.

Carolijn Visser

Argentijnse avonden

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

.

De auteur ontving voor het schrijven een beurs van het Nederlands Letterenfonds

Copyright © 2012 Carolijn Visser en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Ida met haar kinderen op het strand van Claromecó (1966)

Foto’s archief families Van Mastrigt, Groenenberg, Ouwerkerk en Zijlstra

Omslagontwerp en verzorging e-boek Suzan Beijer

Deze digitale versie is gemaakt naar de eerste druk mei 2012

ISBN 978 90 457 0520 0

e-ISBN 978 90 457 0528 6

D/2012/0108/519

NUR 320

www.carolijnvisser.nl

www.augustus.nl

.

De Hollandse consul, Ida van Mastrigt,

bereidt zich voor op het bezoek van koningin Beatrix, kroonprins Willem-Alexander en Máxima aan de Hollandse kolonie van Tres Arroyos, vijfhonderd kilometer ten zuiden van Buenos Aires. Zesenvijftig jaar geleden, als verweesd meisje van tien, belandde Ida hier met haar zusje Miep. De twee kinderen werden liefdevol opgevangen door de gereformeerde nazaten van Hollandse en Friese landverhuizers. Ida trouwt met een van hen en wordt boerin.

Hieraan vooraf gaat een wonderlijk avontuur van haar vader. In het jaar 1937 besloot Rinus van Mastrigt naar Nederlands-Indië te fietsen om daar werk te zoeken. Hij trouwde in Batavia, en kort daarna werd Ida geboren. De oorlog sloeg het gezin uiteen. Na de jappenkampen zocht Rinus zijn geluk in booming Argentinië en liet zijn dochters nakomen.

Argentijnse avonden is het verhaal van een vader en zijn twee dochters, emigranten in Argentinië, en hun gespannen verhouding – het verhaal van een gezin op drift, maar ook een ode aan generaties Nederlanders die een nieuw bestaan opbouwden in een onbekende wereld.

.

Deel 1

.

1 In afwachting van het koninklijke bezoek

Argentinië, Tres Arroyos 31 maart 2006

‘De koningin is Mickey Mouse niet,’ zei Ida van Mastrigt. Andrea rolde Ida’s blonde haar met snelle bewegingen tot strakke krullen. Zoals beloofd was ze al om zeven uur paraat geweest zodat de consul zich in ieder geval geen zorgen hoefde te maken over haar kapsel. ‘De koningin wil niet honderden keren worden geflitst,’ vervolgde Ida. ‘Het kan gewoon niet. Geen foto’s dus,’ besloot ze. ‘Wat zal iedereen dat erg vinden,’ leefde Andrea mee. Zij was geen Nederlandse en ze was ook niet uitgenodigd, maar de koninklijke ontvangst was al maanden onderwerp van gesprek tussen de twee vrouwen. Twee keer per week kwam Andrea aan huis om het haar van de consul te doen.

Ida’s gezicht was gegroefd, haar doorrookte stem klonk zwaar als die van een tangozangeres. Tussen vingers met nagels gelakt als bloedkoralen hield ze een sigaret in een zwart pijpje. Ze was niet de vrouw die je zou verwachten als vertegenwoordigster van een groep gereformeerde Hollandse boeren op de Argentijnse pampa. Ida hoorde eerder thuis op een beschaduwde veranda in het voormalige Nederlands-Indië. Daar was ze dan ook geboren, te Batavia. De sfeer van die verdwenen wereld droeg ze nog altijd met zich mee. Na de jappenkampen had haar vader niet kunnen aarden in Nederland. Hij was zijn geluk in Argentinië gaan beproeven en had zijn twee dochters laten overkomen. Ida was tien toen hij haar en haar zusje Miep naar de Hollandse gereformeerde kostschool van Tres Arroyos bracht, een Argentijns provinciestadje vijfhonderd kilometer ten zuiden van Buenos Aires, genoemd naar de drie beken, de tres arroyos, waartussen het ligt ingeklemd.

Tres Arroyos telt niet meer dan enkele tientallen straten, haaks op elkaar staand, en een paar bredere avenida’s, waar verveelde jongemannen in het weekend tot in de vroege ochtend met hun auto’s overheen scheuren. Buiten het stadje strekken zich eindeloze vlakten uit: ’s zomers felgeel van de zonnebloemen of grasgroen van de sojabladeren. Nergens een glooiing of een oneffenheid. Elke storm kan ongehinderd over de immense akkers razen. Als ’s ochtends de zon hoog aan een stralend blauwe hemel staat, is dat geen enkele garantie voor de rest van de dag. Als later zwarte wolken de macht overnemen, vergezeld door oorverdovende donderslagen en fijn vertakte bliksemflitsen die je de adem benemen, verbaast dat niemand. De straten van Tres Arroyos veranderen dan in rivieren om daarna, schoongespoeld, te glanzen in de zon en vervolgens weer bestoven te worden met een dikke laag stof. Net zo vergaat het de zilverkleurige reuzensilo’s aan de rand van de stad, de showrooms vol nieuwe John Deere-landbouwmachines en terreinwagens, de garages met banden in alle soorten en maten, accu’s en carburateurs, de af en aan rijdende vrachtwagens. Alles zindert weer in de droge hitte en de mannen met logge werkschoenen knijpen opnieuw hun ogen tegen het snijdende licht. Tres Arroyos lijkt op Texas, had Ida aan de hand van een aantal films vastgesteld.

