Adriaan van Dis

Stadsliefde

Scènes in Parijs

.

Met foto’s van Tessa van der Waals en Frans Toet

.

Uitgeverij Augustus

Amsterdam · Antwerpen

Adriaan van Dis

woonde ruim zeven jaar in Parijs en nog steeds voelt hij zich verbonden met die stad en probeert hij de helft van zijn tijd er door te brengen. Hij huurt er een chambre de bonne, waar een deel van zijn boeken staat en van waaruit hij door de stad wandelt – week in week uit. Hij is er onzichtbaar en verkent wijken waar gewoonlijk geen toeristen komen. Voor hem is Parijs een altijd veranderende stad: gekleurd, verscheurd en vol verborgen geschiedenissen. Hij gaat mee uit boksen met de zoon van zijn werkster uit Sri Lanka, bezoekt het variété met een verlepte danseres, dwaalt met oude getuigen langs beladen adressen en kijkt achter de luiken waar de illegalen werken. Het nieuwe Europa voltrekt zich voor zijn ogen. Van Dis wandelt om het avontuur en doet daarvan verslag in dagboek en verhalen. In Stadsliefde brengt hij het beste bijeen.

Copyright © 2011 Adriaan van Dis en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Copyright foto’s © 2011 Tessa van der Waals, Frans Toet en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Verzorging e-boek Suzan Beijer

ISBN 978 90 457 0516 3

e-ISBN 978 90 457 0531 6

NUR 320

www.adriaanvandis.nl

www.augustus.nl

Het geluk ligt op straat

Straks haal ik haar op: de vrouw met wie ik het liefst door Parijs wandel. Dan gaan we al die dingen doen die we altijd doen: eerst het glas champagne thuis, de toastjes zalm, en dan lopen naar ons ‘meneertje’, een Vietnamees in de Marais waar we al twintig jaar komen. Alleen de eerste dag. Heen over een andere brug dan terug – beide routes liggen bezaaid met herinneringen. We kennen de eigenaar, zijn wel en wee en familie. We krijgen geen menukaart; we eten altijd hetzelfde. Straks zullen we onze kleren thuis voor een open raam moeten luchten, omdat de hele tent naar frituur stinkt. Hindert niet. Terug lopen we altijd door de rue de Bièvre, een kromme steeg waar Mitterrand vroeger woonde. We zien lampen branden in het appartement waar ik als student op andermans poezen paste. We denken aan doden, aan scheidingen. Hebben we geen woorden voor nodig. Hooguit een miauwtje.

De volgende morgen haal ik een tradition bij de bakker en eten we ons gekookte eitje – ik vier minuten, zij vijf. De Pariscope ligt klaar. We strepen de films aan, de tentoonstellingen, ook al weten we dat het er niet van zal komen. We hebben er tien jaar over gedaan Musée d’Orsay daadwerkelijk binnen te gaan. De buitenkant was al zo mooi. O, de duizend gebouwen die ons nog wachten. Wij wandelen door ons eigen museum. Inspecteren de pleintjes en geheime tuinen. Kijken of de duiven nog uit de geheime kom tussen twee wortels van de ginkgoboom drinken. Zij laat haar jurk opwaaien bij het metrorooster op Carrefour de la Croix-Rouge, ik aai er de hoef van het paard van César. We delen de geuren. De gezichten van voorbijgangers. Kleine sensaties. Parijs als tableau vivant. Alles is van ons. We hebben de stad gemerkt met onzichtbare sporen. Ons wandelen is een ritueel van de herhaling. Niet dat we ons geen onbekende buurten gunnen, o nee, we verkennen en lijven in, maar na het nieuwe keren we toch telkens weer naar onze oude sporen terug, als een meanderende rivier die zijn bedding zoekt.

En het benauwt nooit. Een vast parcours kan de blik ook verruimen. Niet de sensatie van het nieuwe maar het alledaagse prikkelt de geest. In de eentonigheid schuilt het wonder, in het geen haast hebben. Zo maak ik – als ik alleen ben – elke avond dezelfde wandeling voor het slapen. Door straten waar nauwelijks iets gebeurt en juist dan zie je nieuwe dingen: een doorgestreepte naam boven de brievenbus (monsieur is vertrokken, madame bleef achter) of muizenpootjes op een stoffige vensterbank (daar ruik ik even of er binnen niet een uitgeteerd lijk voor de tv zit). Ik verbeeld me levens achter al die gesloten ramen en deuren. Hoor stemmen. Soms zoeken mijn schoenen aanspraak, als ze een hoog kantoor passeren en in uitgespuugde kauwgums trappen – sporen van verveelde secretaresses. Dan weer zie ik dingen die er altijd al geweest moeten zijn: de spiegeling van een gevel op een nat trottoir, een kruisteken gebeiteld in een stoep.

