.

RAMON GIELING

DE HOOFDLETTER

PIJN

ONVERFILMBARE VERHALEN

Uitgeverij Augustus

Amsterdam · Antwerpen

Een brommerkoerier vertelt zijn dromen aan twee mannen die hij een jaar eerder bijna gedood heeft. Aan de vooravond van de moord op Federico García Lorca kijkt een man in 2010 toe hoe soldaten zich opmaken om de beroemde dichter te arresteren. In Parijs belanden een man en een vrouw na het vrijen in een nachtclub met roofdieren, om vervolgens in een andere tijdzone aan te komen. Een Nederlandse diplomaat wordt in een wildpark in Afrika verpletterd door een bus en staat op als een ander mens.

De wonderbaarlijke vertellingen in De hoofdletter pijn spelen zich af in het schaduwgebied van de liefde en dood, een fascinatie van Gieling waarvan ook zijn films getuigen. We betreden een wereld die in onze alledaagse werkelijkheid begint, maar waarin ‘het andere’ ongevraagd de wereld van de personages binnendringt.

De schrijver ontving voor dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Copyright © 2011 Ramon Gieling en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagtekening Ramon Gieling

Omslagontwerp en verzorging e-boek Suzan Beijer

ISBN 978 90 457 0487 6

e-ISBN 978 90 457 0529 3

NUR 303

www.augustus.nl

‘Als ik morgen op straat een overleden vriend zou tegenkomen, zou ik niet denken aan een wonder. Ik zou gewoon denken: Luis, daar heb je nou weer typisch iets wat je niet begrijpt.’

LUIS BUÑUEL

‘Iets gaat zijn gang.’

SAMUEL BECKETT

DE HOOFDLETTER PIJN

Johannes Firmin Metz was een beminnelijke diplomaat op de Nederlandse ambassade in Nairobi. Eens in de zoveel tijd, naast zijn papierwerk in het gebouw aan de rand van de stad en het wekelijkse contact met de ministeries in Den Haag, ontving hij bedrijfsdelegaties die poolshoogte kwamen nemen voor ambitieuze investeringen in het land. Na de formele ontvangst onder het smaragdgroene loof in de tropische tuin van de ambassade met verse jus d’orange, koude witte wijn, en mango’s besprenkeld met limoensap, volgde het geduldig aanhoren van wederwaardigheden (‘Hoe is het weer in Nederland, nog net zo grijs als altijd’ en ‘mist u de drop en de zoute haring niet’). De waarheid was dat hij een warmere band onderhield met het inheemse personeel dan met de gasten, de stafmedewerkers of de ambassadeur. Hij leefde zijn leven al vijftig jaar op dienstbare en plichtsgetrouwe wijze omdat hij dacht dat het moest, niet omdat hij er ooit voor had gekozen.

Tijdens het diner werd het schema voor de komende dagen besproken. Als de bezoeken aan Shell waren afgewerkt – een toer die langs onafzienbare sloppenwijken voerde – en er afspraken voor de toekomst waren gemaakt, volgde op de dag voor vertrek steevast een safari. Stramme ambtenaren en hun vrouwen raakten kinderlijk opgewonden bij het idee om met een camera op de borst in een overkapte truck door de savanne te hobbelen op zoek naar giraffes en leeuwen. Busjes van de ambassade brachten hen naar de ingang van het Nairobi National Park, waar ze overstapten in een grote, open jeep voor acht personen. Bij terugkomst kreeg Johannes steevast bedankjes, alsof hij hoogstpersoonlijk de wilde dieren tevoorschijn had getoverd. Het was waar: inmiddels kende hij de migratieroutes van buffels, de drenkplaatsen waar krokodillen geduldig loerden op wildebeesten, de acacia’s waaronder leeuwen zwaar hijgend van de hitte in de schaduw lagen. Hij wist wanneer hij de oh’s en ah’s van de Nederlanders in hun mallotige safari-outfit kon verwachten als ze de eerste neushoorn het pad zagen oversteken.

Dit keer werd Johannes op de feiten van de savanne gedrukt want tegen twaalven was er nog geen wild dier te bekennen geweest, wat duidde op een samenzwering van de inheemse fauna tegen de koloniale blanken. Johannes keek opzij naar Jimiyu aan het stuur. Deze kende het park als zijn broekzak; als kind had hij er met zijn oom wrattenzwijnen gestroopt. In zijn aanstekelijke Engels opperde hij dat ze oostelijker konden gaan kijken. Johannes knipoogde bevestigend, hij wilde de Nederlanders niet teleurgesteld naar de hoofdstad laten terugkeren. De mannen en vrouwen op de houten banken achter hem hadden trouwens genoeg te bepraten; hoe wellevend de zwarte bedienden in de hotels waren, in tegenstelling tot die lomperiken in Nederland, ‘dat is het probleem, wij hebben geen aristocratie gekend, wat zijn wij toch een bekrompen land zonder toekomst geworden’.