De werkster stoof binnen met een telefoon voor zich uitgestoken alsof ze zich eraan kon branden: ‘Iemand wilt u spreken namens de gouverneur.’ Andrea werkte rustig door met de krultang. De gouverneur was erachter gekomen dat er geen prijs gesteld werd op een welkomstwoord van hem. Als hij ‘in zijn huis’ zijn mond moest houden, zou de gouverneur niet komen. Ida’s gezicht verstrakte. ‘Dat is niet mijn besluit, ik krijg al mijn instructies van hogerhand,’ probeerde ze de man te kalmeren. Haar Spaans was dat van een Argentijnse, met een snelle cadans en dramatische uithalen. ‘De koningin komt hier één keer in haar leven, er is niet meer dan twéé uur uitgetrokken voor het bezoek, er is zó weinig tijd.’ Ze wilde geen vijanden overhouden aan deze dag. Op een volgende receptie zou ze de gouverneur weer tegenkomen en in de toekomst was ze afhankelijk van zijn goede wil. ‘Het is allemaal besloten in Den Haag,’ zei ze. ‘Ik heb geen enkele invloed op het programma.’ Met een paar beleefde frasen rondde ze het gesprek af, en de werkster kon de telefoon weer van haar overnemen.

‘Dan komt hij maar niet,’ besloot Ida de kwestie.

Eerder had de burgemeester haar slapeloze nachten bezorgd: hij wilde de vorstin per se op het stadhuis ontvangen, maar ook dat was onmogelijk. De koningin kwam voor de Nederlandse kolonie, niet voor de notabelen van Tres Arroyos. Op het terrein van de Hollandse school was een grote tent geplaatst voor de receptie. Gelukkig was de burgemeester inmiddels bijgedraaid. Vanochtend zouden hij en zijn vrouw samen met Ida en haar echtgenoot Daniel het koninklijke gezelschap op de luchthaven verwelkomen. ‘Als de gouverneur het nu maar niet in zijn hoofd haalt de burgemeester te bellen om druk op hem uit te oefenen ook niet te komen,’ riep Ida naar Daniel, die zich aan het aankleden was in de slaapkamer. ‘Maak je geen zorgen,’ riep hij terug. ‘Alles komt goed.’

‘Daniel vindt dat ik vrolijk moet zijn,’ zei Ida tegen Andrea, ‘dat ik van deze dag moet genieten, maar dat kan ik niet. Voor mij is het een bloedserieuze zaak.’ ‘Maar natuurlijk,’ zei Andrea.

Het huwelijk tussen Máxima en prins Willem Alexander, in 2002, had de Nederlandse kolonie van Tres Arroyos in de schijnwerpers gezet. Zoals Máxima een Argentijnse in Nederland was, waren zij Nederlanders in Argentinië. Ida had ondertussen al veel journalisten ontvangen.

Kapster Andrea was zich via Máxima verbonden gaan voelen met Nederland. Ze las wat er over de toekomstige Nederlandse koningin in de Argentijnse bladen werd geschreven en genoot van de foto’s van het prinselijk paar op vakantie in Patagonië of op de ski’s in Bariloche. ‘Jammer,’ zei ze nu, zwaaiend met een borstel, ‘dat er steeds maar ongunstige berichten blijven verschijnen over de vader van Máxima.’ ‘Ja,’ beaamde Ida, die een nieuwe sigaret had opgestoken, ‘Maar je kunt een dochter niet aanrekenen wat haar vader heeft gedaan.’ ‘Nee, natuurlijk niet,’ vond Andrea ook.

Omdat de Argentijnse televisie de huwelijksplechtigheid destijds niet uitzond, was Ida de nacht ervoor met een dubbeldekker vol vertegenwoordigers van de kolonie naar Buenos Aires gereisd. De Nederlandse ambassadeur had in de tuin van paleis Sans Souci, in een buitenwijk van de stad, een groot scherm laten opstellen waarop de ceremonie, die om zes uur ’s ochtends lokale tijd begon, door belangstellenden kon worden gevolgd. Iedereen was er al van op de hoogte dat de ouders van Máxima op de bruiloft zouden ontbreken. Haar vader was destijds staatssecretaris van het militaire regime geweest en daarom niet welkom.

Toen de Nederlandse bandoneonspeler Carel Kraayenhof de tango Adios Nonino liet klinken in de Amsterdamse Nieuwe Kerk, veegden de kolonieleden samen met Máxima hun tranen weg. Ida kon zich helemaal verplaatsen in de bruid. Verscheurd tussen Argentinië en Nederland: dat was zij ook. Al zesenvijftig jaar.

Zoals altijd wanneer Andrea Ida’s haar kwam doen keken de twee vrouwen vanuit de woonkamer op Ida’s bloementuin. In het midden stond pontificaal een Hollandse molen. ‘Ik weet ook wel dat jullie zoiets voor je verdriet nog niet voor je raam zouden willen hebben,’ had ze meerdere malen gezegd tegen Nederlands bezoek dat er een beetje besmuikt over had gedaan. ‘Maar als je zo lang en zo ver weg bent van Nederland als wij ga je daarvan houden.’ Behalve die molen waren er maar een paar andere souvenirs te vinden in haar huis. Haar vriendin Eva had een kast vol: Delfts blauwe borden, kandelaars, klompjes en molentjes. Bijna iedereen van de kolonie had wel een speciale hoek in huis met dat soort snuisterijen. Bij wijze van altaar, gewijd aan de herinnering aan Holland.

