden voor zijn. Ja, ja, dat zal best. Naar het schijnt belandt zo’n wicht nogal eens bij hem in bed.

Ik zei al, mijn gedachten willen wel eens afdwalen en dus kreeg ik opnieuw een schrik van jewelste toen er onverwachts werd geklopt, niet aangebeld. Ivanovic zeker, was mijn eerste gedachte, zeker weer eens dronken. Maar dit was niet zijn gebruikelijke getimmer op de dichte deur en de stem die ik voorzichtig mijn naam hoorde roepen was die van de buurvrouw, mevrouw Franke, de ﬂinke vrouw van het kofﬁezetapparaat.

2

Meneer Glan, ik hoorde u nog lopen, zei ik maar. Gaat het weer een beetje? Wat een toestand, hè? Nou ja, maar niet te veel over piekeren, hoor, het zijn gewoon gekken moet u maar denken hoor, meneer Glan, zei ik nog.

Het is ook eigenlijk geen doen, zo’n oudere man alleen, hoe oud zal hij zijn, zeventig, vijfenzeventig? Verder ken ik hem niet zo, komt van zijn eigen uit Polen, maar woont hier al een eeuwigheid en is nogal op zichzelf. Ziet er wel altijd behoorlijk verzorgd uit, al zou hij zijn truien en jasjes wat vaker mogen laten stomen, maar daar hebben mannen alleen algauw last van. Maar hij ruikt niet. Komt ook elke dag buiten voor boodschappen en een wandelingetje. Nee, aardige man, niets op tegen. Ach, als ze allemaal zo waren…

Hij keek me niet-begrijpend aan, alsof hij een geestverschijning zag in plaats van zijn buurvrouw. Normaal heeft hij eerder wat je noemt een priemende blik. Hij glimlachte wel, zoals hij zo vaak naar me glimlacht, een beetje uit de hoogte als je het mij vraagt. Maar ja, dat hebben zij toch wel aan zich. Hij zou ook wel wat toeschietelijker mogen zijn, het was dan wel laat, maar per slot van rekening had het hele huis in lichterlaaie kunnen staan als ik niet zo bij de les was geweest, want eer de brandweer eens arriveerde… Het zal er wel raar uitgezien hebben, ik daar op de overloop met mijn gieter en mijn kofﬁekan. Maar ja, dat doet natuurlijk ook niemand meer – water in zijn kofﬁekan tegen de bruine randen, dat gooit vandaag de dag alles maar meteen in de vaatwasser. En stinken die rook. Wie doet nou zoiets?

Ik hield de envelop voor hem op. Wat ik wilde zeggen, zei ik, vanochtend was er nog een pakje voor u afgegeven, door de post bedoel ik, toen u even een luchtje scheppen was en ik dacht zo, ik geef het nu maar meteen, voor ik het weer vergeet, misschien is het belangrijk, nietwaar.

Ja, zei hij, ja, mevrouw Franke, dank u wel. Dat had anders ook best morgen gekund, hoor.

Even dacht ik dat hij me daar zo liet staan, maar hij deed de deur iets verder open, dus stapte ik zijn ﬂat binnen en stak hem het pakje toe, een forse envelop van dat ouderwetse ribbeltjeskarton, overdreven dichtgeplakt met brede stroken bruin plakband. Hij nam hem aan en wierp een blik op zijn eigen naam, die in verschrikkelijk harkerige letters midden op de envelop stond, amper leesbaar. Hij draaide hem om, maar de afzender zag hij zo gauw niet. Ik had die al gezien, linksonder in de hoek, piepklein geschreven, een zekere Sonnenberg, uit Amsterdam. Maar laat ik me er niet mee bemoeien, dacht ik.

Behoedzaam legde hij het pakje op het halkastje. Ik keek de kamer eens rond, er stonden heel wat glazen en lege ﬂessen. Hij had dan ook aardig veel mensen over de vloer gehad, dezelfde die wel vaker hier komen. Ik hoor ze vaak zat, zo gehorig als het hier is. Beetje van die kunstenaarstypes. Die lusten hem natuurlijk wel.

Ik probeerde iets aardigs tegen hem te zeggen. Ze moeten uw mensen wel altijd hebben, hè, meneer Glan? Wat erg allemaal. Alsof… Ik kon mijn tong er wel afbijten toen ik zijn gezicht zag. Ik zei nog gauw dat hij me wist te vinden als hij me nodig zou hebben en dat mijn Ulf best een boodschapje voor hem kon doen, hij hoefde het maar te vragen. Ulf? Hij keek alsof hij die naam voor het eerst hoorde. U weet wel, mijn zoon.

