Marnel Breure

Dochters van Durga

Op zoek naar de godinnen van India

Uitgeverij Augustus

Amsterdam · Antwerpen

.

Dit boek kwam tot stand met een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Copyright © 2011 Marnel Breure en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagbeeld © India Today Group/Getty Images

Vormgeving Suzan Beijer

Foto's binnenwerk tenzij anders vermeld Marnel Breure

ISBN 978 90 457 0486 9

e-ISBN 978 90 457 0519 4

NUR 508/720

www.augustus.nl

www.marnelbreure.nl

.

Voor Lakshmi Tripathi en andere vrouwen (m/v) die het lef hebben om de hokjesgeest te doorbreken

.

De gewaarwording dat de mens is afgescheiden van de rest van het universum is een optische waan van het bewustzijn.

ALBERT EINSTEIN

.

BIJ DE BRON

Taramata, een 'heilige vrouw' die in Uttarkashi aan de Ganges woont

1 Een ijskoud paradijs

Als de jeep zich met horten en stoten in beweging zet, weet ik dat ik nog maar een kant op kan. Omhoog. De bergen in. Op de bankjes die langs de zijkanten van de laadbak zijn aangebracht, zit ik dicht opeen gepakt met de andere passagiers. De oude man met het verweerde gezicht naast me heeft zijn blik naar binnen gekeerd en lijkt de rest van het gezelschap niet op te merken, maar ik neem mijn medereizigers – glurend vanuit mijn ooghoeken – aandachtig op. Een kantoorklerk in een kreukloos overhemd, schoolmeisjes met lange zwarte vlechten die kuis langs hun oren hangen, keuterboeren op weg naar hun dorp. De jongen tegenover me draagt een strak T-shirt dat op de borst bedrukt is met een Engelse tekst. LIFE IS VERY INTERESTING IF YOU MAKE MISTAKS. Terwijl de jeep begint te klimmen, dwalen mijn ogen telkens opnieuw naar de poten van de E, die tegendraads naar links wijzen. Ja, dat zal best, dwalingen en misstappen maken het leven reuze boeiend. Maar het is de vraag of die gedachte ook opgaat in de Himalaya. Hoe smaller en steiler het pad, hoe vaster de tred van de wandelaar dient te zijn.

Ik heb me nooit eerder in de bergen gewaagd. Bergen zijn te groot voor mij. Ze belemmeren het zicht op de horizon, waardoor je opgesloten zit tussen hun kaalgeslagen hellingen zonder te weten waar je bent. Bergen werken vertragend. De inspanning die nodig is om vooruit te komen staat niet in verhouding tot de afgelegde weg. Na uren ploeteren ben je niets opgeschoten en lijkt het einddoel eerder verder weg dan dichterbij. Bergen houden je voor de gek. Ze zijn zo massief dat je niet om hen heen kunt. En dat pakt lang niet altijd goed uit.

Een paar maanden voor mijn vertrek raakte een Nederlandse expeditie in moeilijkheden op de gevaarlijkste berg van de Himalaya. Bij de top werd de groep verrast door een sneeuwlawine die de touwen van de klimmers wegsloeg. Elf buitenlandse expeditieleden vonden de dood, twee Nederlanders keerden met bevriezingsverschijnselen terug in het basiskamp. In opdracht van het televisieprogramma waarvoor ik werkte, reed ik op een regenachtige middag naar de contactpersoon van de expeditie om hem over te halen zijn zegje te doen in de uitzending. De man bleek in een nagemaakt grachtenpand aan een watertje te wonen. Voordat ik een voet op het trapje naar de voordeur had kunnen zetten, gleed ik uit op de vlonder voor het huis en belandde met een smak op het glibberige hout. Ik ben gewoon geen klimmer. Ook niet een beetje. Ik heb geen idee hoe ik me staande moet houden in een wereld zonder asfalt.

Het grootste deel van de tocht zit ik met mijn gezicht naar de bergwand toe. Achter mij loopt het landschap steil naar beneden. Soms vang ik een glimp op van de rivier die zich in de diepte een weg baant naar de uitgestrekte vlakten van het laagland. Op de flanken van de berg zijn terrassen aangelegd, waarop groenten en andere gewassen worden verbouwd. Het landschap biedt op deze hoogte nog een uitgesproken menselijke aanblik, maar desondanks doet de berglucht me geen goed. Na een paar kilometer rijden zitten mijn oren al dicht en het onophoudelijke draaien en stijgen van de weg veroorzaakt een licht gevoel in buik en hoofd. Ik ben in een opwaartse spiraal terechtgekomen. En dat is een stuk minder leuk dan je verwachten zou.

De jongen met het T-shirt gebaart de chauffeur om te stoppen. De jeep mindert vaart en houdt halt bij een eenvoudige witgekalkte tempel waarop een rode vlag wappert. De jongen klautert over de benen van de andere reizigers naar buiten en koopt wat offergaven bij een stalletje naast het heiligdom. Bloemen, wierook, suikergoed en een kleine harde kokosnoot. De jongen is in het buitenland geweest. Nu hij voor het eerst sinds lange tijd terugkeert naar zijn familie en zijn geboortegrond is het zaak de goden gunstig te stemmen. Hij heft de kokosnoot boven zijn hoofd en slaat de vrucht met een enkele welgemikte klap aan gruzelementen op de scherpe steen die speciaal voor dat doel bij de ingang van de tempel is gelegd. Het breken van de kokosnoot staat voor het breken van het ego, dat de mens gevangen houdt in zichzelf en hem verhindert zich te verbinden met het grote geheel waar hij een onlosmakelijk deel van is. Het zachte witte vruchtvlees ligt open en bloot in het felle licht van de zon.

Aan het eind van de middag bereiken we Uttarkashi, het laatste stadje op de route naar de gletsjer die het einddoel van mijn tocht is. Ik sleep mijn bagage naar een derderangshotel pal tegenover het busstation en boek een kamer voor een nacht. Het is er lawaaiig en een beetje goor, maar de moed om iets anders te zoeken ontbreekt me. ’s Avonds loop ik over een voetgangersbrug naar de overkant van de rivier, die dwars door het stadje stroomt. De brug, een constructie van staalkabels die aan weerszijden wordt afgeschermd door een vlechtwerk van dun metaal, lijkt vrij in de lucht te zweven. Bij iedere stap golft ze onder mijn voeten. Ik kijk niet naar het snel stromende water onder me, maar zoek houvast bij de andere oever door mijn blik zo strak mogelijk op een willekeurig punt te richten. Met kloppend hart en trillende benen zet ik voet aan wal. Mijn ego hoeft niet gebroken te worden, ik ben als was in de handen van de goden.

*

De volgende ochtend sta ik een stuk steviger op mijn benen, zodat ik met een onbezwaard gemoed aan de volgende etappe kan beginnen. Mijn wankele toestand van de vorige dag wijt ik aan de uitputtende treinreis die aan de rit door de bergen vooraf is gegaan. Een etmaal boemelen is niks bijzonders in dit uitgestrekte land, maar ik ben het niet gewend om lange afstanden over het spoor af te leggen en heb nauwelijks een oog dichtgedaan op de smalle brits in de tweedeklaswagon.

Dit keer zitten er geen schoolmeisjes of kantoorklerken in de jeep. De plek waar we naar toe gaan, ligt aan het einde van de wereld en daar zijn scholen en kantoren van weinig nut. De weg slingert verder bergopwaarts, terwijl de rivier in tegengestelde richting stroomafwaarts kronkelt. Soms ligt ze ver onder ons, om na een onverwachte bocht snel dichterbij te komen. Als we over een brug rijden, bevindt ze zich plotseling aan de andere kant en laat ze het landschap een halve slag draaien. De bergen kantelen van links naar rechts en wij kantelen mee.