Eva zou er vandaag natuurlijk ook bij zijn. Zij, boerin en eigenaar van 700 hectare grond, was de woordvoerster van het groepje dat de koningin over de plaatselijke landbouw zou informeren. Bij toerbeurt zou er door verschillende groepen met leden van het koninklijke gezelschap over een aantal thema’s gesproken worden: de Hollandse school, die peso voor peso gebouwd was door de mensen van de kolonie, de coöperatie, die al bijna zeventig jaar functioneerde en een ontelbaar aantal Argentijnse economische en politieke crises had overleefd, en vanzelfsprekend de gereformeerde kerk, sinds mensenheugenis de ontmoetingsplaats van alle Zijlstra’s, Groenenbergen, Verkuyls en Ouwerkerken. Van tevoren was er geoefend met vertegenwoordigers van de ambassade die daarvoor tot twee keer toe uit Buenos Aires waren overgekomen. Iedereen wist nu waar te staan en wat te zeggen. Tenminste, dat hoopte Ida maar. Ze hoopte ook dat er geen rampen zouden gebeuren. Gisteravond was ze om tien uur nog met een Nederlandse ambtenaar naar de tent op het schoolterrein gegaan om de brandveiligheid te inspecteren.

Maanden geleden had Ida op verzoek van de ambassade lijsten aangelegd van alle eventuele genodigden. Het was niet eenvoudig geweest vast te stellen wie Nederlander was en dus mocht komen. Er waren mensen die een Nederlands paspoort bezaten én Nederlands spraken – dat was een duidelijke zaak. Anderen hadden de Nederlandse nationaliteit, maar kenden slechts een paar woorden, zoals ‘tante’ en ‘oma’. Die konden worden afgevaardigd om, in het Spaans natuurlijk, prinses Máxima te informeren. Dan had je nog een stuk of dertig zestigplussers die vloeiend Nederlands spraken omdat ze bij meester Slebos op de Hollandse school hadden gezeten, maar officieel Argentijn waren. Zij zouden bij Hare Majesteit hun opwachting maken. Honderden anderen droegen namen als Van der Horst of Van der Zande, waren lang en blond als geboren Friezen, maar kwamen niet in aanmerking omdat ze geen Nederlands paspoort hadden en geen Nederlands spraken.

Neem de Zijlstra’s, die in 1889 naar Tres Arroyos waren gekomen. Dirk Zijlstra kreeg zeventien kinderen, zijn broer tien. Velen van hun kinderen werden ook weer gezegend met grote gezinnen. Inmiddels waren de achterkleinkinderen al getrouwd. Hoeveel Zijlstra’s er nu waren viel niet meer te becijferen. De jongste generaties spraken geen Nederlands, hadden geen Nederlands paspoort en kregen dus geen uitnodiging. Ida was wel honderd keer gebeld: waarom zij wel en ik niet? Hierom dus: taal of nationaliteit. Een van beide was vereist. Ergens moest een grens worden getrokken.

Alle uitverkorenen hadden een formulier met persoonlijke gegevens ingevuld. De hele stapel had Ida naar Den Haag gestuurd. Na verloop van tijd kwamen daarvandaan de uitnodigingen en bijgevoegde instructies. Zo werden de dames geacht in ‘middagjapon’ te verschijnen. Daar was Ida ook weer over gebeld, door wel vijftig verschillende vrouwen. Ze wilden weten wat daaronder werd verstaan. ‘Een mantelpakje,’ had Ida gezegd, maar veel vrouwen hadden zoiets niet. Ida begreep ook wel dat niet iedereen geld had om voor die ene dag iets nieuws te kopen. Uiteindelijk had ze maar besloten dat een mooi broekpak ook aanvaardbaar moest zijn. ‘Als het maar niet oranje is, want we zijn niet van het voetbal.’

NICHT VAN MÁXIMA NIET WELKOM IN TRES ARROYOS, stond een paar weken voor de grote dag met koeienletters in het roddelblad Gente. Ida moest er alles aan doen om dat bericht recht te zetten. ‘Die vrouw is een achterachternicht,’ had ze uitgelegd aan iedereen die erover begon. Als ze zo goed kon opschieten met Máxima, waarom had ze haar dan niet opgezocht tijdens de vele vakanties die het koninklijk paar in Argentinië had doorgebracht? Dit was hun eerste officiële bezoek en die nicht had niets te maken met de Nederlandse kolonie van Tres Arroyos. Ida verdacht de vrouw ervan alleen maar in de publiciteit te willen komen.

‘Een groot geluk dat het vandaag zulk stralend weer is,’ merkte Andrea op, terwijl ze royaal lak spoot over Ida’s krullen. Ida knikte. ‘Ik zei nog tegen iemand van de ambassade: “Stelt u zich voor dat we net die ochtend een regenstorm hebben, het kan flink spoken op de pampa’s in maart.” “Mevrouw,” zei die man, “overal waar de koningin komt, schijnt de zon.” En hij krijgt gelijk.’ Andrea knikte. De samenhang leek haar niet in het minst te verbazen.

Ida wist zeker dat deze dag voor haar de meest gedenkwaardige van haar leven zou worden. Ze mocht de koningin ontvangen in haar eigen stad, te midden van haar eigen mensen. De Nederlanders die zich liefdevol over haar en haar zusje hadden ontfermd. Nu kon ze hen daarvoor belonen. De komst van de koningin en het prinselijk paar was de kroon op het werk van deze immigranten. De laatste nachten had ze nauwelijks een oog dichtgedaan. Drie keer was ze de afgelopen weken naar Buenos Aires gereisd. Zeven uur heen met de bus, zeven uur terug, om iets moois te zoeken wat ze op deze belangrijke dag kon dragen. Maar ze had niets geschikts kunnen vinden. Uiteindelijk was ze in Tres Arroyos een modezaak binnengestapt en had ze daar een pakje zien hangen. Het paste. Een onopvallend lichtblauw ensemble. Dat was juist goed, had ze zich op dat moment gerealiseerd: het ging immers om de koningin, als consul moest je naast haar vooral niet proberen op te vallen.