Ik kon maar beter gaan. Nou, u zult wel moe zijn, zei ik, welterusten, meneer Glan.

Terwijl ik naar de voordeur liep, gebeurde er iets raars. Ik meen dat ik hem iets hoorde mompelen als: Ja, ons soort moeten ze altijd hebben, maar ineens riep hij me na: Ach, mevrouw Franke, acht u het niet heel waarschijnlijk dat het gewoon Ivanovic van hierboven was? Hoe kwam hij daar nou zo ineens bij? Ja, bij hen wist je maar nooit, zei ik, daar gingen ze zelfs hun eigen mensen te lijf. Maar nee hoor, de Joegoslaaf was pas een halfuurtje geleden thuisgekomen. U weet wel, zei ik en maakte met mijn handen het kiepende gebaar voor mijn mond, daarna liep ik verder en trok de deur zo zacht mogelijk achter me dicht.

Het is toch ook zo? Dat maakt mekaar maar af en dan komen ze allemaal hiernaartoe rennen en jammeren dat ze asiel moeten hebben. Nee, dan meneer Glan. Die is op eigen houtje gekomen en heeft gewerkt vanaf de eerste dag dat hij hier woonde, bij de krant meen ik, zeker wel een jaar of vijfentwintig geleden. Ik was toen nog niet zo lang getrouwd. Nee, waren ze maar allemaal zoals hij. Even luisterde ik aan de deur of het wel goed ging. Ik hoorde hem nog wat rondstommelen en daarna klikte de trekschakelaar in de badkamer. Hij ging zeker naar bed. En ik ook.

Op de overloop stonk het nog gruwelijk. Morgen moest ik maar eens met een sopje in de weer, een ander doet het toch niet. Die Ivanovic had toen hij naar boven kwam naar de schroeiplek staan kijken, met die rare blik van hem, een ondoorgrondelijke man. Als ik niet had gezien dat hij pas later thuisgekomen was, ik weet niet –, dan had ik meneer Glan misschien wel gelijk moeten geven. Aan de andere kant, nee, die man met die intrieste waterige ogen van hem. God, hij zal wel niet voor niets zo zuipen, die zal ook wel het een en ander hebben meegemaakt daar op die Balkan. Maar ja, alsof wij het hier allemaal zo makkelijk hebben.

Die rechercheur van de politie vroeg me nog of ik een idee had wie het kon zijn geweest. Ik heb gezegd van niet. Toen hij dat ijzeren dingetje aan de deurpost van meneer Glan zag, schreef hij iets op in zo’n boekje, net als ze in tv-series altijd doen. Ik weet niet wat dat is, dat dingetje, een teken of zo, iets waar de joden mekaar aan kunnen herkennen. Ja, dat is dan misschien wel een beetje vragen om moeilijkheden, want binnen de kortste keren weten die anderen dat ook natuurlijk.

3

Een halfuur nadat Nagel en ik thuis waren gekomen, misschien iets langer, ben ik weer naar buiten gegaan. Aan slapen viel niet te denken, in mijn hoofd gierde een orkaan. Ik was volkomen gespannen. Nagel was al naar boven, die kan altijd slapen. In mijn hoofd bleven de beelden maar rondspoken. Als het niet al de hele week zo onrustig was geweest in het land, had je het misschien nog als een incident, een raar voorval, kunnen afdoen. Er woont genoeg bizar volk daar bij Bruno in het pand. Die Joegoslavische meneer en dan die rare zoon van die mevrouw Franke, zo’n opgeschoten puistenkop met zo’n gluiperige puberblik, brr. Maar door alles wat er eerder is gebeurd, denk ik dat er meer achter zit. Mijn god, volgende week begint een nieuwe eeuw, dat is niet zomaar iets. Hoe graag we het ook willen, een nieuw begin, als je dat vandaag weer ziet vraag je je toch af of we wel ooit van de ellende afkomen. Ik heb Nagel nog niet eens gevraagd of we onze grote millenniumparty niet moeten afzeggen, of in ieder geval soberder vieren. Ik bedoel, mij is na vanavond de lust wel vergaan. Maar ja, als je ziet hoeveel mensen we hebben uitgenodigd en wie allemaal. En Nagel zal wel zeggen: juist wel, juist nu. Het gekke is ook dat Bruno zelf zo kalm bleef, het leek niet zo tot hem door te dringen, hij zal wel verdoofd van de schok zijn geweest.