Het Himalayagebergte is gewijde grond. Het is de woonplaats van de hindoegoden en het gebied waar de heilige Ganges ontspringt. Ma Ganga (zie verklarende woordenlijst) wordt ze genoemd, Moeder Ganges. In heel India wordt ze vereerd en aanbeden als godin die miljoenen mensen het leven schenkt. Ma Ganga is de oerstroom die melk en honing laat vloeien, de Grote Moeder van alles wat leeft en beweegt. Ma Ganga staat niet aan het begin van de schepping, ze is schepping en ik ben op weg naar haar bron, die verborgen ligt aan de voet van een grote ijsmassa. Toen de mens zich voor het eerst een voorstelling van het goddelijke probeerde te maken, schiep hij zich geen God en al helemaal geen Vader. In de tijd dat het religieuze bewustzijn ontwaakte, was er natuur en waren hemel en aarde nog niet gescheiden. De vruchtbare en vernieuwende kracht van het goddelijke werd overal ter wereld gelokaliseerd in bomen, bronnen of rivieren. Het ultieme mysterie bevond zich ergens in de aarde zelf en voor zover het voorstelbaar was, kreeg het onmiskenbaar vrouwelijke trekken mee. De geschiedenis van de religieuze verbeelding begint bij de Godin. Uit het open raampje van de jeep kijk ik naar de bergen die zich rekken en strekken om Ma Ganga vrij baan te geven op haar weg door de werelden. De lucht wordt koeler en koeler. Huiverend trek ik een vest aan.

In Gangotri is het ronduit koud. Er moeten meer kleren aan te pas komen om een beetje op temperatuur te blijven. Ik hul me in een jasje van gewatteerde stof en probeer mijn nieuwe bergschoenen uit. Onwennig wandel ik door de smalle hoofdstraat van het pelgrimsoord, die aan beide kanten is afgezet met kraampjes waar thee, voedsel en religieuze prullaria worden verkocht. In Gangotri houdt de weg op. De meeste reizigers gaan tot hier en niet verder. Ze spreken een gebed uit in de tempel die aan Ma Ganga is gewijd, vullen de meegebrachte flessen en jerrycans met heilig water en dalen daarna de berg weer af zonder bij de plek te zijn geweest waar de rivier ontspringt. Die plek bevindt zich negentien kilometer verderop, een afstand die volgens de boekjes in anderhalve dag kan worden afgelegd.

De informatie die ik over de route heb gekregen, is niet erg eenduidig. Volgens de een is het steile pad totaal ongeschikt voor onervaren klimmers zoals ik, een ander beweert dat zelfs bejaarde hindoevrouwen het eindpunt op hun sloffen halen. Bedevaartgangers in winterkleren slenteren langs de kraampjes van Gangotri zonder iets te kopen. Het is eind oktober. Binnen een week of wat zal de nederzetting gesloten worden om pas in het voorjaar weer tot leven te komen. Als ik naar de gletsjer van de Grote Godin wil, is dit het moment. Hoewel ik niet kan inschatten wat me te wachten staat, heb ik besloten zonder gids op weg te gaan. Ma Ganga heeft geen boodschap aan volgelingen die niet op eigen benen staan. De pelgrimage naar de plek waar ze ontspringt, is niet alleen een manier om fysieke grenzen te verkennen maar bovenal een oefening in kracht. Oerkracht. Vrouwkracht. Godinnenkracht.

Ervaring of niet, ik wil zien hoe ver mijn voeten me brengen.

Vanaf de hoofdstraat loopt een ruwe stenen trap tot aan het pad dat naar de bron van de Ganges leidt. Het is nog vroeg in de ochtend als ik mijn eerste stappen zet, maar de zon schijnt aan een strakblauwe hemel en zet de naaldbomen op de hellingen rondom Gangotri in een helder licht. Ik heb me voorgenomen om het rustig aan te doen. Het geeft niet als ik een paar uur later in het kamp aankom dan andere pelgrims: zolang ik er voor het donker ben, is er niets aan de hand. Het pad voert gestaag omhoog. Ik klim een stukje, rust even uit en klim dan weer een stukje. Mijn benen kunnen het best aan maar de rest van mijn lichaam niet. Hoe hoger ik kom, hoe minder zuurstof ik binnenkrijg en hoe vaker ik halt moet houden. De ijle berglucht beneemt me de adem en dwingt me om na de minste of geringste inspanning steun te zoeken bij een rotsblok of boomstam. Terwijl ik voor de zoveelste keer amechtig naar lucht sta te happen, word ik bevangen door een lichte paniek. De bergen met de eeuwig besneeuwde toppen in de verte bieden geen enkele troost. In dit weidse landschap ben ik volledig op mezelf aangewezen. Ik maan mezelf tot kalmte. Doorgaan. Gewoon doorgaan. Zolang ik mijn ene been voor het andere blijf zetten, kom ik vanzelf waar ik wezen wil.

Bij een snelstromende bergbeek houdt het pad op. Een door midden gezaagde boomstam doet dienst als bruggetje. Door het zuurstofgebrek heb ik last van plotseling opkomende duizelingen, zodat het me beter lijkt om op mijn zitvlak naar de overkant te schuiven. De kleine rugzak die ik bij me draag, zit danig in de weg. Hoewel ik alleen het hoognodige heb meegenomen, wordt het ding met iedere beweging zwaarder en heb ik moeite om mijn evenwicht te bewaren. Eenmaal aan de andere kant van de beek kan ik het pad niet meer vinden. Aan mijn rechterhand groeit ondoordringbaar kreupelhout, aan mijn linkerhand bevindt zich een rotspartij. Het lijkt me aannemelijk dat het pad daarachter doorloopt en dus verzamel ik al mijn moed en begin op handen en voeten van het ene rotsblok naar het andere te klauteren. Vlak voor het hoogste punt loop ik vast. Ik kan niet meer voor- of achteruit. Hijgend laat ik mezelf op een rotsblok zakken om de situatie in ogenschouw te nemen. Ik doe het rugzakje af en knoop het gewatteerde jasje om mijn middel. Dikke zweetdruppels lopen langs mijn voorhoofd in mijn hals. Ik doe nog een paar pogingen om van mijn plek te komen, maar de stenen zijn te groot en te glad om grip op te krijgen. Daar zit ik dan. Als een apin op een apenrots. Ik sluit mijn ogen en neem waar hoe het paniekgevoel door de sneeuwgrens zakt en zachtjes begint te smelten, waarna het zich door mijn hele lichaam verspreidt. Dit gaat niet goed. Dit gaat helemaal niet goed. Ik moet iets bedenken om mezelf het vege lijf te redden, maar het wil niet helder worden in mijn hoofd.

‘Hello Madam! Which country do you belong to?’

Onder aan de rotspartij staan twee mannetjes belangstellend omhoog te kijken. De jongste leunt op een knoestige boomtak, de oudste draagt een versleten weekendtas over zijn schouder en trekt aan een zelfgedraaid sigaretje. Met een schok keer ik terug in de werkelijkheid. Waar ik vandaan kom! Alsof dat wat uitmaakt als je vastzit op een berghelling!

‘Ik kom uit Holland en ik wil hier weg!’ Van schrik vergeet ik te groeten.

De oudste van het tweetal zet de weekendtas neer, drukt zijn sigaretje uit en klimt behendig naar boven om me uit mijn benarde toestand te bevrijden. Voetje voor voetje daal ik van de apenrots en word weer mens. De jongere man lacht me toe zoals obers in de betere restaurants dat doen. Vriendelijk, zonder oordeel, alsof het de normaalste zaak van de wereld is dat buitenlandse vrouwen in hun eentje bekneld raken op de rotsen. Op zijn achterhoofd groeit een lange zwarte haarlok, op zijn voorhoofd zijn met sandelhoutpasta drie verticale strepen aangebracht.

‘Welcome in India, Madam!’ Hij maakt een handgebaar in de richting van het kreupelhout alsof hij me een tafeltje wijst: ‘Kijk, Madam, daar loopt het pad naar de gletsjer van Ganga.’