Ze verlieten de smalle verharde strip door de savanne en reden een minuut of twintig over stoffige zandpaden. Jimiyu en Johannes wisten dat ze een risico namen door af te dwalen van de ingang van het park, waar zich de souvenirwinkels, het restaurant en de eerstehulppost bevonden.

Achterin kon Johannes de eerste, gedempte geluiden van onvrede horen: iemand grapte flauw dat die Afrikaanse beesten onderbetaald werden, anders zouden ze zich wel laten zien. Iemand achter hem riep: ‘Stop.’

Een van de oudere dames was onwel geworden; dat gebeurde elke safaritour wel een keer.

Hij knikte naar Jimiyu, die de jeep stopte. Johannes klom van de voorbank en liep om naar de open laadbak, waar drie vrouwen zich over het bejaarde Nederlandse slachtoffer ontfermden en haar koelte toewuifden. Johannes zag de Keniase zon onverbiddelijk naar haar genadeloze hoogtepunt klimmen en vroeg aan de anderen wat haar scheelde.

Iemand depte met een vochtige doek het voorhoofd van de vrouw: ‘Geen idee, ik ben geen dokter. Maar volgens mij moeten we iets doen.’

‘Houdt u haar hals nat,’ zei Johannes.

Jimiyu probeerde zijn walkietalkie, had geen bereik, keek achterom, en zag dat Johannes alweer op het pad stond.

In de verte, uit de tegenovergestelde richting, kwam er een touringcar aanrijden, of iets wat erop leek. Aan de Bijbelse stofwolk van rood zand te zien, kwam het gevaarte met hoge snelheid op hen af. Johannes besloot de bus aan te houden. Wie er ook in zaten, ze konden de vrouw meenemen naar de eerstehulppost bij de ingang van het park.

Wijdbeens ging hij op het pad staan en zwaaide met zijn armen het gebarenalfabet van een noodgeval.

Ook al was de bus nog ver weg, hij leek niet af te remmen, terwijl de stofwolk onmiskenbaar dichterbij kwam. De gebaren van Johannes werden door de bestuurder kennelijk niet herkend want de bus was nu met dezelfde snelheid tot op zo’n honderd meter genaderd. Misschien was de voorruit bedekt met zand. Johannes hoorde iemand vanuit de jeep een waarschuwing roepen. Hij gebaarde opzij dat hij wist wat hij deed, want van deze afstand kon hij de chauffeur achter het grote ronde stuur ontwaren. Het was een neger met spleetjes tussen zijn witte tanden. Het leek of de man mantra’s prevelde of gebeden opzei.

De lul ziet me niet, dacht Johannes. Het was een woord dat anders nooit in zijn hoofd opkwam. De bus was een grommend monster geworden dat hem nu op zestig meter was genaderd.

Ik kan de hitte uit het rooster voelen.

Nu was er een impuls om opzij te stappen.

Maar Johannes deed het niet.

Ook Jimiyu schreeuwde waarschuwingen, maar Johannes heeft nooit geweten welke, want hij bleef niet alleen vastbesloten, maar ook vastgenageld op het pad staan. Een passende uitdrukking in dit verband, want van diep uit de aarde trok er een nietsontziende kracht aan zijn voeten.

In de fracties van seconden die restten, vielen hem een paar details op: een koplamp die stuk was, een deuk links in de bumper, het roodbruine stof op de voorruit.

Johannes bleef zwaaien, ook toen hij wist dat zijn gebaren zinloos waren geworden en hij zich kalm afvroeg wat hij daar deed op dat pad en waarom.

Hij voelde hoe de schaduw van de bus over hem heen viel en zijn hoofd opzijknakte als een papaverbloem. Het gevaarte had hem verslonden en was als een stormram door hem heen gegaan, een centaur die hem had vermorzeld. Johannes’ leven was daar en op dat ogenblik opgehouden te bestaan; tenminste, dat was wat de mensen die naar hem toe waren gerend en zich over hem heen bogen, zeker wisten. Tot hun verbijstering hadden ze het monster dat Johannes had overreden in een verstikkende wolk van okerkleurig stof met dezelfde snelheid in de richting van de horizon zien verdwijnen. Jimiyu sloeg een kruis. Hij had de afgelopen twee jaar sympathie voor zijn meerdere opgevat en zag die nu ontheiligd op zijn rug liggen.