Buiten hing een heerlijke frisse kou, maar de bijtende lucht van verschroeid rubber wilde maar niet uit mijn neus. Ik werd gewoon naar Bruno’s huis toe gezogen. Van een afstand zag ik al dat er nog licht bij hem brandde. Aanbellen durfde ik niet, hij zou er waarschijnlijk te veel van schrikken. Opbellen dan? Ik haalde mijn telefoontje uit mijn zak, maar aarzelde. Zou een rinkelende telefoon midden in de nacht hem minder verontrusten? Ik kon wel huilen, zo had ik met hem te doen. Op die leeftijd, en dan begint het allemaal weer van voren af aan. En uitgerekend weer hier. Eigenlijk schaam ik me kapot.

Ja, klonk zijn stem van heel ver, alsof ik hem uit een diepe slaap had gewekt. In een opwelling wilde ik opleggen, maar dat zou pas echt gemeen zijn geweest.

Mijn hart ging als een gek tekeer en ik stamelde van opwinding. Ach Bruno, je sliep toch al, zei ik, ik dacht, nou ja, ik zag… ik bedoel… ik was zo onrustig dat ik toch niet zou kunnen slapen en ben nog even een straatje omgegaan – en toen zag ik licht branden en dacht, hij kan natuurlijk ook niet slapen, die arme, en toen dacht ik, ik bel, misschien wil hij toch liever dat ik bij hem blijf, vandaar dat ik bel, maar je sliep dus al, sorry.

Heel even grinnikte Bruno, ik hoorde het. Ik kreeg een rood hoofd van de onbedoelde suggestie die in die woorden meeklonk. Natuurlijk zie ik ook wel hoe Bruno af en toe naar mijn benen kijkt en soms, als ik een laag uitgesneden truitje draag, in mijn decolleté, maar ach, dat is onschuldig. Hij kijkt ook altijd zo heerlijk schaapachtig als hij merkt dat ik het heb gezien. Op zijn leeftijd. Nu grinnikte hij alleen, maar ik ken zijn ironische gevoel voor humor, die onderkoelde zelfspot, die is soms wat irritant, maar eigenlijk heel goed. Hij moet ook wel, denk ik.

Nou… begon hij, maar een schrapend en krakend geluid maakte hem verder onverstaanbaar.

Wat doe je toch, Bruno, zei ik, is je telefoon kapot?

Niks, antwoordde hij, hoezo?

Ruis, zei ik, gekraak, je bent helemaal niet te verstaan.

O, dat is de volumeregelaar, klonk het door de inmiddels weer heldere lijn, los contact of zo, als je eraan frunnikt stoort dat… Hij onderbrak zichzelf. Nee, ik sliep nog niet, dank je voor het aanbod, Irene.

Ik hoorde weer een snuivend geluid. Ik ben erg moe en denk dat ik zo maar eens naar bed ga. Erg attent dat je belde, bedankt voor alles en doe Nagel de groeten. Het was een drukke dag, zullen we maar zeggen.

Dat bewonder ik nu zo in jullie, zei ik, altijd nog ruimte voor humor, ironie, een prachtig wapen… Ik stopte, gegeneerd. Zoiets kon je toch niet zeggen. Je hebt gelijk Bruno, het is beter als we gaan slapen, maar ik vrees dat daar bij mij niet veel van terecht zal komen, ik ben zo over mijn toeren, hopelijk lukt het jou wel, welterusten, Nagel en ik komen morgenochtend even langs. Ik ga nog een blokje om. En vergeet het licht niet.

Niet te vroeg, alsjeblieft, zei hij en hij hing op.

Ik wilde nog een wandeling door de buurt maken, maar liep er minder vanzelfsprekend alleen dan anders. De lege straten ademden ineens dreiging, de bomen die de omgeving anders zo’n rustgevend voorkomen geven hadden nu meer weg van een beangstigend donker bos. Ik voelde me onheimelijk en toen ik verderop een zwarte schaduw zag wegglippen, een kat hoogstwaarschijnlijk, voelde ik hoe de haartjes op mijn armen overeind gingen staan. Ik stapte stevig door naar huis en kroop zo snel mogelijk bij Nagel in bed. Hij was al diep in slaap; mij zou dat voorlopig wel niet gegund zijn.