Alles wat ik tijdens die wandelingen alleen ontdek, zal ik later met haar delen. Zo verdubbel ik de lol en vergroten we het kleine. Parijs is ons samenspel. Nu al weet ik achter welke lantaarnpaal ik me straks op het Gare du Nord zal verstoppen, om al die Hollanders die uit de trein stappen niet te hoeven zien. En ze zal me quasi niet vinden, al loopt ze recht op me af.

In de herhaling ligt het geluk.

Verliefd onder het zink

Verliefd op Parijs. Verliefd op een stad waarvan ik de kaart in mijn hoofd denk te hebben, maar die altijd een ander plan met me heeft zodat ik aankom waar ik niet naar op weg was en vind wat ik niet zoek.

Parijs is een meervoud. En ik weet nog steeds niet van welk Parijs ik houd. Van de pronkstad die zich monumentaal op de borst slaat of van de dorpen in de stad, les villages de Paris. Van de chauvinistische stad waar de bewoners niet verder kijken dan de grens van de ringweg, of van de mengstad waar honderd talen wonen en minstens evenveel geloven. Van de zinken daken of van de zwarte leien, kopergroene koepels, vergulde lijsten en goudgepunte hekken. Van de goten die ruisen als beekjes of van de Seine. Ik bewonder het artistieke en literaire geheugen van Parijs, het verleden leert me elke dag een les. En het heden: de problemen van een wereldstad houden me alert. In Amsterdam verdorp ik. In Parijs word ik wakker. Het leven verhevigt zich, het geluk, het ongeluk… en de dood: ik heb hier in een halfjaar vier keer een lijk, of iets wat daarop leek, op de stoep aangetroffen. Zwervers. Geen passant die ervan opkeek. Parijs kan een harde stad zijn. Inspirerend ook. Waar armoe en rijkdom tegen elkaar aan schuren, kom ik ogen tekort.

Misschien houd ik nog het meest van Parijs omdat ik er nooit bij zal horen, hoe ik me ook aanpas. Maar ik kom hier niet om opgenomen te worden (al doe ik net alsof), ik zoek juist het isolement: eenling te midden van vreemden, een toestand die draaglijk is omdat kijken naar mensen me nooit verveelt. (In de geest wandel ik met ze op en kruip ik in hun kop – het is zowel een vluchtig als oneindig contact.) Ook de schoonheid van Parijs is niet gastvrij. De grote pleinen, de brede boulevards en de enorme gebouwen duwen me opzij. Al leer ik hun geschiedenis kennen, ik ben er niet mee opgegroeid – hun glorie blijft mij vreemd, sluit mij uit.

Toch dringt de schoonheid zich telkens op. Als ik schuil in de intieme passage Véro-Dodat en me vergaap aan de neoklassieke bouw en etalages vol prachtige schilderijen en antieke meubelen (waar ik natuurlijk mijn niet-bestaande appartement mee wil inrichten) en ik steek daarna over naar de Tuilerieën om in een druilerig labyrint van beelden te dwalen, dan overvalt Parijs me: wat een geluk dat ik hier loop, alleen in de regen, die álles grijs krijt en nog mooier maakt… tot mijn geluk zich zo verhevigt dat het omslaat in pijn. Waarom kan ik me niet mijn hele leven met zoveel schoonheid omringen? Wat laat ik me beperken door burgerlijk gepieker. Kies voor dit decor!

Al bijna veertig jaar zeurde ik dat ik in Parijs wilde wonen. Steeds weer overschaduwden praktische bezwaren mijn dromen en zei de schone, rijke stad: ken je plek. Hoe vaak heb ik niet voor de etalages van de buurtmakelaars stilgestaan (duizenden moeten er zijn, volgens onbewezen tellingen alleen al driehonderd in het zesde arrondissement)… chambre de service, chambre de bonne, studio de charme. Naar iets groters durfde ik niet eens te kijken. Ik ben met heel wat makelaars trappen op gegaan; hijgend heb ik de miezerigste mansardes bekeken, gedreven door een angstig willen. Vier keer heb ik een studio gehuurd, maar altijd halfslachtig. Zodra mijn verlangen naar schoonheid en eenzaamheid verzadigd was, ging ik terug naar Amsterdam. Tot Parijs weer in mijn hoofd kwam spoken. Vroeger deed ik het af als een jongensdroom, maar de droom en de roep zijn met de jaren alleen maar sterker geworden. Parijs, Parijs… Niet om te vluchten, maar om te schrijven. Schrijven in een wereldstad. Een stad waar je vrij kan ademhalen en onzichtbaar kunt zijn en waar er weinig anders op zit dan hard werken – ver weg van het gekakel.