Ida vroeg aan de werkster of ze de telefoon nog een keer kon brengen en belde de vrouw die de kinderen in Volendamse klederdracht zou begeleiden naar de luchthaven. Een jongetje en een meisje zouden bloemen overhandigen aan koningin Beatrix en Máxima. ‘Jullie zijn op tijd, hè?’ drukte ze de vrouw op het hart. ‘De klompen zijn te groot,’ klaagde die. Ze waren druk bezig die op te vullen met kranten. ‘De kinderen hoeven niet te lopen,’ probeerde Ida haar gerust te stellen, ‘alleen maar te staan.’ Daarna belde ze de moeder van de twee kinderen die uitgedost als gaucho-echtpaar zouden komen, om het Argentijnse aspect te verbeelden. Die minigaucho’s kon ze daar niet met lege handen laten staan terwijl de Volendammers bloemen hadden, vond Ida. Daarom had ze uit eigen beurs zilveren manchetknopen met geometrische figuurtjes gekocht, die de indianen vroeger in hun textiel weefden, om aan prins Willem-Alexander en minister Bot van Buitenlandse Zaken te kunnen overhandigen. Ida belde nog een keer om zich ervan te verzekeren dat de ambulance en de brandweer op locatie waren.

Tweehonderd Nederlandse vlaggetjes had Ida gisteravond bij de school afgegeven. Als de koningin en het prinselijk paar daar aankwamen, zouden ze verwelkomd worden door een erehaag van leerlingen die met de driekleur zwaaiden en Nederlandse liedjes zongen. Er waren geen kinderen meer die Nederlands spraken, maar toch was het gelukt de Argentijntjes ‘In Holland staat een huis’ en ‘Oranje boven’ te leren. Als de koningin vertrok zouden ze ‘Lang zal ze leven’ ten gehore brengen. Drie weken lang was er dagelijks op geoefend. Ida had een repetitie bijgewoond en tot haar grote geluk waren de woorden echt verstaanbaar geweest.

Daniel kwam de kamer binnen in zijn mooiste donkere pak. Hij zag eruit als een Italiaanse filmster met zijn zorgvuldig getrimde baard van drie dagen. Daniel had smaak, daarom vroeg Ida hem altijd advies. ‘Zal ik mijn blauwe pumps aandoen?’ ‘Nee, de witte, de blauwe zijn te donker,’ antwoordde Daniel zonder aarzelen. Ida verdween in de badkamer om de laatste hand aan haar make-up te leggen. In de spiegel zag ze een gezicht dat getekend was door de jaren, maar ze maakte zich geen zorgen over haar rimpels. Voor haar geen facelift en geen botox zoals mode was onder Argentijnse vrouwen. Iedereen mocht gerust zien dat ze in haar leven een paar fikse klappen had moeten incasseren. De komst van de koningin had haar doen terugblikken. Zesenvijftig jaar in Argentinië. Vier jaar in Rotterdam. Haar kleutertijd op Java. Hoe vaak had ze niet aan nieuwe kennissen verteld over haar vader, die op een dag in 1937 besloten had Rotterdam te verlaten om in Nederlands-Indië werk te gaan zoeken? ‘Op de fiets!’ Niemand had het meteen willen geloven, maar het was echt gebeurd. En die onvoorstelbaar lange fietstocht van haar vader had twee jaar later tot haar geboorte in Batavia geleid.

‘Klaar?’ informeerde Daniel. Ida pakte haar witte tasje. De werkster kwam weer de kamer binnen met de telefoon. Iemand van de ambassade meldde dat het koninklijke gezelschap nú in Buenos Aires opsteeg. Een halfuur later dan gepland was.

.

2 De fietsreis van Rinus

Rotterdam 1937

Uitgerekend 26 november, toen anderen hun hoofd al bij de winter hadden, besloot Rinus van Mastrigt zijn reis te aanvaarden. Nederland telde een half miljoen werklozen op nog geen negen miljoen inwoners. Hij had de hoop opgegeven ooit iets te bereiken in zijn geboortestad Rotterdam. Het diploma van bouwkundige, waarvoor hij jarenlang in de avonduren had gezwoegd terwijl hij overdag als timmerman werkte, bood geen enkel perspectief. Naar bouwkundigen was geen vraag. Het enige waar hij op kon rekenen, volgens de krantenberichten, was dat zijn loon verlaagd zou worden; en hij verdiende maar zeven gulden per week. Eerder die maand was hij vierentwintig geworden. Hij moest gaan, vond hij, met seizoenen kon hij geen rekening houden. Zijn bestemming was Nederlands-Indië. Daar werd nog veel gebouwd, had hij gehoord. Omdat het hem ontbrak aan de ruim vijfhonderd gulden die een derdeklas bootreis naar Batavia zou kosten, ging hij op de fiets.

Op de bagagedrager van zijn oude stadsfiets bond hij een koffer, daarbovenop kwam de slaapzak die zijn vriendin voor hem genaaid had. In een katoenen zakje in de voering van zijn jas droeg hij zijn paspoort. De foto daarin toonde een mager, scherp gezicht met felle ogen die dwars door iedereen heen leken te kijken. Een flinke bos donker, krullend haar gaf Rinus iets exotisch; hij had net zo goed een Spanjaard of een Italiaan kunnen zijn. Tussen zijn documenten zat een gestempeld bewijs van uitschrijving van de gemeente Rotterdam, want Rinus was niet van plan terug te komen. Ook gingen er drie handgeschreven getuigschriften mee van bazen die zijn werk als timmerman loofden. ‘Nauwgezet. Zelfstandig. Betrouwbaar.’ Onder in zijn koffer lag zijn onlangs behaalde diploma van de Rotterdamse avond-mts. ‘Bouwkundige’ stond erop in prachtige krulletters.