Met z’n zessen tilden ze op wat er van Johannes over was. De flauwgevallen vrouw was bijgekomen en schaamde zich voor de futiliteit van haar ongemak nu er een dode man in de laadbak lag. Er was geen paniek, eerder gewijd ontzag voor het lichaam van Johannes, dat zo indrukwekkend anders was dan dat van de levenden. Jimiyu had nu wel bereik met zijn walkietalkie en waarschuwde de eerstehulppost. Zijn stem stond op huilen, Johannes was dood, en als hij het nog niet was zou hij het bij aankomst zijn. Kuilen vermijdend stuurde Jumiyu met twintig kilometer per uur de jeep naar de ingang van het park. De vrouwen probeerden het lichaam van Johannes te beschermen tegen het gehobbel, als concubines aan het hof van de farao, hun kaki safaripakken besmeurd met bloed, dat nu onder Johannes’ rug en hoofd traag tevoorschijn kroop.

Bij de uitgang werd Johannes op een brancard getild en de gereedstaande ambulance in geschoven.

Hij was nog altijd in coma toen hij met een rotgang de operatiezaal van het ultramoderne ziekenhuis aan Argwings Kodhek Road in Nairobi werd binnengereden. Een team met de beste artsen was in allerijl opgetrommeld en stond nu over hem heen gebogen onder de operatielampen. Er werd vastgesteld dat zo’n beetje alle botten van zijn armen en benen waren gebroken en zijn voorhoofd was gecrasht. Er was geen ander woord, zei de chirurg: gecrasht, verbrijzeld glas, versplinterd bot, een catastrofale fractuur waar geen naam voor bestond. Het team taxeerde de schade en overlegde op zachte toon wat te doen. Maar wat in de geschiedenis van het ziekenhuis nog nooit was gebeurd, voltrok zich nu: niemand wist wat er moest gebeuren.

De groep artsen stond er net zo verlamd bij als Johannes een paar uur eerder voor de bus had gestaan. Toen kwam de leider van het medisch team tot de volgende conclusie: we doen niets. Als de dood hem wil hebben, zijn wij de laatsten die dat kunnen voorkomen – als de dood hem níét wil, zijn wij de eersten die hem in gevaar brengen door te gaan knoeien.

Germaine, Johannes’ vrouw, was samen met de Nederlandse ambassadeur in de hal van het ziekenhuis aangekomen. Ze werden opgevangen door de leidinggevende arts die hun met de grootste omzichtigheid meedeelde dat ze er rekening mee moest houden dat Johannes het misschien niet zou halen. Ook de politie was in het ziekenhuis gearriveerd; de mannen zeiden dat er van de bus geen spoor was gevonden.

Een uur later werd Germaine op de intensive care bij Johannes toegelaten: hij lag aan een kluwen van slangen, infusen en discreet piepende apparaten. Hij werd, legden de artsen uit, kunstmatig in coma gehouden.

Zij en haar man waren al twintig jaar in een relatieve harmonie samen. Er waren problemen geweest zoals in elk huwelijk, maar nu ze door de omstandigheden gedwongen werd terug te kijken, liet ze haar tranen de vrije loop en stelde vast dat zij en Johannes gelukkig waren geweest. Ze zat aan zijn bed en kneep in de hand die geen teken van leven gaf.

Johannes bleef leven. Na zeven dagen en nachten waarin hij met gesloten ogen roerloos op zijn rug had gelegen, werd zijn toestand tot ieders verwondering stabiel. De beslissing niets te doen had verbazingwekkend genoeg geen nadelige gevolgen gehad. Ze besloten hem kunstmatig in coma te houden en over te vliegen naar Nederland.

In het Academisch Ziekenhuis in Leiden stond een team in witte jassen om hem heen en de scène leek op wat zich anderhalve maand eerder in Nairobi had voltrokken: ook hier keken de artsen sprakeloos naar de roerloze Johannes.

Hoofd van het team-Buwalda kwam tot dezelfde conclusie als de artsen in Kenia: we doen niets.

Johannes’ halfzus, Lucy Metz, kwam over uit Parijs en zat samen met Germaine aan zijn bed. De arts nam hen apart om Johannes’ status te vertellen. Die was volgens hem uniek. ‘Het enige wat we nu met enige zekerheid durven vast te stellen is dat hij zal blijven leven.’

Hoe en in welke hoedanigheid kon hij niet zeggen.

Gedurende hun verblijf in Kenia had Germaine hun Nederlandse huis onderverhuurd – nu begon ze met Lucy aan een grondige schoonmaakbeurt.