*

Gedrieën zetten we de tocht voort. Naaldbomen zijn er nauwelijks nog en het smaller wordende pad is intussen bezaaid met stenen, waardoor iedere stap met beleid moet worden gezet. Ik vestig al mijn aandacht op mijn voeten en kijk zo min mogelijk om me heen. Rechts rijst een kale bergwand stijl de hoogte in, links gaapt een afgrond die samenspant met de ijle lucht om de duizelingen in mijn hoofd te versterken en me de diepte in te trekken. De jongste man, een veertiger met een rond buikje, blijft geduldig wachten als ik weer eens moet stoppen om op adem te komen. Hij vertelt dat hij een pandit uit New Delhi is, afkomstig uit een familie van brahmanen die onderricht geven in de Ramayana, het beroemde epos over de god Rama. Samen met zijn metgezel, een oom van moederskant, is hij op pelgrimstocht in de Himalaya. Oompje, een tanige man van een jaar of zestig met grijs haar en twinkelende ogen, heeft het uithoudingsvermogen van een jonge steenbok. Na de adempauzes gaat hij er zo snel vandoor dat hij in een paar tellen uit het zicht verdwenen is. Voorbij een bocht in het pad treffen we hem dan weer aan, leunend tegen een rotsblok met een sigaretje in zijn mondhoek.

In de loop van de middag verdwijnt de zon achter de wolken. Er steekt een ijzige wind op die me bij de kladden grijpt en tegen de bergwand drukt. Ik ben nu zo ver gevorderd op de weg naar de Grote Godin dat ik niet anders kan dan doorzetten. De pandit spreekt me bemoedigend toe. ‘Kom, Madam, we zijn er bijna, het kamp is nu vlakbij!’

Na een eeuwigheid houdt het pad op te stijgen. Het loopt een tijdje horizontaal en helt dan voorzichtig naar beneden. We dalen eindelijk af in de vallei waar we de nacht zullen doorbrengen. Ik ontwaar witte bouwsels met golfplaten daken, die gegroepeerd zijn rondom een kleine tempel met een torentje. We zijn gearriveerd bij de ashram van Lal Baba, toevluchtsoord voor elke pelgrim die naar de bron van de Ganges wil.

We zetten onze bagage neer in een van de gebouwtjes, een ruimte van ongeveer vier bij vier met houten ramen en een deur die vol kieren zitten. De pandit werpt meteen een blik in het tempeltje, oom gaat naar buiten om een rokertje op te steken. Ik blijf alleen achter, uitgeput maar opgelucht dat ik even niet hoef te klimmen. Vlak voor het donker wordt, begint het te sneeuwen. Witte vlokken dwarrelen uit de hemel neer en bedekken het onherbergzame landschap met een zachte donslaag. De temperatuur zakt in een oogwenk tot ver onder het vriespunt. Behalve in de keuken – waar alleen medewerkers mogen komen – is er geen vuur of andere warmtebron in de ashram. De gasten drentelen kleumend heen en weer.

Stipt om halfzeven wordt het avondeten opgediend op een halfoverdekte binnenplaats die dienst doet als eetzaal. De gasten, ongeveer vijftig in getal, zitten in drie rijen met gekruiste benen op de bevroren grond. Lal Baba, een rijzige man met een zwarte baard in een wikkelrok die onder zijn dikke winterjas tevoorschijn piept, verheft zijn stem en gaat voor in gebed. ‘Sri Ram! Jai Ram! Jai Jai Ram!’

De gasten zingen hem in koor na. ‘Sri Ram! Jai Ram! Jai Jai Ram!’

Mijn stem voegt zich aarzelend bij die van de anderen, zwelt aan en wordt sterker. Sri Ram! Jai Ram! Jai Jai Ram! Een golf van warmte slaat door me heen. Mannen lopen de rijen langs met emmers vol eten dat ze op borden van gevlochten bladeren scheppen. Andere mannen volgen met grote ketels waaruit chai wordt geschonken. Het voedsel smaakt als godenspijs.

Na het eten kruipen we meteen onder een stapel gewatteerde lappen. Bedden of matrassen zijn er niet. Om de vrieskou tegen te houden, spreiden we eerst wat dekens op de vloer uit. Ik installeer me – met zo veel mogelijk kleren aan en een muts op – in een hoekje bij de muur, pandit en oompje liggen naast me. We delen de slaapruimte met een monnik uit Calcutta, een kolossale Russische vrouw die Engels noch Hindi spreekt en een Indiase man met een dure berguitrusting die zich laat vergezellen door een lokale gids. De lappen houden me warm genoeg om te kunnen slapen en godzijdank hoef ik de hele nacht niet naar het toilet.

De volgende dag sta ik als eerste op en loop via de binnenplaats naar de keuken. Het water in de tank is bevroren, de golfplaten daken zijn bedekt met een witte laag en overal ligt sneeuw en ijs. Als ik terugkom in de slaapruimte met drie bekers chai zit oompje met stralende ogen tussen de lappen. Hij verkruimelt een stukje hasj bij het vlammetje van een aansteker, waarna hij de brokjes vermengt met wat tabak. De pandit heeft zijn make-up ter hand genomen en trekt verse strepen op zijn voorhoofd: een rode streep in het midden, twee witte aan weerszijden daarvan.

‘Good morning, Madam!’

Als de zon achter de bergtoppen tevoorschijn is gekomen, hervatten we onze weg. Nog een halve dag lopen, dan zijn we bij de gletsjer. Ik heb me erbij neergelegd dat ik niet in staat blijk de tocht in mijn eentje tot een goed einde te brengen. Het enige wat nog telt is dat ik de plaats van bestemming bereik, hoe en met wie dan ook. Het wordt snel warmer, de bergen spreiden hun schoonheid opzichtig tentoon in het felle winterlicht. Ik kamp wederom met zuurstofgebrek, maar begin eraan te wennen dat ik in deze hardvochtige omgeving keer op keer tot nederigheid wordt gedwongen. Als het jou niet lukt om naar de berg te komen, komt de berg naar jou en zet je genadeloos op je plek. De woonplaats van de goden is meer dan een mens verdragen kan.

Op het laatste deel van de route is geen pad, alleen maar rotsen. Hoewel de gletsjer in de verte al zichtbaar is, zinkt de moed me in de schoenen. Pandit en oompje staan niet toe dat ik opgeef: ‘Maar Madam Ji! U wilde toch zo graag naar de Godin? Dan moet u doorgaan tot het bittere einde!’

Pandit leert me een godinnenmantra die me kracht zal geven en dus bewegen we ons even later zingend over de rotsen – oompje voorop – naar de voet van de gletsjer toe. ‘Ohm Aim Hrim Klim Chamundaye Vichche!’

‘Ohm Aim Hrim Klim Chamundaye Vichche!’

‘Ohm Aim Hrim Klim Chamundaye Vichche!’

En dan zijn we er ineens. Aan de onderkant van de gletsjer bevindt zich een ovale opening waarin ijspegels hangen. Een stroom van het zuiverst denkbare water wordt met kracht door de spleet naar buiten geperst. Terwijl tranen van vermoeidheid en ontroering over mijn wangen vloeien, zijg ik neer voor de schoot van de Grote Moeder en laat mijn handen in Haar water glijden. Het einde van de wereld is de plek waar alles begint, waar schaduwen worstelen om vorm te krijgen en dat wat nooit geweest is op ontstaan ligt te wachten. In den beginne was er verlangen en in het verlangen ligt de kiemcel van alle leven. Lang geleden, voor de tijd van de eerste geschriften, kwamen wijzen tot de ontdekking dat het verlangen de verbindende schakel vormt tussen dat wat nog worden moet en dat wat al is. Verlangen is scheppen. Het stelt de mens in staat tot leven te komen, de wereld te overzien, zich te verenigen met de ander, de Godin te ontmoeten en vervolgens terug te keren naar het grote niets, het ongedeelde bewustzijn dat aan iedere schepping voorafgaat. Het grote verlangen dat mij de berg heeft opgedreven, is voor even vervuld.