De afgelopen week had Rinus nauwelijks geslapen. Niet vanwege de voorbereidingen van zijn reis, die kwamen er nog eens bij. Gedurende drie nachten had hij het hele interieur van zijn vaders kruidenierszaak verbouwd. De nieuwe toonbank en de nieuwe schappen boden nu een frisse, moderne aanblik. Alles zelf getimmerd, in grote haast. Hij had er ’s nachts aan moeten werken omdat zijn vader de winkel geen dag gesloten wilde houden. Klanten zouden er wel eens een gewoonte van kunnen maken bij de concurrent te gaan kopen.

Rinus kuste zijn moeder en zijn zusjes, gaf zijn broers en zijn vader een hand en trapte de Zwart Janstraat uit. Eerst stak hij over naar de zuidkant van de Maas. Daar woonde zijn vriendin Ida met haar ouders naast de grote protestantse kerk aan het Breeplein. Haar vader was koster. Bij haar thuis at Rinus vijftien boterhammen met beleg en dronk hij twee glazen melk, zo vermeldde hij in zijn eerste brief naar huis. Was het een verdrietig afscheid? Bezwoer hij Ida dat hij haar zou laten overkomen zodra hij werk had gevonden in Indië? Rinus zweeg hierover in alle talen. ‘Ied bracht me tot het Dordtsche veer,’ berichtte hij zakelijk. ’Het was ongeveer vier uur toen de pont in Dordt aankwam zodat ik daarna alleen maar donkerte heb gezien en bomen langs de weg.’ Hij had tot diep in de nacht doorgetrapt. Vlak bij Oirschot sloot hij in een leegstaande schuur een paar uur zijn ogen. Bij dageraad postte hij een haastig gekrabbeld verslag in het dorp. ‘Houd allen moed. Het gaat me goed. Vandaag tot Keulen.’

Die middag inspecteerde een Nederlandse douanier zijn fietslood – het bewijs dat de verplichte fietsbelasting was betaald. Vier kilometer verderop wierp een Duitse beambte een blik in zijn koffer en moest hij zijn geld laten zien. Toen bleek dat Rinus een bijbel bij zich had, was ‘alles in Ordnung’ en mocht hij door. Weer werd het rap donker, maar hij bleef fietsen en rond middernacht belde hij aan bij de Keulse jeugdherberg. Er werd niet opengedaan, tot zijn verbazing was iedereen al naar bed. Hij trakteerde zichzelf op een hotelkamer en genoot ’s morgens van een ontbijt met spiegeleieren. Er was een ventiel van zijn fiets gestolen, ontdekte hij, maar de hotelbaas zorgde voor een ander. Niets kon zijn humeur bederven – hij was onderweg naar Indië!

Zingend peddelde hij langs de Rijn en raakte in vervoering door de aanblik van de raderboten met grote schoepenraderen aan weerszijden en soms wel zes aken op sleeptouw. Tegen de hellingen lagen tevreden dorpjes gevlijd en groeiden druivenranken. ‘Moeder, als u dat eens had kunnen zien!’ In zijn brieven richtte Rinus zich vaak speciaal tot haar. Later zou hij zeggen dat hij naar Indië was gegaan omdat hij niet langer had kunnen aanzien hoe zijn moeder moest ploeteren in het huishouden en in de winkel. Over alles wilde hij haar schrijven, maar het licht moest uit. Hij deelde een kamer in een hotel te Heilbronn met Jan de Vries, een vrachtwagenchauffeur uit Zaandam die hem met fiets en al had opgepikt. Vanuit de bestuurderscabine had Rinus kennisgemaakt met het nieuwe fenomeen Autobahn. Dat maakte een grote indruk op de pas afgestudeerde bouwkundige. ‘Van Darmstadt tot Heidelberg reden we over een betonnen weg, wel twee maal negen meter breed en zuiver vlak en door niets onderbroken, alle kleine zijwegen worden eroverheen geleid. Een prachtautoweg.’ Jan de Vries was even gestopt zodat Rinus vanaf een talud een mooie overzichtsfoto kon maken. Toen was in één klap de sfeer grimmig geworden. Uit het niets doemden twee motoragenten op die hem arresteerden en ook Jan de Vries sommeerden mee te komen naar het bureau. De Duitsers wilden van alles weten en lieten meteen de foto’s ontwikkelen. Rinus werd boos toen hij zijn negatieven niet terugkreeg. Op geen enkele manier scheen hij bevreesd voor het nazigevaar.

Een brief later fietste hij, weer alleen en in opperbeste stemming, langs de snelstromende Neckar. Boeren op ossenwagens groetten hem. Wat de taal betreft redde hij zich best, stelde hij zijn familie in Rotterdam gerust: hij sprak inmiddels vloeiend Duits. Rinus doorkruiste uitgestrekte dennenbossen. ‘Allemaal kerstbomen. Wil ik er een sturen van vijftien meter hoog, ze staan hier voor het grijpen.’ Alles wat hij tegenkwam, probeerde hij voor zijn familie te vertalen naar hun leven in de Zwart Janstraat, dat werd beheerst door de winkel.

Vader Van Mastrigt stond regelmatig tot middernacht stroop uit een ton te lepelen en meel af te wegen voor de klanten. Hij deed de deur pas dicht als de andere kruideniers in de buurt hun luiken hadden neergelaten en stuurde zijn kinderen erop uit om te gaan kijken of het al zo ver was. ‘Hier in Duitsland sluiten de winkels al om zeven uur,’ schreef Rinus. ‘Zelfs op zaterdag!’ Vanwege de zaak hadden zijn ouders nooit langer dan een paar dagen per jaar van huis gekund, het Drielandenpunt was de verste bestemming die ze ooit hadden bereikt. Dagelijks kwamen klanten informeren naar de zoon die het in zijn hoofd had gehaald naar Indië te fietsen. Schoot hij al een beetje op?