Vijf dagen na zijn aankomst in Nederland was Johannes op kamer 304 in het ziekenhuis ontwaakt uit zijn slaap. Ieders wanhoop loste op toen duidelijk werd dat hij geen hersenbeschadiging had opgelopen: na een paar uur herkende hij voorzichtigjes zowel Germaine als Lucy. Met droge mond en in aandoenlijke volgorde vroeg Johannes hoe het met ze ging: hoe ging het met jullie. Ook al kwamen de woorden er onwennig uit – het was helemaal Johannes: altijd eerst vragen naar de ander.

De tong is een verdroogde slak in mijn mond, dacht hij.

Germaine verbeet tranen van ontroering en kneep in Johannes’ hand, streek het haar van zijn voorhoofd en drukte met gesloten ogen een lange kus op zijn mondhoek.

Johannes proefde het zout van haar tranen.

Een week na Johannes’ ontwaken verschenen er twee rechercheurs van de Nairobi Police in Nederland en vroegen toestemming hem te ondervragen. Het hoefde niet lang te duren, maar er was nu eenmaal de mogelijkheid dat het ging om een moordaanslag op een hooggeplaatste buitenlandse ambtenaar. ‘Als het niet langer dan tien minuten duurt,’ had de verantwoordelijke arts geantwoord.

Een van de mannen zat aan zijn bed, de ander stond bij de deur. Of Johannes zich iets herinnerde van de bus. Johannes hield zijn ogen gesloten en schudde zijn hoofd. Ze hadden, spraken de mannen op discrete toon, anderen ondervraagd, en niemand herinnerde zich iets van een bus. Wel een stofwolk, iedereen had het over een stofwolk. Johannes fluisterde met droge, pijnlijk aan elkaar geplakte lippen dat de chauffeur een neger was geweest met spleetjes tussen zijn tanden. Toen viel hij terug in zijn afwezige staat. Kwaad gebood de arts de rechercheurs zijn patiënt met rust te laten; de diplomaat had wat anders aan zijn hoofd dan een in het niets verdwenen touringcar.

In de weken die volgden werd begonnen met het strenge regime van de fysiotherapie. ‘Johannes’ gezonde levenswijze tot het moment van het ongeluk helpt hem bij zijn revalidatie,’ zei de therapeut met onverwoestbaar optimisme.

Germaine week geen dag van zijn zijde; ze leefde heimelijk op bij het idee dat Johannes vanaf nu altijd in haar nabijheid zou zijn.

Een maand nadat Johannes in zijn Nederlandse huis was teruggekeerd, merkte hij dat alles twee kanten had: een voor- en een achterkant. Het Comité van Toezicht in Zijn Hoofd had vastgesteld dat na het ongeluk niets zou blijven zoals het was. Als hij sprak verlieten de woorden zijn lippen, maar ze vervlogen in de ruimte, raakten daar verdwaald en losten ten slotte op in het niets. Hij was, zoals de voorzitter van het Comité in Zijn Hoofd het formuleerde, heel erg dóór iets heen gegaan. Nu hij aan de andere kant was aangekomen herkende hij alles en kwam alles hem vreemd of vijandig voor. Hij bevond zich aan de achterzijde van het decor dat zijn bestaan geworden was: hij zag de spanlatten en de ruwe stof waaruit het opgetrokken was. Die eerste weken speelde zijn leven zich af in de coulissen: hij hoorde de stemmen van de acteurs aan de andere kant van het achterdoek, maar zelf was hij inspiciënt geworden.

Johannes ontwikkelde een weerzin tegen het eten dat Germaine voor hem klaarmaakte. Ook al was hij niet kleurenblind, het zag eruit alsof het uit walgelijke zwart-witte klei was opgetrokken. In de badkamer deelden zij nog dezelfde handdoek, maar niet langer dezelfde geur. De gedachte dat hij jarenlang de liefde met haar had bedreven kwam hem nu bizar voor. Er vielen hem details aan haar gezicht op die hij nooit eerder had gezien: haar onderlip bijvoorbeeld, die een beetje uitstak.

Germaine op haar beurt probeerde voorzichtig hoe het voelde om het lichaam van haar man weer te strelen, maar zijn huid reageerde als die van een mishandelde hond die schrok van elke aanraking.

De stroom vrienden en familieleden die hen bezocht liet Johannes gelaten over zich heen komen; hij knikte, glimlachte, probeerde deel te nemen aan de gesprekken, maar er was maar één helft in hem die deelnam, terwijl de andere alleen maar toekeek. Stemmen transformeerden tot onherkenbaar lawaai in zijn hoofd en de toegangswegen tot bekend terrein waren uitgewist. Germaine was een vreemde die beweerde dat ze al twintig jaar met hem getrouwd was.