4

Mijn hele leven ben ik vaak lang opgebleven. Niet dat ik de vermoeidheid kon verdrijven, maar het leek alsof ik de slaap naar mijn hand kon zetten. Naarmate ik ouder werd is het minder geworden, maar tot op hoge leeftijd kon ik gerust wel eens een nacht overslaan of amper slapen. Ook nu ging ik ondanks de vermoeidheid, die als een zwaarte in mijn hoofd en romp hing, niet naar bed. Ik zat aan tafel en dacht aan Irene. Ze is bijzonder aantrekkelijk, zeg maar gerust begerenswaardig. Dat ze een nacht hier zou doorbrengen, zou het nog kunnen? Haar golvende haar, het bloeiende lichaam; ze is niet zo jong meer, maar het verzorgde uiterlijk, niet te nadrukkelijk, die vleug strengheid… en zo goed en duur gekleed, met een tikje nonchalance – als ze niet op tv hoeft tenminste; ze is meelevend en hartelijk bovendien, doortastend en op beslissende momenten ook wel eens gereserveerd, op afstand, wat haar alleen maar aantrekkelijker maakt. Maar ik ben tachtig, een oude man. Bovendien, Nagel is mijn vriend.

Natuurlijk heeft ze gemerkt welke insinuatie er van haar woorden uitging, dat moet. Maar gelukkig mag je op mijn leeftijd om jezelf grinniken, ouwe bok, wat wil je nou, een vrouw van zevenenveertig, een kind. Ja, ja, en dan dat legendarische gevoel van humor van ons. Het was wel raak vanavond. Mevrouw Franke begon ook al. Normaal heeft niemand het daar over, en ik wil dat ook niet. Misschien was het tóch Ivanovic, een dronken gek doet rare dingen. Hij is de enige die wel eens iets als zjid door mijn deur roept, maar ja, dan is hij altijd wel heel erg in de olie, en het klinkt ook niet als schelden, eerder als huilen. Hij kan natuurlijk best tussendoor thuis zijn geweest. De buurvrouw ziet nu ook weer niet alles.

Ik begon wat door de kamer te drentelen, aarzelde of ik zou gaan slapen of nog muziek op zou zetten en gluurde ondertussen voortdurend naar het pakje dat mevrouw Franke me nog had gebracht. Wat kon het zijn? Ik haalde uit het vriesvak een halfvolle ﬂes wodka. Daarna pakte ik de envelop van het halkastje, draaide hem nog een paar keer om en posteerde me ermee aan tafel. Van slapen kwam nu toch niets meer terecht. De hanenpoten waarin mijn naam en adres waren geschreven kon ik amper ontcijferen. Was dit het handschrift van een man, een vrouw, zo schreven toch alleen artsen? Een postcode ontbrak. Geen afzender, ook. De gedachte kwam zomaar in me op dat ik een bombrief in mijn handen hield. Dat had mevrouw Franke vast ook gedacht, daarom wilde ze zeker nog midden in de nacht van de last af. De postzegels waren uit Nederland, zag ik nu, en het stempel van Amsterdam. Vreemd, ik kende niemand in Nederland, ik kende het land amper, dat wil zeggen, ik weet waar het ligt, veel meer niet. Een bombrief? Ik snuffelde zelfs even aan het ribbeltjeskarton, alsof ik het kruit door het omhulsel heen zou kunnen ruiken, maar de enige geur die in mijn neus drong was een geur van oud papier, een geur die me aan de jaren vijftig deed denken, de arme jaren van het prille communisme.

En toen zag ik de afzender, links onderaan, piepklein gekriebeld, maar in een ander handschrift. Zodra de naam tot me doordrong schoot het bloed naar mijn kop, mijn stoel leek door de kamer te worden geslingerd; het glaasje wodka dat nog onaangeroerd naast me stond, kiepte ik in één keer achterover. De in minuscule letters in de linker benedenhoek gekrabbelde naam was haast niet te ontcijferen, maar het stond er: M. Sonnenberg, Lichtstraat 21, Amsterdam. Het stond er. Sonnenberg! Sonnenberg, mijn vriend Roman Jablonski had vroeger Sonnenberg geheten. Mijn beste vriend Roman. Al die jaren. Sonnenberg? Sonnenberg uit Amsterdam? Had die iets met Roman Jablonski te maken?

Zoals het vroeger was • 1

Roman Sonnenberg, later Jablonski, was een half leven lang Bruno Glans beste vriend. Ze leerden elkaar kennen aan het eind van de oorlog, in het najaar van ’44, en waren tot 1968 onafscheidelijk. Leren kennen was juist, want ontmoet hadden ze elkaar eerder, voor de grootste oorlog, op een feest voor de examenklas van ’38. Ze hadden toen een hele tijd staan praten, een vervolg had dat gesprek echter nooit gekregen. Maar zoals zo vaak in die nadagen van de oorlog legde de enorme blijdschap een kennis te ontmoeten – een blijdschap die vooral werd ingegeven door de vreugde over het eigen overleven – de basis voor een innige vriendschap.