Rinus gunde zichzelf anderhalf uur om München te bezichtigen, daarna stapte hij weer op. Het landschap werd bergachtig. Op zijn Hollandse rijwiel zaten geen versnellingen, maar daarover uitte hij geen klacht. Zodra het steil werd liep hij verder, zijn fiets aan de hand meevoerend. Met een vaart van wel zeventig kilometer per uur racete hij daarna naar beneden. De temperatuur daalde, Rinus beulde een hele dag door de sneeuw. Vanuit Wenen schreef hij: ‘Het gaat me zeer goed, alleen verlang ik naar huis. Maar ik moet verder want thuis nietsdoen verveelt me. Ik wil werken, en liefst werk dat de moeite loont. In Rotterdam zou ik ziek worden.’

Boedapest zag hij louter bij nacht, maar de feeëriek verlichte stad maakte diepe indruk op hem. Hij was verrukt van het schitterende parlementsgebouw, dat hij vanaf de overkant van de Donau aanschouwde.

Op 9 december om negen uur ’s avonds fietste Rinus Belgrado binnen. De reis verliep niet snel genoeg naar zijn zin. De wegen in Joegoslavië waren niet meer dan moddersporen, dat hield op. Om toch kilometers te maken ging hij de dag na Belgrado door tot half drie ’s nachts. In een dorpscafé, dat nog open was op dat late uur, dronk hij een kop thee en at hij zijn meegebrachte brood. De cafébaas wekte hem rond zessen, hij was in een stoel in slaap gevallen. Rinus vervolgde zijn reis door een rotsachtig gebied.

Storm, ijskoude regen en vrijwel onbegaanbare wegen hinderden hem. Een lekke band kon hij niet plakken want hij bleek zijn fietspomp te hebben verloren. Na uren lopen vond hij een wagenmaker die ervoor zorgde dat hij weer kon rijden. In het eerste stadje dat hij tegenkwam, kocht hij een nieuwe fietspomp. Hij had er de pest in dat hij er omgerekend tachtig cent voor moest betalen, vier keer zoveel als er in Nederland voor zou worden gevraagd. Rinus waakte over zijn guldens als een leeuwin over haar welpen. Toch zette hij de tegenslag snel uit zijn hoofd, want iedereen die hij sprak wist met zekerheid te zeggen dat de wegen in Bulgarije fantastisch waren.

Eenmaal bij de grens, aan het einde van de middag, bleken de douaniers echter al naar huis. Voor het eerst die week hield Rinus een lange nacht rust, maar niet van harte, want het begon hem te kwellen dat hij op zijn schema achterraakte. Toch wilde hij ook aandacht hebben voor wat hij onderweg tegenkwam, maar dat was een luxe die hij zich bijna niet meer durfde te veroorloven. In Sofia wierp hij haastige blikken op de ingenieus geconstrueerde koepels van de orthodoxe Alexander Nevsky-kathedraal. Om de verloren tijd in te halen joeg hij door naar de grens met Turkije, onderweg bergen, valse honden, gierende wind en sneeuw het hoofd biedend. Douaniers brachten hem aan het verstand dat hij terug moest keren naar het dichtstbijzijnde dorpje, Svilengrad. Daar had hij zijn paspoort moeten laten afstempelen door de politie. Rinus ontstak in woede. Terugkeren was wel het laatste wat hij wilde!

In Svilengrad was geen politieman te vinden die begreep waar hij het over had. Waar haalde hij een tolk vandaan? Uiteindelijk stuitte hij op de plaatselijke banketbakker, de enige in de wijde omgeving die een paar woorden Duits verstond. De banketbakker liet zijn zaak in de steek en vertaalde het slechte nieuws; het paspoort had in Sofia afgestempeld moeten worden. Het leek alsof iemand hem een geweldige stomp in zijn maag gegeven had en Rinus hapte naar adem. Dit betekende achthonderd kilometer extra trappen, vierhonderd heen, vierhonderd terug, over besneeuwde bergen. Hij was juist zo opgelucht dat hij in een milder klimaat was terechtgekomen.

Hij vloekte en tierde tot de banketbakker hem kalmeerde. Na veel wikken en wegen werd besloten tot het verzenden van een telegram aan de commissaris in Sofia, met het verzoek om de documenten van deze fietsende Hollander in Svilengrad af te mogen handelen. Gedurende de dagen die volgden meldde Rinus zich elke paar uur op het politiebureau, maar een antwoord uit Sofia bleef uit. ‘Dit oponthoud betekent weggegooid geld,’ schreef hij somber naar huis. ‘Deze stad is zo verschrikkelijk lelijk en vuil dat het meer dan erg is. Er zijn geen trottoirs, alles is één baggerzooi. In de hoofdstraat kun je met veel beleid lopen maar in de zijstraten heb je soms een stroom van twee meter breed en dertig cm diep daar moet je overheen springen of doorheen waden. Schoorstenen zie je hier ook niet, de pijp van de kachel gaat door een gat door de muur naar buiten en dus blijft de rook in de straat hangen.’

Om de tijd te doden maakte hij een werktekening voor de banketbakker, die zijn winkel wilde uitbreiden. Rinus hielp hem ook in de bakkerij en mocht van de taartjes snoepen zoveel hij wilde. In de loop van de dagen werd zijn stemming milder. Gezeten aan een tafeltje in de zaak schreef hij: ‘Fijn dat de mensen hier zo hartelijk zijn, hè? Zo zie je: waar de nood het hoogst is, is de redding dichtbij. Ik zit lekker dicht bij de kachel. Hier werken twaalf mensen en er lopen ook nog tien verkopers langs de straat met een ketel Bossa, een alcoholvrij drankje en een kistje met gebak.’ Als kruidenierszoon begon hij zich thuis te voelen bij de Bulgaarse middenstand; er waren zoveel overeenkomsten met de winkel in de Zwart Janstraat.