Toen kwam het moment dat er een zondvloed aan buitensporige herinneringen zijn hoofd binnenstroomde. Het was of iemand een sluis had opengedraaid; de ene na de andere gebeurtenis, vanaf zijn tweede jaar tot de huidige dag, hamerde op de deur van zijn schedel om binnengelaten te worden. Hij zag ze, herbeleefde ze, stond erbij als een sprakeloze toeschouwer en keek ernaar.

‘Ik word heel langzaam gek,’ zei hij tegen een vriend op het ministerie.

Toen begonnen de huilbuien. De tranen die hij alleen op zijn kamer plengde waren net zo overvloedig als de modderstroom aan ondraaglijke herinneringen die zijn hoofd overspoelde. Op zondagmorgen moest hij als achtjarige de eeltige voeten van zijn vader krabben die onder de dekens van het ouderlijke bed uitstaken. Hij zag het blauwroze vlees van zijn oma, dat over haar korset rolde als ze zich onbespied waande.

Hij bezocht zijn oude moeder om die onstuitbare overdaad aan herinneringen te verifiëren.

‘Het klopt allemaal, jongen,’ zei ze. ‘Weet je wel hoe gelukkig ik ben dat je nog leeft. Ik had het niet overleefd als je zonder gedag te zeggen van me was weggegaan.’

De perkamenten hand van zijn moeder rustte op Johannes’ onderarm. Hij keek naar de blauwe aderen die op de rug van die hand lagen, als de dampende ingewanden van een verscheurde antilope.

Thuis liep hij dwangmatig langs zijn boekenkast omdat elke herinnering niet alleen verbonden was aan een tijdstip of een jaartal, maar ook aan een boek of een passage eruit. Hij moest verifiëren of er geen hiaten waren gevallen in zijn herinnering. Toen hij Zen and the art of motorcycle maintenance herlas, moest hij het boek bij pagina 350 opzijleggen om niet in het drijfzand te belanden van een peilloze depressie. Net als de vader in het boek was hij doodsbang in een duistere draaikolk te raken waaruit hij niet meer boven zou komen. Bij de gedachte aan de zoon van de schrijver Robert Pirsig, die in 1979 door een straatovervaller werd doodgestoken, moest Johannes opnieuw onbedaarlijk huilen.

De pest van Camus hing samen met de tepelhof van de borst van het meisje met wie hij vijfentwintig jaar geleden een enkele nacht had doorgebracht. De eenzaamheid had hem als een granieten blok verpletterd toen hij naast haar lag en wist dat hij meer uit medelijden dan uit begeerte met haar sliep. Het arme kind lag zwijgend te wachten op de dingen die komen gingen. Toen Johannes zijn mond naar haar borst bracht, voelde hij plotseling drie harde haren in zijn mond. Die nacht had eindeloos geduurd.

De naam Virginia Woolf viel samen met de afstotelijke geur van de blokjes hasj die zijn toenmalige vriendin elke week verkruimelde en in haar sigaret rolde.

Johannes zonk weg in een lethargische staat zonder hoop, begeerte of uitzicht. Zeven maanden na het ongeluk nam hij een beslissing: hij moest de deur van dit leven achter zich dichttrekken en een ander beginnen. Als hij het slagveld in zijn hoofd wilde overleven moest hij een plaats zoeken die hoorde bij de vreemdeling die nu in hem huisde.

Hij ging naar het ministerie en vroeg om een onderhoud.

Zijn meerdere was blij hem te zien: ‘Niemand van ons had gedacht dat je ’t zou redden, begrijp me niet verkeerd, dat je het te boven zou komen, bedoel ik, en moet je nu zien, je staat hier verdomme gezond en wel voor me. Hoest op wat ik voor je kan doen.’

Johannes antwoordde: ‘Ik ben niks te boven gekomen. Het land dat ik bewoon is vreemder dan de dood. Wat is de eerste de beste post in het buitenland die je voor me vrij hebt?’

De man keek hem aan en zei zonder te begrijpen waar Johannes het over had: ‘Praag, hoezo?’

De avond dat Johannes Germaine vertelde dat hij besloten had haar te verlaten, was het bezoek een halfuur eerder vertrokken. Hij probeerde haar iets duidelijk te maken over de krachten die achter zijn rug hun gang gingen, maar hij koesterde geen hoop dat ze het zou begrijpen.

‘Vraag of Lucy tijdelijk bij je intrekt,’ opperde hij toonloos. Hij stond op en liep de kamer uit, Germaine in ongeloof achterlatend.

De volgende dagen keek ze met door tranen vertroebelde ogen toe hoe hij zorgvuldig twee reistassen inpakte. De rest van zijn bezittingen liet hij achter, en wat hij achterliet was bijna alles. Zonder het te vertellen had hij een aanzienlijk bedrag op Germaines rekening gestort.