Pandit en oompje trekken hun kleren uit. Ze dompelen zich onder in het water van de gletsjer, dat niet ver boven het vriespunt ligt, om daarna vrij van zonden weer op de zonovergoten rotsen te klimmen. Zonder deze mannen, die over oneindig meer godinnenkracht beschikken dan ik, zou ik het nooit gehaald hebben. Er rest mij slechts één ding. Ik haal een paar appels uit mijn rugzakje, knip mijn zakmes open en ontdoe de vruchten zorgvuldig van hun schil. Dan maak ik een gebaar dat in de religieuze geschiedenis van het Westen maar al te vaak verkeerd begrepen is. Ik bied de geschilde vruchten op mijn geopende hand aan deze schuldeloze mannen aan, mijn redders in de nood. Zwijgend genieten we van de appels, in een ijskoud paradijs.

2 Het linkeroog van de godin

‘Avontuur en religie horen bij elkaar.’ Harshwanti strijkt een lucifer af en pakt een paar wierookstokjes die ze in de vlam houdt tot de puntjes beginnen te gloeien. ‘Daarom verblijven de goden op spannende plekken waar van alles kan gebeuren.’ Terwijl de vingers van haar ene hand de wierookstokjes omklemmen, maakt de andere een duikvlucht in de richting van de bergen, als een vogel die op zoek is naar een landingspunt. ‘Moeilijke omstandigheden dagen een mens uit om dichter bij het goddelijke te komen. Zo heb ik dat altijd gevoeld en zo heb ik altijd geleefd.’

Harshwanti staat op van de mat waarop we sinds het vallen van de avond zitten te praten en keert haar gezicht naar de volle maan die uitrijst boven de berghelling achter het terras van haar huurappartement. Ze is gekleed in een eenvoudige salwar kameez waarover ze een mouwloos herenvestje draagt. Ik kijk naar de rug van mijn gastvrouw, een rug die tegelijkertijd stevig en breekbaar is, en verwonder me over de weerloosheid die als een subtiele lichtkrans om haar heen lijkt te hangen. Harshwanti heft met beide handen een koperen schaal vol koeienmelk boven haar hoofd en laat die leeglopen over de rand van het terras, zodat het witte vocht over de berghelling stroomt. Daarna offert ze ongekookte rijst en verse bloemen en draait de brandende wierookstokjes rond boven haar hoofd. Als ze aan het eind van het maanritueel een keer om haar eigen as wentelt, wankelt ze heel eventjes op haar benen. Opnieuw word ik getroffen door de kwetsbaarheid die zich voor mijn ogen openbaart, als de fragiliteit van een danser die voortdurend zijn evenwicht verliest, in iedere beweging, in iedere pas, in elk armgebaar, en die dat evenwicht op het nippertje hervindt. Ik heb het gevoel dat ik die breekbaarheid niet hoor te zien en wend beschroomd mijn blik af.

Ik ben voor langere tijd in India neergestreken vanwege het intrigerende gegeven dat het land aan het begin van de eenentwintigste eeuw nog altijd kan bogen op een omvangrijke en levendige godinnentraditie. Vrouwelijke godsbeelden markeren weliswaar het begin van de religieuze geschiedenis, maar in de loop der tijd hebben mannelijke goden wereldwijd de overhand gekregen. Stukje bij beetje onderwierpen zij de schepping aan hun almacht, waardoor vrouwelijke godheden naar de marge van het hemelrijk werden verdreven. Het verhaal van de heilige maagd Maria is daar een sprekend voorbeeld van. Maria is in de christelijke cultuur gereduceerd tot de ietwat lijdzame ‘moeder van’, maar bij nadere beschouwing bezit ze tal van eigenschappen die teruggevoerd kunnen worden op een eerbiedwaardige rij van oude godinnen, afkomstig uit de verdwenen religies van Anatolië, Mesopotamië, Egypte en Griekenland. De meeste van deze godinnen waren tegelijkertijd moeder en maagd – dat wil zeggen ‘ongehuwd’ – en brachten een al dan niet goddelijk kind (m/v) ter wereld, dat na een gedwongen afdaling in de onderwereld herboren werd om nieuw leven naar de aarde te brengen. Maria is niets anders dan een moedergodin – de hindoes zouden haar Ma Maria noemen – maar wordt door weinigen als zodanig erkend. In de theologie van de monotheïstische wereldreligies – jodendom, christendom en islam – is plaats voor slechts één enkele god die, bedoeld of onbedoeld, een uitgesproken mannelijk karakter heeft en in zijn eentje het hele hemelrijk in beslag neemt. Ruimte voor godinnen is er niet.

De wijdverbreide neiging om God als mannelijk voor te stellen, verontrust me. Het kan niet anders of de verbanning van het vrouwelijke uit de godenwereld heeft repercussies voor het vrouwelijk deel van de mensheid. Zo boven, zo beneden. De aanname dat vrouwen geen goddelijk evenbeeld hebben of kunnen hebben, impliceert in feite een ontkenning van hun scheppende vermogens en effent de weg naar een positie als minderwaardig wezen. Omgekeerd biedt de aanwezigheid van vrouwelijke goden echter geen garantie voor een samenleving die de gelijkwaardigheid van de seksen serieus neemt. Want hoewel het hindoepantheon onderdak biedt aan een keur van godinnen, staat de Indiase cultuur niet bepaald bekend als een wonder van vrouwvriendelijkheid. Het is dan ook de vraag hoe ver de lange armen van de hindoegodinnen in dit tijdsgewricht nog strekken. Is er sprake van een religieus zwaktebod dat een gebrek aan werkelijke macht verraadt? Of vormen godinnen een krachtbron waar Indiase vrouwen moed en inspiratie aan ontlenen? En, als dat laatste het geval blijkt te zijn, wat betekent dat dan voor mij? Zou ik als westerse vrouw de mogelijkheid hebben om uit dezelfde bron te putten?

Ik heb besloten mijn tocht te beginnen op de plek waar de Ganges ontspringt, in het woeste hooggebergte van de Himalaya, en de rivier vandaar te volgen op haar weg door de bewoonde wereld naar de Golf van Bengalen. Voordat ik het Indiase laagland intrek, maak ik een tussenstop in Uttarkashi om Harshwanti Bisht te bezoeken, een natuurbeschermster die van jongs af aan een bijzondere band met Ma Ganga onderhoudt.

Harshwanti Bisht raakte aanvankelijk bekend als de eerste Indiase vrouw die de Nanda Devi beklom. Nanda Devi betekent zoiets als Godin van de Zuivere Vreugde en de top van deze berg geldt als een van de hoogste en moeilijkste van heel India. Harshwanti, van huis uit econome, begon aan het eind van de jaren zeventig met klimmen omdat ze een proefschrift wilde schrijven over bergtoerisme. De enige manier om meer zicht te krijgen op haar onderzoeksobject, was door zelf in de klimmerstouwen te gaan hangen.

Harshwanti’s eerste bergtocht voerde haar meteen naar de gletsjer van Ma Ganga. ‘Het was een droom uit mijn kindertijd die werkelijkheid werd,’ zegt ze nadat ze weer op de mat is komen zitten. ‘Ik was zo gegrepen door het klimmen dat ik al snel niets anders meer deed.’ In de jaren die volgden, ging Harshwanti volledig op in de steile hellingen van de Himalaya. Zwoegend van de ene top naar de andere wist ze steeds grotere hoogten te bereiken. Nadat de jonge wetenschapster in 1981 de Nanda Devi had bedwongen, werd ze uitgeroepen tot Sportvrouw van het Jaar. Van haar proefschrift stond nog geen letter op papier.

‘In het begin klom ik puur voor de opwinding,’ herinnert Harshwanti zich. ‘Door onbekende routes uit te proberen, kon ik steeds opnieuw mijn grenzen verleggen, maar op een gegeven moment houdt dat op. Als je op een bergtop staat, heb je letterlijk een hoogtepunt bereikt, maar juist dan besef je hoe immens klein en nietig jouw aanwezigheid in de wereld is.’