In 2003 heb ik opnieuw gehoor aan die lokroep gegeven. Op een slome lentedag, toen ik niets zocht. Voor ik het wist, vloog ik een trap op en tekende papieren: soms geeft de angst je vleugels. En sindsdien woon ik op een zonnige zolder in het zesde – eenendertig vierkante meter, vijfhoog onder een zinken dak. Dit keer is het menens: mijn naam staat op de brievenbus, ik sta ingeschreven bij het gas en licht, ik heb een fiets, een kapper, een dokter en tweemaal in de maand een strijkende werkster. Ik ben lid van de fitness en lees elke dag een halfuur Le Monde, zakwoordenboek binnen handbereik. Mijn boodschappen doe ik bij Le Marché d’Annie, mijn overbuurvrouw. Annie is mijn houvast. Haar raam is beplakt met tientallen kassabonnetjes – openstaande rekeningen van buurtgenoten. Toch ziet ze alles, met haar oren. Op Annie kan iedereen rekenen, ze is de burgemeester van de straat. Ze stond erop dat ook ík bij haar op de pof ging kopen, één keer in de maand betalen vindt ze handiger. Het is haar manier om klanten vast te houden. Na lang aandringen ben ik overstag gegaan. ‘Nu hoort u bij de buurt,’ zei ze. De volgende dag werd ik aan andere poffende buurtbewoners voorgesteld. En sindsdien maak ik een praatje op de stoep, ben ik welkom op de wijnfeesten in de brasserie, zwaai ik naar de kapper en krijg ik een glimlach van de verkoopster van Le Palais des Thés. In Nederland zou ik gillend weglopen, hier hunker ik ernaar. Ook de clochard die mijn voordeur tot hangplek heeft uitgekozen, groet me – al moest ik er wel wat voor neertellen. Ik maak me wijs al een beetje bij mijn straat te horen. En wie weet op den duur bij de stad.

Mijn schrijftafel staat voor het raam en ik kijk uit over zinken daken. Ik zal mijn uitzicht verkennen en veroveren. Ik zal afdalen in mijn herinneringen en de straat op gaan. Zo burger ik me in.

PS De clochard heeft me een hand gegeven. (Ik heb er onder de koffie nog lang aan geroken.) Hij heet monsieur Dubois.

Krr krr krr

Duiven koeren voor mijn raam. Zomer en winter. Ze verzamelen op de daken aan de overkant en geven zich over aan hun ijle liefdesdansen. Ook bij guur weer. Hun paren is een circus voor het oog: het mannetje bespringt zijn vrouw op de rug en bevrucht haar in wankel evenwicht. Ze fladderen wat af daar tegenover. Ik zie ze nesten bouwen in verlaten nissen – takjes in de bek en maar leggen en broeden – altijd dezelfde paren. Herken ik ze dan? Ja, met de seizoenen leerde ik hun tekening om borst en nek onderscheiden.

Vaak rusten ze voor mijn raam, nog geen meter van mijn schrijftafel, om bij te komen van het vrijen.

Mijn vensterbank is ook de eerste vluchtheuvel voor hun kroost. Vaders spreken ze moed in. Moeders geven een duwtje. En zijn de kleinen groot en uitgevlogen, dan begint het minnen opnieuw. Als ’s middags de zon langs mijn gevel trekt, zoent er altijd wel een ouderpaar brutaal onder mijn ogen, snavel in snavel. Ze wisselen dan voedsel uit. Het mannetje accepteert daarmee zijn rol als medeverzorger van het volgende uit te broeden ei. De doffer neemt zijn verantwoordelijkheid. Ik zou ervan kunnen leren.

Mijn overbuurvrouw laat de duiven binnen. Zo ver ben ik nog niet, maar na al dat getortel voor mijn raam ben ik tijdens mijn wandelingen toch anders naar ze gaan kijken. Ze drinken zo mooi uit de naburige vijver in de Jardin du Luxembourg – niet zoals de meeuwen en mussen, die een snavel water achterovergieten – nee, ze slurpen en slikken als wij. Geen andere vogel doet ze dat na. En hoor ze lawaaien in de klimopguirlandes bij de langgerekte Médicifontein. Waag het daar niet hun parcours te doorkruisen, want ze duiken naar je hoofd en verjagen je subiet. Bukkend lach ik ze toe. Ze zijn nog jong en ik ken hun ouders. (Maak ik mezelf wijs.)