Een maand nadat Johannes Firmin Metz naar Praag was verhuisd, stond Germaine voor de spiegel en voelde een knobbeltje in haar linkerborst. Tegen alle boze en verbeten raad van haar vriendinnen in besloot ze Johannes niet te bellen of te e-mailen. De huisarts en tevens huisvriend regelde een spoedbehandeling; drie weken later werd Germaine bestraald terwijl Johannes op zijn nieuwe etage in Praag met chirurgische precisie zijn kasten inruimde.

Op de ambassade deed hij zijn werk met voorzichtig opgeleefde energie maar met een voor hem onbekende hang naar afzondering. ’s Avonds trok hij zich terug in zijn hoofd op de etage aan Bilkova, waar hij dwangmatig het aanrecht boende nadat hij had gekookt. Hij sopte de kastjes en dweilde de vloeren. Als hij klaar was, schreef hij korte, zakelijke verslagen in de schriften op goedkoop Tsjechisch papier. Op vrije middagen dwaalde hij door de stad en probeerde zich Kafka en Kundera voor te stellen in de cafés op de Václavské Náměstí. De gebaren van de mensen in de straten leken hem iets te vertellen, maar hij kon niet ontcijferen wat; hij was doof geworden voor wat hij zag. Op de Karlsbrücke staarde hij naar het snelstromende water onder hem, en wist hij dat hij hier gekomen was om met alles te breken.

Op de ambassade keken medewerkers naar hem als naar een patiënt die opnieuw had leren lopen, wat feitelijk ook zo was.

Na vijf maanden leerde hij Ludmilla Svoboda kennen. Tijdens een etentje dat hij uitsluitend bijwoonde omdat het moest, zat ze schuin tegenover hem. Het was haar licht loensende blik die zijn aandacht trok; voor het eerst sinds zijn ongeluk voelde hij een gedoofd gewaand vlammetje voorzichtig opflakkeren. De verlegen glimlach die ze uitwisselden zei dat ze zich allebei verveelden, en na een tijdje deden ze wat mensen in zo’n situatie doen: ze stelden zich aan elkaar voor. Ludmilla had de frisheid van een boeket irissen in een glazen vaas vol helder water. Johannes had geen idee hoe hij op die vergelijking kwam, maar de woorden irissen en helder water waren hem ingevallen toen hij haar zag. Over de tafel wisselden ze voorzichtig informatie uit; Ludmilla had een tijdje in Amsterdam gewoond, op de Korte Prinsengracht, kende hij die? Een mislukte relatie had haar teruggevoerd naar haar Praag. Ze was gevallen voor de stoere, motorrijdende Amsterdammer, en afgeknapt op de zwaar drinkende alcoholist die hij bleek te zijn. Ze was nu alweer een paar jaar terug en happy met haar werk op de ambassade. Johannes liet Ludmilla praten en beperkte zijn eigen curriculum tot onbetekenende feitjes.

Het diner liep ten einde en ze namen afscheid voor de deur van de ambassade. Toen hij haar beleefd kuste, rook hij de geur van sinaasappelbloesem, en voor het eerst voelde hij een restant van verlangen naar de tijd van voor het ongeluk.

Johannes was nooit een versierder geweest en ook nu was het de ander die het initiatief nam; op een zondagmiddag vijf dagen na hun eerste ontmoeting ging de telefoon. Ludmilla had zijn nummer van de Nederlandse ambassade gekregen en of hij het niet erg vond dat ze hem wilde uitnodigen voor thee of koffie met gebak in Obecní Dům aan de Náměstí. Kende hij dat? Niet? Dan was dat een regelrechte schande. Hij kon het goedmaken door de uitnodiging aan te nemen.

Een uur later zaten ze heel keurig tegenover elkaar aan een tafeltje voor het raam. Ludmilla was in een dorp in de omgeving van Bratislava opgegroeid. Haar vader was boer en had niet gewild dat ze ging studeren. Op haar zestiende was ze het huis ontvlucht en in Praag terechtgekomen.

Johannes liet haar praten, zolang zij praatte hoefde hij niet over zichzelf te vertellen. Anderhalf uur verstreek en het begon te schemeren. De Václavské lag er schitterend bij. Ze dineerden en besloten bij het verlaten van het restaurant onuitgesproken dat ze niet met elkaar zouden slapen. Ze lachten en gaven elkaar een hand, daar moesten ze nog meer om lachen, waarop twee kuise zoenen volgden.

Een week later spraken ze opnieuw af.