Terwijl op gehoorafstand nog granaten insloegen, was het aan hun kant van de rivier al vrede. Ze lagen zij aan zij in een greppel en genoten van die vrede in de vorm van halfnatte Russische sigaretten die in hun gehemelte beten. De nevel sijpelde uit de berkenbomen, de toekomst kon beginnen.

Enkele uren eerder was Bruno Glan de Russische troepen tegemoet gehold, in een poging uit handen te blijven van de hordes dol geworden en in het wilde weg moordende Duitse achterblijvers, die als zwerfhonden ingesloten raakten tussen rondtrekkende groepen partizanen en aanstormende bevrijders, en met doodsangst in de ogen in paniek hun laatste kogels afschoten op alles wat bewoog. Stamelend had Bruno zijn naam geroepen en Roman, die sinds augustus 1943 als tolk met het Rode Leger meetrok en zich sinds ze Pools grondgebied waren binnengetrokken vrij dicht achter de linies ophield om landgenoten zo gauw mogelijk te kunnen helpen en eventuele arrestanten te ondervragen, ving de naam Glan op en riep terug: Hier is Sonnenberg, uit Lublin! In hun opluchting een bekende naam te horen en er een levend gezicht bij te zien, vlogen ze elkaar in de armen als waren ze oude hartsvrienden.

Uren brachten ze in die greppel door, rokend, etend, af en toe drinkend van de wodka die Roman bij zich had, en bovenal vertellend. Ook toen het was gaan motregenen en de papirossi van de Russen nog slechter brandden en de rook in hun ogen prikte, konden ze niet stoppen met praten. Hun verhalen leken te willen wedijveren in bizarre onwaarschijnlijkheid.

Bruno Glan had er met veel mazzel op even wonderlijke als toevallige wijze tussenuit kunnen knijpen toen in 1941 in zijn woonplaats een getto werd ingericht. Al eerder, bij het uitbreken van de oorlog in ’39, had hij een poging ondernomen het land uit te komen. Toentertijd was zijn plan geweest om via Kraków naar het onbezette deel van Tsjechoslowakije te ontkomen, maar al snel was duidelijk geworden dat de militaire overrompeling van zijn land zo compleet was dat zijn pogingen zinloos waren, en dat hij beter naar huis kon terugkeren om daar voorlopig te wachten op wat komen ging. Het was geen verstandige zet geweest. De hoop op een betere gelegenheid om te ontsnappen bleek loos en ijdel en langzaam was het bij Bruno Glan gaan dagen dat hij de stad niet levend zou verlaten, tenzij op een transport, en dat betekende hooguit wat respijt.

Twee jaar later, tijdens die drijfjacht als opmaat voor de inrichting van een getto, wist Bruno Glan met enig fortuin alsnog aan een nagenoeg wisse dood te ontkomen. In het tumult van de razzia zag hij kans een steeg in te duiken, via een souterrainraam een huis binnen te dringen, de binnenplaats over te steken en een kelder binnen te sluipen waarvan het raam uitkwam op een straat waar de soldaten al waren geweest. Voor dat raam hadden gelukkig geen tralies gezeten. Terwijl een huizenblok verderop de jacht nog woedde en er mensen vertwijfeld uit ramen sprongen, was hij weer tevoorschijn gekropen, had zijn geelgemerkte jas weggeworpen en was tussen vertrapte bagage en doden door de stad uit gelopen, zo kalm mogelijk, in oostelijke richting.

Daarna had hij meer dan twee lange jaren door het land gezworven, door de meest godverlaten streken, vol met van die eeuwige berkenbossen, voortdurend op zoek naar een nieuw schuiladres bij de volgende lepe boer die je, als hij je werkkracht niet meer kon gebruiken of je gewoon beu was, zomaar opeens kon aangeven, op zoek naar een volgende hooischuur, een gat in de grond om in weg te kruipen. Zo had Bruno Glan overleefd.

De lotgevallen van Roman Sonnenberg waren niet minder uitzonderlijk en door bizarre omstandigheden en blind toeval getekend. Hij was politiek activist en zat bij het uitbreken van de oorlog niet thuis, maar in de cel van een politiebureau in Lublin. De politie had hem samen met een kameraad zonder plichtplegingen opgesloten na aﬂoop van een door de regering verboden bijeenkomst van communistische en socialistische arbeiders. De ofﬁciële beschuldiging luidde ‘staatsondermijnende agitatie en vandalisme’.