Ook Ernest Hemingway bezong de duiven uit deze tuin. Vooral in de tijd dat hij in de rue Notre-Dame-des-Champs woonde en de cheques van literaire bladen te lang op zich lieten wachten. Als het jonge gezin thuis niet genoeg te eten had, trok de schrijver met de kinderwagen (mr. Bumpy) naar de nabijgelegen Jardin om duiven met maïskorrels te lokken. Wie toehapte werd de nek omgedraaid. Karkas onder het dekentje. En dat vier, vijf keer achtereen. Met dezelfde handen waarmee hij later weer een romantische regel tikte.

Als het aan de Parijzenaars ligt, werd alle duiven de nek omgedraaid. De haat jegens de ‘gevederde rat’ is groot. Ze poepen te veel. Hebben geen respect voor beelden. (Generaal de Gaulle huilt witte stront.) Gevels worden met netten afgedekt, vensterbanken van draadijzeren prikkers voorzien. Le Parisien riep al op tot het aanstellen van valkeniers, zoals op Trafalgar Square in Londen. Roofvogels op de Place Vendôme. Toch treft niet de duif schuld maar, zoals wel vaker in de natuur, de mens. De zorgzame dames en heren die dagelijks hun duifjes komen voeren. Met het gevolg dat de Parijse duif zes tot acht keer per jaar een gezin sticht. Overvoeden doet overbroeden. Tot ergernis van keurige mensen die ik op mijn dagelijkse wandelingen met verbeten gezichten naar duiven zie schoppen. En dan kijk ik nog weg van de motorrijders die met vreugde duiven pletten.

Arme stadsduif, hoe kon het zo ver komen? In kerken nog altijd hoog aanbeden als symbool van de Heilige Geest, op zondagsscholen ten voorbeeld gesteld als Noachs dappere verkenner van vaste grond, en nu gehaat en vertrapt. Godin van de vruchtbaarheid, brenger van de uitslag van de eerste Olympische Spelen, 776 voor Christus, en meer dan 2500 jaar later de boodschapper van Napoleons verlies bij Waterloo. Bij het Pruisisch beleg van Parijs in 1870 vlogen duiven meer dan één miljoen berichten over de linies. In de Eerste en Tweede Wereldoorlog hebben ze duizenden soldaten gered. Slechts één pond vlees en veren, maar sterker dan paarden. Zonder voedselstop goed voor vijfhonderd kilometer per dag, met een gemiddelde snelheid van zestig kilometer per uur. En nu dreigt ook de burgemeester met gif en sterilisatie.

De duiven weten nog van niks. Terwijl ik dit schrijf, zitten ze weer op mijn vensterbank te zonnen en tikken ze met hun snavel tegen het glas. De eerste gedomesticeerde vogel, en nog altijd vol vertrouwen in de mens.

Gisteren, tijdens een winterse lentewandeling langs de lage rechteroever van de Seine, passeerde ik twee zwervers die onder de brug hun eigen nest hadden gebouwd. Twee slaaphokken opgetrokken uit drijfhout en een keurig douchehok. In de luwte van de kademuur walmde een pan boven een knetterend vuurtje. Tafeltje ernaast, twee stoeltjes uitgeklapt. Koerend in de zon zaten ze daar. De borst vooruit. Het was elf uur in de ochtend en de wijn werd net ontkurkt. Ze toostten me toe en de pot-au-feu rook goed. Ik complimenteerde de heren met hun savoir-vivre en legde een munt in het daartoe bestemde kommetje. Een van hen sprong op en liet me zien wat de pot schafte. Duif. Pruttelend in van de markt gesnaaide wortels en knollen. Of ik proeven wou?

De duif biedt nog altijd troost.

Le blanc et le noir

Parijs is de grootste Afrikaanse stad buiten Afrika. (Groter dan Londen, heb ik me laten vertellen.) Volgens een zieneres uit Friesland zou ik in mijn vorige leven een Afrikaan zijn geweest, dus ik kan hier aardig mijn oude hart ophalen. In mijn huidige leven reisde ik vroeger graag en veel door Afrika, maar vandaag de dag ligt Afrika maar een paar metrohaltes van huis. Sahara of Sénégal sur Seine kent vele wijken waar Afrikanen wonen of bijeenkomen, ook binnen de Périphérique: Château Rouge, Château d’Eau, la Goutte d’Or, de markt bij Barbès-Rochechouart, Belleville, het park van Buttes-Chaumont.