Ludmilla liet hem het presidentieel paleis zien waar Vaclav Havel na de machtsovername vanaf het balkon het volk had toegesproken, ze bracht hem naar Kafka’s geboortehuis in Malá Strana waar ze hem vertelde over De gedaanteverandering, het verhaal dat op hem van toepassing leek. Ook hij was op een dag ontwaakt als een kever op zijn rug die zich niet meer kon omdraaien.

’s Avonds nam ze hem mee naar De Meeuw in het oude Staatstheater op de Národní. Voor aanvang fluisterde ze hem toe wat iedereen uit Praag een buitenlander vertelt: dat Milos Forman hier de operascènes van zijn beroemde Amadeusfilm had opgenomen. Af en toe raakten hun ellebogen elkaar, wat beiden een verlegen glimlach ontlokte.

Hij herkende de handeling van Tsjechovs toneelstuk, maar hij verstond de woorden niet.

Toen het oorverdovende geweerschot klonk waarmee Kostja een eind aan zijn leven maakte, brak er opnieuw iets in Johannes’ hoofd. Hij wilde weg.

Omdat uitstel de boodschap inhield dat hij haar niet aantrekkelijk genoeg vond om mee te slapen, ging hij met haar mee naar boven. Het was een ritueel dat hij zich vaag herinnerde uit een ander verleden. Ludmilla vroeg of hij thee wilde en allebei wisten ze wat er zou gebeuren. De tijd is een wrede cyclus: dit was iets voor jonge mensen, nu beoefend door veteranen.

Toen hij naast Ludmilla in bed lag, wist hij dat hij een dyslectische deelnemer was geworden aan een vergeten dictee. Onder haar aanraking kwam hij tot de trieste conclusie dat het hormoon van het lichamelijk verlangen was uitgeschakeld. Hij onderdrukte een paniekaanval, stond midden in de nacht op, kleedde zich aan, boog zich over haar heen en verontschuldigde zich fluisterend.

Door de verlaten straten liep hij terug naar zijn etage op Bilkova.

De volgende dag, zondag, lag hij op de bank en hoorde het piepje van zijn mobiel. Hij wist dat het een sms van Ludmilla was, stond op, en las dat ze het goedvond dat hun wegen zich zouden scheiden, maar niet op deze manier. Hij stuurde een boodschap terug dat het hem speet, maar dat hij niet langer geschikt was voor normaal menselijk verkeer, waarop vijf minuten later de beltoon overging.

‘Ik kom naar je toe,’ zei ze, alsof hij een patiënt was en zij de arts.

Toen hij de deur voor haar opende, rook hij opnieuw de geur van sinaasappelbloesem die hem aan Kenia deed denken. In de keuken maakte hij thee voor haar. Op de bank in de ascetisch ingerichte woonkamer zaten ze zwijgend naast elkaar. Toen herhaalde hij wat hij als tekstboodschap had verstuurd.

‘Wat een aandoenlijk mannelijk cliché,’ zei ze liefdevol, en vroeg hem te vertellen wat hij verzweeg.

Hij diende een korte, zakelijke versie op van de afgelopen tien maanden.

Toen hij uitgesproken was, bleef het stil. Het enige wat Ludmilla deed was zijn hand naar haar lippen brengen en die kussen. Wat hij de avond ervoor niet had gekund deed hij nu alsof het zijn laatste daad op aarde was. Hij streelde haar van oksel naar heup, van haar dijen naar haar lies, kuste haar zacht als met de lippen van een merrie en ging in haar zoals je alleen een heiligdom betreedt. Toen zij tegelijkertijd klaarkwamen, wist hij dat hij haar nooit meer zou zien. Johannes had besloten dat hij zelf zijn meest betrouwbare vijand was.

Op een van de eerste warme middagen van het voorjaar reed hij Praag uit, zomaar. Hij liet zich leiden door het toeval en volgde smalle wegen in de schaduw van bomen en oerbossen. Links zag hij een verweerd bord met de naam Votice.

Vlak bij de oever, op een meter of tien van een doorwaadbare plek in een snelstromend riviertje, zette hij zijn auto langs de kant en stapte uit. Hij kon de oorverdovende stilte tussen de immense beuken inademen, en voor het eerst in lange tijd was het ook stil in zijn hoofd. In de schaduw van de bomen was het koel. Hij liep de helling af naar de ondiepe stroom, hurkte, en zag door het kristalheldere water een laag bruinzwarte bladeren op de bodem. In de minieme rimpeling die zijn adem teweegbracht, keek hij naar zijn spiegelbeeld. Hij boog zich voorover en wilde van het water drinken toen hij de aanwezigheid van iets anders voelde. Het was niet alleen die sensatie, het was opnieuw de notie van de voor- en de achterkant. Die dag, maanden geleden, waarop hij wist dat hij dóór iets heen gegaan was dat hem had losgeweekt van de brokstukken van zijn verleden.