De voormalige bergbeklimster glimlacht me vanachter haar brillenglazen vriendelijk toe. Het is moeilijk voorstelbaar hoe ze daar ooit gestaan moet hebben op de Nanda Devi, uitgeput, triomferend, gelukzalig. ‘Op de top van de berg ben je boven alles en iedereen verheven en tegelijkertijd sta je helemaal onderaan. Omdat zich boven je hoofd iets onmetelijk veel groters uitstrekt. Dan kun je niets anders doen dan buigen en de goden danken.’

Harshwanti draait haar hoofd schuin opzij, alsof ze haar oor te luisteren legt in de koele, heldere avondlucht. Voor het eerst dringt het tot me door dat haar linkeroog voluit de wereld in kijkt, terwijl het rechteroog zich afzijdig houdt. ‘Zo begin en eindig ik iedere dag. Ik buig en groet de Ganges, ik buig en groet de bergen, ik buig en groet de goden. En als laatste groet ik de zon of de maan en schenk water of melk voor hen uit.’

Drie jaar nadat ze de top van de Nanda Devi had bereikt, maakte Harshwanti zich op om de Mount Everest op te gaan. Ondanks haar klimmerstalent selecteerde de leider van de expeditie haar niet voor de uiteindelijke tocht. Harshwanti voelde er niets voor om zich een tweede keer aan te melden voor een expeditie. Ze concludeerde dat het beklimmen van de Mount Everest niet voor haar was weggelegd en hield de bergsport voor gezien. Maar dan ook helemaal. Tijdens het klimmen was haar gevoeligheid voor de grootsheid van de natuur – en voor het belang van het behoud ervan – sterk gegroeid. Ze zag met eigen ogen hoe de erosie op de berghellingen door het kappen van bomen hand over hand toenam, hoe pelgrims en toeristen zwerfvuil achterlieten op de heilige plekken, en hoe planten en dieren door de verstoring van het ecologisch evenwicht langzaam maar zeker dreigden te verdwijnen.

Harshwanti besloot zich de rest van haar leven te wijden aan de bescherming van datgene wat haar het meest dierbaar was geworden: de bron van de Ganges en het omringende landschap. In het proefschrift, dat tien jaar later toch nog in druk zou verschijnen, windt ze er geen doekjes om: ‘De nabijheid van mens en natuur wordt vandaag de dag niet meer ingegeven door liefde en respect, maar door de afmatting die het gevolg is van het leefklimaat in de grote steden. Stadsbewoners zoeken in groten getale hun heil in afgelegen natuurgebieden die uiterst kwetsbaar zijn. De schadelijke gevolgen van de industrialisering zetten de vraag naar natuur onevenredig onder druk.’ Daar kon de Indiase stedeling het voorlopig even mee doen.

Harshwanti Bisht is een gedreven milieuactiviste die zich inspant om de band tussen mens en natuur te herstellen. Ze is er niet op uit om de komst van pelgrims en toeristen te verhinderen maar wil die in goede banen leiden, zodat het gebied rondom de bron van de Ganges verder gespaard blijft. Haar meest ambitieuze project is een kwekerij van berkenboompjes, ergens in het niemandsland tussen Gangotri en de ashram van Lal Baba. Op de terugweg naar Gangotri, na mijn ontmoeting met de Grote Moeder, ben ik er uit nieuwsgierigheid een kijkje gaan nemen. Pandit, oompje en ik werden ontvangen door een van de Nepalese tuinmannen die de kwekerij draaiende houden, maar omdat de wintersluiting voor de deur stond, viel er weinig te zien. De man had tijd genoeg om hete gemberthee voor ons te maken in zijn huisje, een laag bouwwerk van op elkaar gestapelde stenen en zeildoek, dat eenmaal binnen een wonder van orde en netheid bleek te zijn.

Tijdens het seizoen, dat ruwweg van april tot november duurt, zijn de tuinmannen verantwoordelijk voor het kweken van berkenboompjes, die vervolgens worden uitgeplant op de nabijgelegen berghellingen. Door het koude, winderige klimaat, de harde grond en het gebrek aan neerslag verloopt het proces van herbebossing tergend langzaam. Een derde van de boompjes gaat sowieso dood en de rest groeit hooguit vijftien tot twintig centimeter per jaar. De jonge aanplant moet voortdurend worden voorzien van water en organische mest, wat geen gemakkelijk klusje is. Om niet te zeggen dat het kweken van berkenbomen onder de barre omstandigheden in het gebied een bovenmenselijke onderneming is.

Harshwanti laat zich inspireren door de wijsheid van de Veda’s, heilige teksten die werden opgeschreven in een periode dat het hindoeïsme nog dicht bij de natuur stond. ‘Drieduizend jaar geleden waren bergen, bomen en rivieren per definitie heilig. Het was niet meer dan vanzelfsprekend dat ze vereerd en beschermd werden.’ De sportvrouw van weleer schokschoudert, alsof ze zich wil verontschuldigen voor de onomkeerbare loop van de geschiedenis. ‘In deze tijd zijn geld en bezit belangrijker dan de spontane eerbied voor de natuur. Dat werkt corruptie in de hand.’

Als ze mijn vragende blik ziet, vervolgt Harshwanti haar betoog met de mengeling van zachtmoedigheid en ernst die me van meet af aan voor haar heeft ingenomen. ‘Weet je, corruptie is niets anders dan een opzettelijke verstoring van de band tussen mens en natuur, ingegeven door een gebrek aan waarachtigheid. Als je van links naar rechts zwalkt, staat iedereen aan je kant, maar als je vasthoudt aan de waarheid heb je weinig medestanders. Dat heb ik vaak genoeg gemerkt.’

Ze zwijgt en ik vraag niet verder. De verstoring van de band tussen mens en natuur is in wezen een verstoring van de band met de Godin. De hindoecultuur heeft wel iets weg van de steenlagen vol verborgen fossielen, die zich aftekenen in de bergketens van de Himalaya. Iedere laag verwijst naar een ander geologisch tijdperk of – in het geval van de hindoecultuur – naar een andere fase van de menselijke geschiedenis. De oorspronkelijke bewoners van India waren naar alle waarschijnlijkheid landbouwers die de Grote Moeder of Grote Godin vereerden. Als heerseres over geboorte en dood belichaamde de moedergodin het leven van planten, dieren en mensen. Zij was nauw verbonden met de cyclus van de seizoenen en de vruchtbaarheid van de aarde, die in stand werd gehouden met behulp van dierenoffers.

Ongeveer vier- of vijfduizend jaar geleden trokken de zogeheten Ariërs vanuit Centraal-Azië de Indusvallei binnen. Lange tijd is verondersteld dat er sprake was van een invasie waarbij de oorspronkelijke bevolking het onderspit dolf, maar intussen is het aannemelijker dat het om een geleidelijk proces van immigratie en cultuurvermenging ging. De Ariërs staan te boek als een krijgshaftig Indo-Europees volk van nomadische veehouders. Ze brachten paarden en strijdwagens mee, vereerden Zon en Vuur, en spraken een eigen taal, het Sanskriet. De wijsheid en kennis die in het Sanskriet werd doorgegeven, is in de periode tussen 1500 en 500 voor Christus op schrift gesteld in de Veda’s. Omdat godinnen niet veel aanzien hadden in de patriarchale cultuur van de Ariërs, komen ze in de Veda’s nauwelijks aan bod. De vrouwelijke godheden van de schriftloze landbouwers slaagden er echter in een weg naar de wereld van de Ariërs te vinden. Zo ontstond in latere stadia van het hindoeïsme een uitgebreid corpus van verhalen waarin godinnen – zij het vaak als echtgenote van een mannelijke godheid – een prominente rol spelen. De Godin had zich een plek verworven in de mythologie, maar daarmee was haar terugtocht uit de natuur al ingezet.