Château d’Eau is mijn vrijdagmiddagfavoriet. Die dag ruikt de buurt halverwege de boulevard de Strasbourg naar wassen en watergolven en knippen en vlechten. Naar kokos en mango. Zoet, heel zoet. De ramen van de kapperszaken zijn beslagen, de koffiehuizen puilen uit en in alle restaurantjes pruttelt de kookpot. Onder de grond, in het metrostation met dezelfde naam, wachten tientallen jongens de vrouwen op om ze de beste kapper aan te praten. Niksnutten zijn het, maar swingende niksnutten, in de mooiste trainingspakken, liefst wit of roze, met stoere glimmers om pols en hals. Ze rappen hun prooi naar de vlechtende vingers: ‘Jij bent zo mooi dat alleen mijn zuster goed genoeg voor je is. Zij kan met haren toveren!’ Moeder, nicht, hele families worden bij elkaar gelogen. Geen vrouw loopt alleen de trap op. Boven, op de boulevard, begint het keuren van de etalages, het kiezen van een passend model en afdingen op de prijs.

Elk vlechtwerk vertelt een verhaal. Ben je gelukkig, ongelukkig? Zoek je een minnaar of heb je letterlijk de buik van hem vol? De kapster vlecht het in. Met eigen haar, of valse vlechten, in alle kleuren. Kapsels laten ook lezen waar je vandaan komt, wat je volk is. Het is een oude traditie die in het moderne Parijs sterker leeft dan in de grote Afrikaanse steden. Migranten houden het verleden nu eenmaal langer vast – herinneringen zijn hun rijkste bezit. Hoe krachtiger de invloed van het nieuwe land, des te heviger stollen oude gebruiken, terwijl de bakermat zich de nonchalance van vergeten kan veroorloven.

Château d’Eau viert de traditie – in het hoofd, op het hoofd. Maar het is ook een buurt waar Parijs en Afrika goed samengaan. Anders dan in de buitenwijken mengen de bewoners zich hier. In de arme banlieues zit ieder in het hok van zijn woede, gescheiden in geslacht, gescheiden in recreatie en gescheiden van Parijs. Château d’Eau biedt werk en heeft geen tijd voor sektarisme. Armoe verdeelt en verveelt, geld mengt sekse en kleur…

Na sluitingstijd, als de bezem door de kapperszaken wordt gehaald, is het in de naastgelegen cafés een komen en gaan van vrouwen die hun haar laten bewonderen. Ik zet me achter een krant en schat de kansen in van de perronjongens die na gedane arbeid azen op een vrolijke nacht. Even later druppelen er een paar buurtbewoners binnen – uit alle werelddelen – en na drie glazen vind ook ik de moed om aan te schuiven. Als de laatste kapsels zijn bewonderd, betreden we gedeeld terrein: de bekerkansen van Paris Saint-Germain en het liefdesleven van de sterren. Hebben we elkaar eenmaal gevonden en ingeschat, dan komt ook het ongenoegen aan bod – heel voorzichtig. Zwart wint nu en krijgt het hoogste woord…

‘Gisteravond tien keer door de politie gecontroleerd. Twee uur op het bureau gezeten.’

‘Ik word er gek van, ze moeten mij altijd hebben. Altijd ons.’ Ze praten door elkaar. Met groepsmond.

‘Maar deden jullie dan niks?’ vraag ik.

‘Niks. Ik liep alleen maar. Zat en keek.’

‘Zoals ik?’

‘Ja, zoals jij, maar dan een zwarte jij. Een jij die elke dag z’n papieren moet laten zien.’ (Ze tutoyeren me.)

‘Hoe vaak moet jij ze laten zien?’ vraagt een van de jongens mij.

‘Nooit.’

‘Zie je wel, jouw kleur is je carte d’identité.’

Een roze trainingspak zegt: ‘Ik zat met mijn voeten op de bank in de RER. Papieren laten zien. En een hele nacht mee naar het bureau.’

Zijn buurman in wit trainingspak: ‘Een nacht vast voor voeten op de bank? Alleen daarvoor?’

‘Nee, ik schold ze uit.’

‘Wat zei je?’

‘Hoerenzoon… Tegen een Marokkaanse agent.’

We lachen, niet allemaal even spontaan. Ik word weer witter dan ik was.