Nu werd er in zijn hoofd iets teruggedraaid, een oud mechaniek dat na maanden stilstand weer in beweging kwam.

Hij keek op en zag rechts van hem een man die met zijn rug naar hem toe stond. Hij had een klein leren tasje om zijn schouder hangen, en hij keek naar iets. Johannes volgde de blikrichting van de man en zag verderop een wolf aan de waterrand, het beest lag door zijn voorpoten gezakt uit het snelstromende water te drinken. Het dier verstarde in zijn pose toen het Johannes in zijn vizier kreeg. Op zijn beurt volgde de zwarte man de blik van de wolf en keek recht in het gezicht van Johannes. Op dat moment wist hij dat hij oog in oog stond met de buschauffeur, precies zoals hij hem had gezien in dat lange, vertraagde moment voor de inslag. Er was misschien één dissonant: het voorhoofd van de man was verbrijzeld, gecrasht. Johannes wilde naar hem toe lopen, maar de man hief zijn hand met een priesterlijk stopteken. Johannes gehoorzaamde. Zo bleven de twee mannen en het dier staan, in een tamelijk volmaakte, intieme driehoek. Ze keken naar elkaar, Johannes, de man en het dier, net zolang tot de tijd van de klok terug begon te lopen.

Hier stolde alles.

Voor Nana

ZOVEEL HIELD IK VAN JE

Lucy

Ze was in haar jeugd misbruikt maar had er nooit met iemand over gesproken, Lucy Metz. Ze was elf toen de man die zich haar vader noemde zijn grote hand tussen haar vederlichte veulenbenen duwde en daarmee de helft van haar toekomst vernietigde. Aan haar oudere broer Johannes, bij wie ze in andere omstandigheden toevlucht zocht, durfde ze niets te vertellen. Het was zowel een zegen als haar ongeluk dat Lucy er op haar negentiende ogenschijnlijk ongecompliceerd mooi bij liep, nog steeds op hoge, ranke veulenbenen. Ze was vastbesloten het stigma van de verkrachting om te zetten in een ambitieuze dadendrang. Niemand, zei ze tegen zichzelf, zou haar ooit nog aanraken, voortduwen of tegenhouden. Maar toen ze eenentwintig was, kwam het plotseling tevoorschijn: een zwart dier dat uit de diepte haar hoofd binnensloop. Ze raakte om onverklaarbare reden depressief en deed een zelfmoordpoging. Een halfjaar verbleef ze in een psychiatrische inrichting waar ze na een paar weken begon te tekenen en schilderen. De behandelend geneesheer herkende in haar een hoogbegaafde vrouw die hij vastberaden en liefdevol begeleidde naar haar ontslag.

Lucy besloot een kunstopleiding te volgen.

Titus

Titus Burnier, rijzig als een Abessijnse reus, was schilder van abstracte schilderijen en mijn vroegere docent op het instituut aan de rivier. Hij had jarenlang drooggestaan en onbestemde kwalen opgelopen na het volgen van obscure diëten, maar sinds kort dronk hij weer een glas bordeaux. Ik had hem opgebeld dat ik langs wilde komen voor mijn jaarlijkse bezoek. Toen we na de vele koppen kruidenthee in de tuin van zijn huis aan de rand van het bos een restaurant opzochten, merkte ik dat hij de toekomst niet meer als een potentieel gespreksonderwerp zag. Hij vertelde dat hij geen herinneringen meer produceerde en leed onder demonische nachten. Vannacht, zei hij, had hij gedroomd dat hij in een auto zat die hij zelf het water in had gereden. De plons klonk als een doffe klap, toen viel het geluid weg en bevond hij zich in een gewichtloos universum. Toen hij om zich heen keek zag hij wonderschone luchtbelletjes, het wier steeg op terwijl hij in een wereld zonder geluid naar de diepte zonk, een diepte die de schoonheid openbaarde als in de hallucinaties van Edgar Allan Poe en Rimbaud, zei hij. Onder die fles Mouton Cadet deed de droom hem denken aan een episode uit zijn leven die hem zichtbaar emotioneerde.

‘Heb ik je dat nooit verteld?’ vroeg hij.

Ik schudde mijn hoofd.

En bij het vooruitzicht van wat er komen ging, wenkte hij het meisje, dat zigzaggend tussen de lege tafels van het restaurant naar ons toe kwam. We deden onze bestelling: hij een chateaubriand, ik een gegrilde roodbaars. Bij de paddenstoelensoep vooraf, begeleid door een lichte bourgogne, begon hij te vertellen.