Harshwanti heeft een tafelkleed op de mat uitgespreid. Vanuit de keuken draagt haar huisgenoot Anil een groot roestvrijstalen blad met het avondeten aan. Hij rangschikt de verschillende schaaltjes een voor een op het kleed en zet er een bord met chapati naast. Anil studeert aan de Hogeschool van Uttarkashi, waar Harshwanti is aangesteld als economiedocente en plaatsvervangend hoofd. Als zoon uit een arm gezin heeft hij weinig middelen om zijn opleiding te bekostigen en dus heeft Harshwanti, die nooit getrouwd is en geen kinderen heeft, hem in huis genomen. De jongen spreekt geen woord Engels – aan de Hogeschool van Uttarkashi wordt alleen les in het Hindi gegeven – en aangezien hij ook nog eens erg verlegen is, krijg ik moeilijk contact met hem. Voorzichtig scheur ik een stuk van het platte Indiase brood en doop dat bij het licht van de volle maan in een schaaltje groentecurry. Terwijl ik met een half oor naar het onverstaanbare gebabbel van Harshwanti en Anil luister, laat ik mijn gedachten wegdrijven op het geruis van de Ganges in de verte. Als een bloemenkrans die bij wijze van offer in de rivier is gegooid en wordt meegezogen door het water.

*

Na mijn pelgrimage naar de voet van de gletsjer heb ik mijn intrek genomen in een eenvoudige hotelkamer in Uttarkashi, met uitzicht over de Ganges, de bergen en de voetgangersbrug die beide delen van het stadje verbindt. Terwijl ik bijkom van alle vermoeienissen kijk ik terug op mijn belevenissen in de bergen. Aanvankelijk vind ik dat ik mijn sterrenbeeld Steenbok niet veel eer heb aangedaan. De berggeiten die in kleine groepjes over de hellingen trokken, keurden me niet voor niets geen blik waardig. Hooghartig hieven ze hun kin omhoog en stapten me met zelfverzekerde pasjes voorbij, terwijl ik hijgend en struikelend over het rotsige pad zwoegde. Maar na een dag of wat kijk ik er heel anders tegenaan. Geen goede Steenbok? Ik ben een prima Steenbok, een Steenbok die van wanten weet, een Steenbok in optima forma! Ik heb per slot van rekening niet opgegeven, ben gestaag blijven klimmen en heb ondanks alle hindernissen en struikelblokken het einddoel bereikt. Dat de tocht er anders uitzag dan ik van tevoren had bedacht, doet daar niets aan af.

In de dagen die volgen geniet ik als in een roes van de omgeving. Omdat Uttarkashi een stuk lager ligt dan Gangotri zijn de dagen er in dit jaargetijde nog zomers warm. In de avonduren ga ik op bezoek bij Harshwanti of kijk ik vanuit mijn kamer uit over de Ganges en het donkere dal. Onder mijn raam, aan de oever van de rivier, staat een beeld van Kali, de woesteling onder de godinnen, die met uitgestoken tong en wijd opengesperde ogen staat te dansen op het lichaam van de god Shiva. Zonder nadenken maak ik er een paar foto’s van. Als ik inzoom op het gezicht van de godin zie ik ineens dat haar trekken een vreemde onregelmatigheid vertonen. Kali kijkt met haar linkeroog de wereld in, het rechteroog is met verf dichtgesmeerd, waardoor het er uitziet als een vlek, een blinde vlek. Onwillekeurig gaan mijn gedachten naar Harshwanti: de voormalige bergbeklimster beziet de dingen met hetzelfde oog als de godin.

Op een zonnige middag wandel ik langs de linkeroever het stadje uit. Sadhu’s zitten aan het water te mediteren. Een van hen heeft zich verscholen onder een grote paraplu, een ander staat tot aan zijn magere borst in de rivier. Een stuk verderop, uit het zicht van de mannen, heeft een oudere vrouw, gekleed in oranje en saffraangeel, zich op de rotsen geposteerd. Het mystieke bestaan van de sadhu, die afstand doet van huis en haard en zonder aardse bezittingen van de ene plek naar de andere zwerft, is voor vrouwen doorgaans niet weggelegd. Vrouwelijke sadhu’s of sadhvi’s zijn dan ook een zeldzaam verschijnsel in India. In de hoop dat ze mijn aanwezigheid zal opmerken, laat ik me vlak bij de vrouw op een grote steen zakken, maar alles wijst erop dat ze volledig verzonken is in het universum achter haar gesloten oogleden. Als de sadhvi gaat verzitten, raakt haar schaduw, die door het licht van de middagzon langer is dan zijzelf, mijn schouder aan.

Zonder geluid te maken sta ik op om verder te lopen. Ik ben alleen met de rivier en beslis dat dit een uitgelezen moment is voor mijn eerste Gangesbad. Terwijl ik mijn kleren uittrek en op een hoopje op de rotsen leg, weerklinkt in de heldere lucht het getinkel van een bel. Vermoedelijk is er een sadhu in de buurt, die bezig is een ritueel uit te voeren. Betrapt kijk ik om me heen, maar er is geen mens te bekennen. Plotseling ontwaar ik op een stukje land in het midden van de rivier een heilige koe, die rustig staat te grazen met een bel om haar nek en zo, zonder het te weten, de goden wakker roept. Alles helpt mij herinneren dat ik in de nabijheid verkeer van iets buitengewoons. Voetje voor voetje loop ik het koude water in en dompel mezelf drie keer onder, zoals ik het de hindoes heb zien doen. De koe volgt mijn voorbeeld. Ze stapt vanaf haar eiland het water in, zwemt een paar rondjes met haar hoofd fier omhoog en klautert weer aan wal.

Nadat ik me in de zon heb laten drogen, volg ik de stroom terug in de richting vanwaar ik gekomen ben. De mediterende vrouw zit nog altijd op dezelfde plek. Wanneer ik dichterbij kom, opent ze haar ogen en wenkt me naar zich toe met het gebaar van iemand die een bekende ziet. Met gekruiste benen ga ik naast haar op de rotsen zitten. De vrouw neemt mijn hand tussen de hare en knikt me liefdevol toe.

Taramata woont al twintig jaar in een ashram aan de rivier. Daarvoor was ze boerin en bewerkte met haar man en enige zoon een stuk akkerland in een lagergelegen deel van de Himalaya. Haar man is allang overleden en inmiddels ligt het boerenbestaan ver achter haar. ‘Ik bezit niets,’ zegt Taramata. ‘Want ik heb niets nodig.’ Ze wijst naar het snelstromende water voor ons. ‘Alles komt van Ganga, maar Ganga huilt. Ze huilt omdat ze in haar vrijheid wordt belemmerd.’ Met haar vingers trekt Taramata een denkbeeldig spoor van tranen over haar gezicht. ‘De mensen bouwen overal dammen die haar verhinderen om te stromen zoals zij dat wil. Dat is niet goed, want Ma Ganga is heilig, zeer heilig. Ze moet haar eigen gang kunnen gaan.’

Ik knik begrijpend. Op vele plaatsen langs de Ganges verrijzen stuwdammen die bedoeld zijn om elektriciteit op te wekken. Een groot deel daarvan wordt naar de miljoenenstad New Delhi getransporteerd. Vrouwen die in de dorpen langs de rivier wonen, en vaak verantwoordelijk zijn voor de watervoorziening, zien met lede ogen aan hoe hun geliefde Ganga onder invloed van de techniek verandert. Ze loopt anders, ze zingt niet meer als voorheen en de wulpse zwaai van haar heupen is in omvang afgenomen. In de winter heeft ze te weinig kracht om te blijven stromen en ligt ze stilletjes op de lente te wachten. Volgens Harshwanti zijn de vrouwen uit de omgeving van Uttarkashi bang dat Ganga zal verdwijnen en zijn ze bereid hun leven te geven om het hare te redden.