Buiten vliegen duiven af en aan. Snavels graaien naar vlokken kroeshaar in de goten. Dons voor de nesten. Mijn cafégenoten nemen elkaar op in het vallend avondlicht. Man fluistert iets in het oor van vrouw… Tassen knippen open, lippen krijgen kleur voor het diner. Zwart flirt met zwart. Ik verstijf. Verkeerde carte d’identité. Verkeerd gekleed. Uiteindelijk ben ik toch meer vreemdeling dan zij.

Ik eet die avond alleen. Een boudin noir in mijn deftige zesde arrondissement.

Een paar vrijdagen later zit ik weer in Château d’Eau, dit keer vergezeld van een vriend die er zijn schildersatelier heeft. We verschillen nauwelijks in leeftijd, kleur en kleding. Alleen lacht hij gemakkelijker naar kapsters en klanten – hij knipoogt zelfs. Om mijn plaatsvervangende schaamte te verhullen, knik ik lichtjes. Zo houden we elkaar in evenwicht. Al slaat mijn vriend door bij het kiezen van een restaurant. Afrika, Antillen, Brazilië? Niet de kaart telt, maar de dienster. We moeten bij de mooiste naar binnen – een rondborstige vrouw met een bewerkelijk kapsel dat wij niet kunnen lezen. Maar voor haar zijn we een open boek. Ze weet precies wat we willen eten. We krijgen niet eens de kaart en we beginnen met een accélérateur.

‘Pardon?’

‘Een deeltjesversneller. Dat drinken we allemaal in Guadeloupe. U houdt toch van tropische nachten?’ vraagt ze mijn vriend.

‘Eh… ja.’

‘Ik zie het aan u,’ lacht ze verleidelijk.

Mijn vriend groeit in zijn stoel. Zijn ogen kruipen in de dienster. Zij kijkt naar zijn handen en wijst naar de verfsporen tussen zijn nagelriemen: ‘Bent u kunstschilder?’

‘Nauwelijks,’ zegt hij, ‘ik heb geen inspiratie meer… Ik zoek een goed model.’ Hij kijkt haar aan. ‘Ik heb mijn hele leven op u gewacht.’

Ze kraait het uit.

Beet.

Ik schuif mijn stoel verbaasd naar achter, zo gaat dat dus, zo moet je het doen: vergeten dat je – zoals mijn vriend – zojuist je vrouw hebt gebeld om te zeggen hoe leeg Parijs is zonder haar. Versieren, ik zal het nooit leren.

‘Hoe lang heeft u in Guadeloupe gewoond?’ vraagt mijn vriend.

‘Mijn hele jeugd,’ zegt ze. En ze mijmert over een turkooizen zee, witte stranden en palmen die zich lui naar de wind schikken… O, de vrijheid, de ruimte, de kleuren, die heerlijke lauwe passaat. Haar heupen wiegen als waaibomenhout. Dan recht ze haar rug en herneemt zich. Draaikontje Draai gaat de wijnkaart voor ons halen.

Er staan dure Franse wijnen op. Geen wijn uit Guadeloupe? Nee, daar hebben ze alleen palmwijn. ‘En hoe smaakt dat?’ vraagt mijn vriend.

‘Geen idee, de enige palmen die ik ken, groeien in de Jardin des Plantes.’

Er valt een vreemde stilte… We spoelen ons verhemelte met brandende rum.

‘Oeps, net zei ik geloof ik wat anders.’

‘U heeft gejokt,’ zegt mijn vriend.

‘Ja, ik kan heel goed jokken. Net als u.’ Ze kijkt quasi-beschaamd naar haar aangeplakte nagels, lang en wit, met namaakdiamantjes.

Als we aan het eind van ons diner om een scheutje melk bij de koffie vragen, komt ze met een dampend kannetje aanzetten en maakt ze een gebaar of ze zichzelf zojuist heeft gemolken. Mijn vriend legt zijn hand op de hare, om te danken voor deze liefdevolle daad. Zij wrijft zich nog eens over beide borsten. Ik kan alleen maar met open mond naar haar kijken.

We krijgen nog een accélérateur van het huis. Mijn huig staat in brand. Ik probeer de tropen in me los te laten, praat over Antillen en Afrika. Allemaal geweest. Mijn vriend kwam niet verder dan de ringweg om zijn stad. Maar de dienster wil niks van verre streken weten en ik drijf af naar de Zuidpool. Onder het afrekenen nodigt ze mijn vriend uit de volgende dag mee naar een Afrikaanse bruiloft te gaan. Wel honderd trommels zullen er klinken! Hun handen nemen het gesprek over. Ik zit er voor spek en bonen bij en heb alleen nog maar uitzicht op haar kontje.