Na een paar dagen waren de grenspapieren in orde. Rinus was opgelucht, maar het afscheid van zijn nieuwe vrienden viel hem zwaar. Hij beloofde iedereen te schrijven. Met een bedrukt gemoed verliet hij het stadje dat hij eerst zo had vervloekt.

.

3 Rinus in Azië

1938

Oudjaar vierde Rinus op de pedalen. Vroeg in de ochtend van nieuwjaarsdag reed hij Istanboel binnen, waar hij overdonderd werd door de schoonheid van de moskeeën. De zes minaretten van sultan Ahmed vond hij ronduit indrukwekkend. Toen hij het heiligdom betrad, werd hij overweldigd door het interieur. ‘Wat een pracht! Je voelt je ineens geweldig klein worden. De hele vloer is belegd met handgeknoopte tapijten. Er zijn vier hoofdkolommen met een diameter van ongeveer 5 vijf meter, geheel met wit marmer bekleed, 20 meter hoog, 20 meter van elkaar. Daarover zijn puntbogen geslagen en daarbovenop is de koepel gemaakt, daarboven zijn weer halve koepels aangebouwd, van kleine afmetingen, dan halve koepels van weer kleinere afmetingen.’ Rinus, de technicus, liet geen detail aan zijn oog ontsnappen en sloot een schetsje bij om de constructie te verduidelijken voor zijn familieleden. ‘En de korans die er liggen zijn geweldig dik en met de hand geschreven, als de ene schrijver doodging, schreef de volgende verder.’

Rinus genoot van de architectuur, maar niet alles beviel hem in Istanboel: nooit eerder had hij zoveel mismaakten gezien als in Istanboel en in de haven ergerde hij zich aan de manier waarop jongens met de gevangen vis omsprongen. ‘De grote zochten ze eruit, wat ze te klein vonden lieten ze achter op de kade. Ik kwam handen tekort om ze weer in het water te gooien want ik vind het gemeen om ze zomaar te vertrappen, want dat doen die Turken.’ Hij ging aan boord van een veerboot die hem dwars door een storm over de zee van Marmara voer, naar Yalova.

In de haven raakte hij in gesprek met politiemannen. Zij waarschuwden hem dat de wegen in het binnenland gedurende de winter onbegaanbaar waren. Rinus kon beter doorvaren naar Izmir, adviseerden ze, en een zuidelijkere, warmere route volgen. ‘Ik, eigenwijs, wilde toch direct verder met de fiets,’ schreef Rinus. In Rotterdam zal wel instemmend geknikt zijn, want geen enkel familielid zou willen tegenspreken dat Rinus eigenwijs was.

Eerst leek het allemaal nog mee te vallen. Hij legde een flinke afstand af door per schip een meer over te steken. Daarna zat hij algauw tot zijn knieën in de modder en vervolgens zakte zijn fiets tot aan de assen in de sneeuw. Toch was hij er nog steeds van overtuigd dat hij met stevig doortrappen negentien dagen later in Bagdad zou kunnen zijn. Om kracht te verzamelen dronk hij thee in een theehuis. Daarbij at hij brood, vijgen en zoete halva, waar hij verzot op was geraakt.

De andere gasten observerend schreef hij: ‘Als je je een Turk voorstelt met een tulband of een fez, dan zit je er wel ver naast, hoor, want ze gaan gelijk gekleed als ik, alleen zijn ze iets hartelijker dan in Nederland. Werken zie je ze niet veel, de meesten zitten bij de kachel te kletsen. Ik begrijp niet hoe ze aan de kost kunnen komen, dat lijkt haast onmogelijk op die manier.’ De brief moest hij later afmaken, want een meelfabrikant kwam hem een lift aanbieden.

Na aankomst in een volgende stad kreeg Rinus een rondleiding door de fabriek en een geweldige maaltijd. Tot slot gaf de ondernemer hem ook nog een treinkaartje naar Eskişehir, waar Rinus erg mee in zijn sas was. ‘De Turken zijn heel hartelijk,’ schreef hij met een beverige hand vanuit een schokkende wagon. ‘Hoe verder je van Holland komt, hoe royaler de mensen zijn.’

In Eskişehir was de gastvrijheid echter ver te zoeken. Rinus moest zich op het station identificeren en zijn Turkse visum bleek al een week te zijn verlopen. Hij kon kiezen: naar het gevang of met de trein direct door naar Syrië.

Met pijn in het hart keek hij naar het vlakke landschap dat voorbij gleed: sneeuw was er nauwelijks meer te bekennen. Dit traject was makkelijk te fietsen geweest terwijl hij nu het fortuin van zevenentwintig gulden had moeten neertellen. Zijn budget zou niet toereikend zijn voor de rest van zijn reis, vreesde hij. ‘Ik kan toch op u rekenen hè?’ vroeg hij in een brief aan zijn ouders. ‘Ik zal alles zo snel mogelijk terugbetalen.’

De trein stopte en Rinus legde zijn pen neer. Op het perron kocht hij van een man twee gekookte eieren voor vijf piaster. ‘Het bleken twee stinkbommen te zijn. Die man geeft andere, een daarvan stinkt ook. Weer een andere. Nog een stinkerd! Toen pakte ik een andere want die man wilde er geen meer geven. De trein begon weer te rijden, ik gauw naar binnen, laat het weer een stinker zijn! Toen gooide ik dat ei naar zijn hoofd. Die man was gewoon woest en al met al had ik maar 1 ei voor de dubbele prijs!’