Taramata vertelt dat ze een halfjaar geleden met duizenden mensen van Gangotri naar New Delhi is gelopen. Doel van de mars, die een week of drie duurde, was om de aandacht van de Indiase regering op de verkommering van de heilige rivier te vestigen. Taramata, die tegen de tachtig loopt, hield tot het eind toe vol door in zichzelf de namen van de heilige rivier te herhalen, die ze ook voor haar meditaties gebruikt. Door haar overgave aan Ma Ganga hoopt ze na haar overlijden moksha te bereiken, zodat ze het aardse bestaan voorgoed achter zich kan laten en bevrijd zal zijn uit de cyclus van dood en wedergeboorte.

Ondanks haar hoge leeftijd en religieuze aspiraties maakt Taramata een jeugdige indruk. Ze is recht van lijf en leden, heeft een gaaf en regelmatig gebit en is gezegend met de glimlach van een filmster. De rest van de middag zitten we lachend en pratend op de rotsen aan de oever van de rivier. Woorden en gebarentaal wisselen elkaar af en vullen elkaar aan. In een opwelling van genegenheid omhelzen we elkaar in de laatste stralen van de zon. De sadhvi drukt me zachtjes tegen zich aan. Zonder enig voorbehoud geef ik me over aan de omarming van deze oude Indiase vrouw die ernaar verlangt haar lichaam te verlaten, een heilige in wording die op de drempel van een andere wereld staat. Het voelt als een onderdompeling in de genegenheid van de Grote Moeder, een bad in de stroom van het leven zelf. De gedachte dat de Ganges in haar voortbestaan bedreigd wordt, lijkt in deze situatie volslagen absurd.

*

Harshwanti en Taramata zijn niet de enigen die zich zorgen maken over de heilige rivier. De roep om meer aandacht voor de natuur is in alle hoeken van de Himalaya te horen. In het pelgrimsoord Gangotri, waar het pad naar de gletsjer begint, woont een hoogbejaarde sadhu die het veranderende berglandschap meer dan vijftig jaar heeft vastgelegd op de gevoelige plaat. Aangezien iedereen hem kent als de ‘clicking swami’, bleek het niet moeilijk hem tijdens de afdaling te vinden.

‘Het is gedaan met de Himalaya.’ Dat zijn de woorden waarmee Swami Sundaranand me begroet als ik het tuinpad naar zijn houten huisje op loop. ‘Vroeger viel er al sneeuw in september, nu begint de winter pas mondjesmaat in oktober.’ De oude sadhu verblijft in een soort wonderland, dat volledig is opgebouwd met wat de natuur heeft voortgebracht. Het huisje wordt omringd door een kleine boomgaard, waar fraai gewelfde stenen staan uitgestald naast grillig gevormde boomtakken, gepolijst door de elementen en kunstzinnig gerangschikt door de swami zelf.

Zodra de oude man in de gaten krijgt dat ik geïnteresseerd ben in zijn natuurfoto’s, nodigt hij me binnen zodat ik het boek met zijn verzameld werk kan bekijken. Terwijl hij in zijn paperassen rommelt, ga ik op de grond zitten en neem het interieur op. De houten wanden van de hut zijn behangen met landschapsfoto’s, portretten van leermeesters en een paar afbeeldingen in zwart-wit die verraden dat de swami in zijn jonge jaren een verdienstelijk yogi moet zijn geweest: een pezige man, slechts gekleed in een lendendoekje, heeft zich in een onwaarschijnlijke bocht gewrongen en kijkt onbevreesd de camera in.

‘Ik fotografeer met mijn derde oog,’ zegt Swami Sundaranand als hij het fotoboek voor me neerlegt. Als ik begin te bladeren, wordt meteen duidelijk wat hij bedoelt: dit zijn niet zomaar mooie plaatjes van bergen, bloemen, rotsen en waterpartijen, dit is een poging om de verhevenheid van de Himalaya vast te leggen, om de woonplaats van de goden zichtbaar te maken via de lens van een fotocamera.

Swami Sundaranand vertelt hoe hij als jongen van een jaar of vijftien uit het zuiden van India kwam lopen om zich in de bergen te vestigen. Hij wilde een religieus leven leiden, dicht bij de natuur. Net als Harshwanti raakte de jonge sadhu in de ban van het bergbeklimmen. In 1955 maakte hij een lange bergtocht met een reisgenoot en vijf dragers. Tijdens de klim raakte hij bekneld in een breuk tussen twee ijslagen, waar hij na een worsteling van bijna twee uur uit verlost werd. Zijn kleren hingen aan flarden rondom zijn bloedende lichaam. De reisgenoot maakte een paar foto’s van de penibele situatie, maar stuurde de afdrukken nooit op. Na deze gebeurtenis, die Swami Sundaranand bevrijdde van zijn angst voor de dood, kocht hij een boxcamera en begon zelf te fotograferen. Er zouden nog vele expedities en talloze foto’s volgen.

Swami Sundaranand is niet wat je noemt een doorsnee sadhu. Weliswaar hebben zijn foto’s een spirituele inslag, ze binden hem ook aan zaken waar andere mystici zich liever verre van houden. ‘De natuur verdwijnt,’ zegt Sundaranand met nauwelijks verholen woede. ‘En als de natuur verdwijnt, verdwijnen de goden. Dan is het afgelopen met de wereld. Lang geleden is de Ganges hier ontsprongen, op de plek waar koning Bhagiratha haar smeekte om uit de hemel neer te dalen. Doordat de gletsjer langzaam aan het smelten is, trekt de bron zich steeds verder terug in het gebergte.’

Volgens de mythologie van het hindoeïsme werd de godin Ganga door toedoen van een zekere koning Bhagiratha naar de aarde gestuurd. Bhagiratha werd achtervolgd door de verdoemde zielen van zijn voorouders en gaf het koningschap op om in de Himalaya te gaan bidden. De voormalige vorst bleef jarenlang op één been tussen vijf vuren staan, met zijn armen ten hemel gestrekt. Uiteindelijk werden zijn gebeden verhoord door de god Brahma, die Ganga beval naar de aarde af te dalen om de verdoemde zielen te reinigen en te verlossen uit hun dolende bestaan. De trotse Ganga, die daar weinig zin in had, dreigde dat ze de hele wereld weg zou spoelen. Toen ze uiteindelijk toch uit de hemel neerdonderde, werd haar val gebroken door de god Shiva, die haar opving in zijn haarlokken. Uit Ganga’s godinnenlichaam ontsproten vervolgens zeven armen die naar de verste uithoeken van de aarde reikten. De zevende arm kreeg de naam Alaknanda toebedeeld. Alaknanda staat voor het deel van de rivier dat Bhagiratha naderhand zou helpen om de zielen van zijn voorouders te verlossen. ‘De oude verhalen hebben een goede afloop,’ zegt Swami Sundaranand. ‘Maar tegenwoordig gaan de dingen anders. Ik heb mijn leven aan Ganga gewijd en toch moet ik toezien hoe ze voor mijn ogen sterft.’

De waarnemingen van de ‘clicking swami’ worden bevestigd door geologen en andere wetenschappers: onder invloed van het broeikaseffect en de klimaatverandering raakt de bron van de Ganges steeds verder verwijderd van Gangotri en neemt de gletsjer langzaam in omvang af. Maar Sundaranand heeft het vertrouwen in de publieke aandacht voor het klimaatprobleem in de Himalaya allang verloren. Terwijl we zitten te praten komen er twee fotojournalisten langs, die voor een krant in New Delhi werken. Met veel misbaar duwen ze het tuinhek open, schieten een paar plaatjes van de bejaarde man – die er met zijn witte baard en mollige bruine wangen een stuk milder uitziet dan hij in werkelijkheid is – en gaan er weer vandoor zonder ook maar één vraag te hebben gesteld.

Swami Sundaranand haalt met een zweem van verbittering zijn schouders op. ‘Ik heb al op zoveel conferenties gesproken en er is al zoveel geschreven over het verdwijnen van Ganga, maar er gebeurt niets. Zolang er niemand is die daadwerkelijk iets onderneemt, is er geen uitzicht op verbetering.’