Nog diezelfde nacht schijnt hij haar te hebben geschilderd.

Gewassen beelden

Het beeld van Baudelaire heeft mos op zijn hoofd. Als dat zo doorgroeit, heeft hij straks groen haar en ziet hij er weer net zo uit als in zijn jonge dichtersjaren, toen hij met groengeverfde lokken Parijs onveilig maakte. Hij kijkt streng, mijn vriend (ja, vriend, want je krijgt een band met zo’n beeld als je er dagelijks langsloopt, na van zijn werk ben ik nu ook in steen van hem gaan houden). Maar wat is hij uit zijn humeur… alsof hij het er niet mee eens is dat hij op een grasperk in de Jardin du Luxembourg is neergezet. Hij die de natuur haatte! Niet alleen in zijn blik zit misprijzen, het is ook in zijn rug getrokken, misschien omdat achter hem twee realistische natuurbeelden zijn neergezet: een roedel herten en een Nubische tijger met zijn prooi. Gebeeldhouwde dieren vond Baudelaire nog erger dan de natuur zelf. Niets zo stompzinnig als de realiteit na-apen. Natuur was in zijn ogen de onbeschaving. Instinct. Het kwaad. De natuur leert ons niets anders dan eten, slapen, paren, onze kinderen beschermen en vechten. De terreur tijdens de Franse Revolutie, dát is de natuur. Het is de taak van de mens daarboven uit te stijgen. Door verfijning en studie, inspanning en kunst.

Ik moet daar vaak aan denken als ik ’s morgens langs Baudelaire loop en dan stel ik hem in gedachten gerust: er bestaat geen onnatuurlijker park dan de Luxemburgse tuin. Een toonbeeld van menselijke beheersdrift. Dagelijks geharkt, gesnoeid, gerooid, beplant. Een geometrisch ontwerp, tot op de millimeter uitgedacht. Kassen waar exotische zaden tot wasdom komen, stekjes in strenge rijen uitgeplant. De peren- en appelbomen groeien onder netten en zodra ze vrucht dragen krijgt elke peer en elke appel een witpapieren zakje om. Tweehonderd soorten kweekt men er, genummerd en met naam. Alles is er schoon en heel, de tweeëntwintig bijenkolonies wonen in gelakte korven. Het is zonder twijfel het allerbest onderhouden park ter wereld.

Zo hoort het. Dit is cultuur. Ook het mos op het hoofd van Charles Baudelaire zal uiteindelijk niet veel kans krijgen, zelfs de beelden worden gewassen. Als het heel hard vriest krijgen ze een rieten jas aan. Hij en Verlaine en Flaubert en Stendhal, George Sand en Sainte-Beuve, Delacroix en al die andere, ruim honderd beelden die het park telt. Wat een geluk om mijn dag zo beschaafd te mogen beginnen.

*

Op een morgen na een openbare les op het Collège de France, waar ik de cursus buitenlandse politiek van het Egypte van tweeduizend jaar voor Christus volg, zomaar, om zin aan mijn bestaan te geven en om van de gelegenheid gebruik te maken die de Franse staat mij biedt om voor niets college te lopen bij de grootste geleerden van onze tijd, stond ik met een hoofd vol onnutte kennis (de leukste) naar het beeld van Champollion op de binnenplaats te staren. Het motregende, de lucht was grijzer dan grijs, hetzelfde weer als die dag in september 1822 waarop de egyptoloog de geleerde wereld bekendmaakte dat hij de Steen van Rosetta had ontcijferd. Om hem te eren is hij groot en trots afgebeeld, zijn linkervoet steunend op een faraohoofd. Een houding waar de zachtaardige onderzoeker in leven niet voor zou hebben gekozen. Het weer was in zijn jas gaan zitten, er liep een scheur over zijn rug, de druppels brachten zijn gezicht tot leven. Ik legde mijn hand op zijn mouw. Het marmer voelde als fluweel, merkwaardig warm. Ik kneep erin. Champollion schraapte met zijn schoen over de neus van de farao.

Bang voor de buitenwijken

Op de body-combat van mijn fitnessclub leren we schijnvechten. Boksen, trappen uitdelen, dansen, draaien, bukken, opveren en dan… le kick, l’uppercut. We schakelen in een moordend tempo denkbeeldige belagers uit. Op hitsige muziek. Het enige dat rondspat is zweet. Ik vecht er vooral mijn vet mee af, maar tot mijn verbazing blijkt een flink aantal van mijn medestrijders – van jong tot bejaard en allemaal wit – het schijnvechten als een vorm van zelfverdediging te beoefenen, om zich zekerder te voelen, om een dreigende vuist te kunnen maken.