Bij de grens hoorde Rinus dat het berggebied waar hij doorheen wilde fietsen onveilig was omdat zich er Turkse opstandelingen zouden bevinden. Juist op dat moment werd die streek – de vroegere Ottomaanse provincie Alexandretta – door de Fransen, die hier sinds het einde van de Eerste Wereldoorlog aan de macht waren geweest, overgedragen aan Syrië. De Turken waren het daar niet mee eens en pleegden verzet. Rinus was genoodzaakt per trein verder te reizen naar Aleppo. Daar werd elke straathoek bevolkt door soldaten en er heerste een gespannen sfeer. Militairen sommeerden hem opnieuw in een trein te stappen. Dat betekende weer een rib uit zijn lijf. ‘Ik ben geheel down,’ schreef hij.

In Noord-Irak kon hij eindelijk weer op zijn fiets stappen, al waren er nauwelijks wegen. De Irakezen verplaatsten zich te paard of per kameel. Rinus peddelde in zuidoostelijke richting op zijn Rotterdamse rijwiel. Nomaden in tenten nodigden hem uit voor brood en thee. ’s Nachts sliep hij in de vrieskou onder een schitterende sterrenhemel en een volle maan. Daarna moest hij klei tussen zijn spaken uit peuteren, want hij koerste over de drassige oever van de Eufraat. Op 18 januari arriveerde Rinus in Bagdad en daar was het lot hem goed gezind.

Op het postkantoor lag een heerlijke stapel post uit Nederland op hem te wachten. Van zijn vriendin Ida een envelop zo dik dat er zes gulden en vijfenzeventig cent porto op had gemoeten. Rinus installeerde zich op de kade langs de Tigris, met zijn rug tegen een palmboom en een vers brood bij de hand, en begon te lezen. Na enige tijd kwam een man naar hem toe die hem in het Engels uitnodigde naar zijn huis te komen. Daar kreeg Rinus een smakelijke maaltijd voorgezet waarvan hij at tot hij niet meer kon. Zijn gastheer, meneer Paszook, werkte voor de spoorwegen. Rinus werd voorgesteld aan de vrouw des huizes, de drie kinderen en een grootmoeder. Hij mocht blijven logeren en kreeg de hele dag door lekkere hapjes geserveerd. ’s Avonds werd er een bed voor hem opgemaakt in de salon. Zelfs het briefpapier waar hij op naar zijn ouders schreef, werd door meneer Paszook verstrekt.

‘Ik zou dat bij u wel eens willen zien dat u zo’n vreemde snuiter alleen in de voorkamer liet zitten. Toch moet u dat ook doen. Als het kan, nee, u moet die mijnheer een kaas sturen, zo’n Edammer en een goede, he? Die mijnheer is niet rijk, hoor. Het is een heel gewoon mens, anders zou u misschien denken dat hij een miljonair is, maar nee hoor, zijn huis is nog niet af en als hij geld heeft, zegt hij, wordt er weer een kamer bij gebouwd. Leuk, hè?’ Rinus sloot een foto bij van de Paszooks. Meneer Paszook had een stevige buik en droeg een driedelig kostuum met een stropdas. De jonge vrouw en de grootmoeder waren ongesluierd en hadden korte asymmetrische kapsels, zoals toen ook mode was onder Europese dames.

Urenlang draaide meneer Paszook aan de knoppen van zijn radio tot hij een Nederlands station had gevonden: Radio Philips. Vanaf dat moment kreeg Rinus de maaltijden apart geserveerd zodat hij in alle rust het Nederlandse nieuws tot zich kon nemen. Een week ging voorbij. Rinus rustte uit, genoot van de gezelligheid en hervond zijn balans. Langer durfde hij niet te blijven, hij wilde geen misbruik maken van de gastvrijheid. De Paszooks vergezelden hem naar het station, waar hij op de trein naar Basra stapte. Meneer Paszook regelde met de conducteur dat er niets betaald hoefde te worden. Rinus kreeg nog een zak sinaasappels en een prachtig Perzisch kleedje toegestopt. Hij zag de Paszooks zwaaien tot ze uit het zicht waren verdwenen.

In Basra bleek dat het geluk met hem meegereisd was. Opnieuw ontmoette hij iemand en werd hij een aantal dagen opgenomen in een hartelijk gezin. Deze gastheer wist veel van natuurkunde, had Shakespeare in de kast staan en werkte voor de overheid. Van negen tot drie, Rinus vond het een luizenleventje.

Hij ging zich thuis voelen in Irak. Met nieuwe vrienden legde hij bezoeken af aan hun families, ze voerden zo goed en zo kwaad als dat ging gesprekken in het Engels, en speelden spelletjes schaak. Het doel van zijn reis raakte op de achtergrond: Rinus overwoog in Irak te blijven. Maar wie geen Irakees was, mocht niet werken in het land. Dus moest hij verder. In de haven van Basra sliep hij een paar nachten in een brandspuithok in afwachting van een schip dat de juiste richting op zou varen.

Op 12 februari 1938 ging Rinus aan boord van de SS Varsova. Hij schreef naar huis op luchtpostpapier van de British India Steam Navigation. De reis was saai, klaagde hij. Er was weinig te zien en tot zijn spijt wilde niemand bridge spelen. Veel van zijn medepassagiers waren Amerikaanse zendelingen. Conversaties met hen vlotten niet zo. Rinus vond een rustig plekje in een reddingsboot waar niemand hem kon zien. Daar droomde hij van Indië. Op de kaart leek dat niet meer zo ver.

.

4 Van Karachi naar Malakka

1938