Ik voel me een beetje bezwaard. De woorden van de sadhu zijn immers ook op mij van toepassing. Weliswaar zit ik driftig aantekeningen te maken, maar als het erop aankomt, voeg ik niets toe. ‘Schrijven is niet verkeerd,’ zegt Swami Sundaranand bij het afscheid. ‘Net als fotograferen. Je moet er alleen voor waken dat je niet aan de buitenkant blijft steken. Wanneer je je beperkt tot de uiterlijke wereld van waan en zinsbegoocheling zal je werk daar een product van zijn. Maar als je je overgeeft aan de zuiverheid van Ganga en de innerlijke wereld van het goddelijke betreedt, wordt het mogelijk om de Ultieme Waarheid uit te drukken.’ Zijn wijsvinger, stram van een lang leven, priemt ineens goedmoedig in de richting van de gletsjer. ‘Er is een bron van wijsheid voor iedereen.’

Het gesprek met Swami Sundaranand blijft in mijn hoofd hangen. Zijn uitspraken verwarren me, wat alles te maken heeft met het feit dat de hindoeïstische manier van denken me ten enenmale vreemd is. De oude sadhu veronderstelt dat het mogelijk is om voorbij de illusie te raken en die illusie koester ik nou net niet. In de westerse denktrant die mij gevormd heeft, wordt het bestaan van zoiets als een Ultieme Waarheid ten stelligste ontkend. De waarheid is relatief en veranderlijk, en laat zich niet herleiden tot een dimensie die de menselijke waarneming overstijgt. Begrippen als zuiverheid en goddelijkheid komen in mijn opvatting van waarheid dan ook niet erg van pas. Wat heeft de swami me nu eigenlijk willen zeggen? En wat is de wijsheid die ik uit de bron van de Ganges moet putten?

Als ik op de markt een stalletje passeer waar goedkope hindoelectuur wordt verkocht, valt mijn oog op een boekje dat met gemak in een achterzak past. All is One, luidt de titel. Alles is Een. Een groot thema voor zo’n klein boekje, denk ik bij mezelf, waarna ik het in een opwelling aanschaf. ’s Avonds sla ik zonder al te veel verwachtingen de eerste bladzij op. ‘Wat wordt aangeduid als ik, jij, hij, zij en het is in feite Een,’ lees ik. ‘In de wereld lijken alle dingen verschillend, maar toch dienen ze als eenheid te worden gezien. Een boom bestaat uit bladeren, bloesem, vruchten en takken die allemaal anders zijn. Maar aangezien ze deel uitmaken van dezelfde boom zijn ze Een. Ze hebben dezelfde wortels en worden gevoed door hetzelfde sap. Zo is het ook met de rest van de wereld. Alle bewuste wezens en alle dingen die worden aangemerkt als onbewust, zoals aarde, water, vuur en lucht, komen voort uit dezelfde bron en worden bezield door één enkel levensprincipe. Daarom is alles Een.’

Alles is Een. Het inzicht is in talloze geschriften ontrafeld en is in die zin niet nieuw voor me, maar met de klim naar de ijsgrot van Ma Ganga nog vers in het geheugen wint de gedachte plotsklaps aan betekenis en kracht. Het land van de goden is vooral zo indrukwekkend omdat de menselijke wereld van het onderscheid er totaal wegvalt. De mens in zijn meest pure vorm is de mens die het verschil voorbij is. In de ashram van Lal Baba, een halve dag lopen van de gletsjer, is iedereen gelijk. Indiërs en buitenlanders, monniken en middenklassers, hindoes en ongelovigen, mannen en vrouwen, volgelingen van Lord Rama en volgelingen van Lord Shiva onderwerpen zich gelijkelijk aan de vrieskou en de verhevenheid van het landschap. Alle bezoekers volgen hetzelfde pad naar de Godin, zonder dat iemand zich druk maakt over hun afzonderlijke beweegredenen. De machtige schoot van Ma Ganga opent zich voor iedereen en juist daarin schuilt haar zuiverheid. Vanuit haar hooggebergte stort ze zich de wereld in en schenkt haar kostbare water aan elk levend wezen dat het nodig heeft.

Zonder het te beseffen heb ik in de bergen, te midden van buitelende toppen en kantelende afgronden, een glimp van een andere werkelijkheid opgevangen, een werkelijkheid waarin alles met alles samenhangt en valse scheidslijnen en bedrieglijke tegenstellingen worden uitgewist. Alles is Een. De rest is een misleiding van het bewustzijn. Ik sla het boekje dicht en stop het peinzend tussen mijn bagage. Misschien zit ik wel dichter bij de Ultieme Waarheid dan ik tot nu toe heb aangenomen.

*

‘Let maar niet op mijn kleding,’ zegt Harshwanti als ik haar kleine woonkamer binnenkom. Ze zit met haar benen over elkaar geslagen op een houten rustbank, gewikkeld in een glimmende rode sari die niet bepaald bij de rest van haar verschijning past. ‘Ik heb de hele dag in de docentenkamer zitten vergaderen. Als plaatsvervangend hoofd wordt er van me verwacht dat ik me een beetje aanpas, vandaar.’

Wanneer ik mijn ogen over de sari laat glijden, zie ik de neuzen van een paar afgetrapte gymschoenen onder de zoom uitsteken. Harshwanti vangt mijn blik. ‘Op gewone schoenen durf ik niet goed van school naar huis te lopen. De weg is nogal steil en ik ben bang mijn evenwicht te verliezen.’ Op het kastje naast haar staat een foto waarop de Sportvrouw van het Jaar 1981 een prijs krijgt uitgereikt door premier Indira Ghandi. De gewezen bergbeklimster draait me haar linkeroog toe. ‘Dat komt allemaal door het ongeluk. Anderhalf jaar geleden ben ik met mijn auto over de kop geslagen. Op een weggetje hier vlakbij, waar ik dagelijks reed.’

Harshwanti weet niet wat er precies gebeurd is. Misschien was ze een ogenblik afgeleid door het weidse uitzicht over het dal, misschien lette ze heel even niet op omdat het ronken van de motor overstemd werd door het stromen van de Ganges, misschien eiste Anil, die naast haar zat, op het verkeerde moment haar aandacht op. Hoe het ook zij, Harshwanti verloor de macht over het stuur en vanaf dat moment nam haar linkeroog het over. De auto tolde de berghelling af, maakte een paar salto’s en kwam neer op het platte dak van een lager gelegen huis. Anil werd door het openslaande portier naar buiten geslingerd. Hij mankeerde niets. Ook Harshwanti had geen schrammetje, maar haar rechteroog was volledig vernield. Ze had het met haar eigen duim doorboord.

Sindsdien zoekt Harshwanti noodgedwongen naar een nieuwe balans: ‘Door het ongeluk ben ik mijn evenwicht en mijn zelfvertrouwen kwijtgeraakt. Beetje bij beetje probeer ik dat terug te winnen. Volgens mijn horoscoop is de maan een zwak element in mijn leven. Dat kan leiden tot een gebrek aan stabiliteit en keuzes die verkeerd uitpakken. Zeker in een situatie als deze. Door de rituelen die ik uitvoer, probeer ik de invloed van de maan te versterken. Als ik niet stevig op mijn benen sta, lukt het me nooit om de ambtenaren van staatsbosbeheer het hoofd te bieden.’

In de periode voor het ongeluk was Harshwanti verwikkeld in een ernstig conflict met de autoriteiten van staatsbosbeheer, die op papier verantwoordelijk zijn voor het behoud van het gebied tussen Gangotri en de gletsjer, maar in de praktijk hun taak niet al te serieus nemen. Harshwanti maakte een videofilmpje over de verwoestingen in het gebied rondom de gletsjer en publiceerde dat op het internet. De bosbeheerders voelden zich te kijk gezet en stelden alles in het werk om de milieuactiviste te verdrijven. Uiteindelijk lukte dat. Harshwanti kreeg een verbod om het gebied rondom de bron van de Ganges te betreden, laat staan dat ze er mocht werken.