‘Maar Parijs is toch een veilige stad?’

‘Niet ’s avonds laat in de metro of als je autopech hebt,’ zegt een vrouw die nauwelijks boven mijn oksel uit komt.

De metro naar de voorsteden, bedoelt ze. Autopech in de grauwe buitenwijken. La banlieue, een woord dat de tongen losmaakt. Geen lid van de body-combat dat er woont, maar ze zijn er allemaal bang voor.

Parijs is op het eerste gezicht een witte stad, une ville vanille, vooral binnen de veilige cirkel van het historische centrum en de modieuze arrondissementen. Maar zelfs in de chicste buurten zijn de meeste kleine winkeliers Noord-Afrikaans, want wie anders wil nog twaalf uur per dag voor een schamel loon werken? En natuurlijk: de zwarten vegen de straten – hoe nederiger het werk, hoe donkerder de huid – en de kleuters in het zesde worden door zwarte bonnes uitgelaten, maar hun aantal valt in het niet tussen al die witte gezichten. In ‘mijn’ straat heb ik nog nooit een bruin schoffie in trainingspak gezien; voor zover iemand sportkleding draagt, is hij op weg naar de fitness. Er zijn wel gekleurde plukken binnen de ringweg, maar de meesten van les nouveaux Parisiens (ook hier dat verdoezelende woord) wonen in de buitenwijken.

Ik ben er meer dan eens geweest, in les banlieues chocolat au lait. Met de RER, het spoor dat onder de metro loopt, in de geur van de riolen. Je ziet er nauwelijks een wit gezicht in de spits. Wel veel hoofddoeken. Ik heb rondgedwaald in die op tekentafels ontworpen arbeidersparadijzen ten noordoosten van de ringweg. Saint-Denis, Sarcelles, La Courneuve, Noisy-le-Sec. Niet alleen uit nieuwsgierigheid, maar ook uit eigenbelang: ik wil weten hoe de mensen daar wonen en ik wil niet bang voor ze zijn. Bovendien heb ik ze later nodig, als ik oud en afhankelijk ben. Want het zijn de kinderen van deze nieuwkomers die het vergrijzend Europa op de been moeten houden. Ik stapte uit op stations waar de trappen niet naar een straat maar naar een parkeergarage leiden. Donkere holen waar het naar verkrachting ruikt. Vies, vuil, onder de graffiti. Ik zag er meisjes angstig hun sigaret doven en hun hoofddoek straktrekken voor ze hun buurt betraden. Ik hoorde hun taal veranderen: van Frans in Arabisch. Ik wandelde door gore straten, langs betonnen sportvelden, betonnen flatgebouwen met piepkleine ramen waarvoor jurken en jasjes te luchten hingen omdat een balkon er bij de bouw niet af kon. Ik keek en werd bekeken, toegesist en weggejaagd.

In La Courneuve, waar geen politie durft te surveilleren, begon mijn ronde in een naast het RER-station gelegen supermarkt. Op aanraden van een journalist voorzag ik me van een lokale plastic tas om buiten de indruk te wekken dat ik er woonde, maar de straatjongens hadden me door. Ik droeg geen trainingsbroek of leren jack zoals zij, geen kalotje en sjofel jasje zoals hun vaders, er slofte geen vrouw of moeder achter me aan. Ik was te anders, te rijk en te wit. Ik ontweek hun blikken. Uit angst (al maakte ik me wijs dat mijn gewicht mijn wapen is, onder mij loopt elke boosdoener leeg), maar vooral om de woede op mijn gezicht te verbergen. Want woedend was ik. Wat een minachting om mensen zo te laten wonen. In buurten die tien jaar na de bouw al verkrotten. Waar slechts één vorm overheerst: de hoek. Eén soort huis: het hok. In zo’n omgeving moet een kind dus tederheid en fantasie ontwikkelen. En de politici zich maar verbazen dat bendes hier hun eigen wetten maken. Dat er groepsverkrachtingen plaatsvinden. Dat jongeren alle fatsoensregels van het beschaafde Frankrijk tarten. Dat ze vluchten in drugs of in een geloof waar ze kennelijk meer eigenwaarde en beter onderdak vinden dan in de stad die ze huisvest als een mindere soort.