SCHRIJVEN MET HET OERVERHAAL

EISSO POST

Schrijven met het

Oerverhaal

HOE GEBRUIK JE THEMA’S UIT SPROOKJES,
MYTHEN EN SAGEN

Uitgeverij Augustus

Antwerpen • Amsterdam

Copyright © 2011 Eisso Post en uitgeverij Augustus

Copyright © 2011 omslagillustratie Ien van Laanen

Omslagontwerp en typografie Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 9789045705347

NUR 624

www.augustus.nl

www.bureaupterodactylus.nl

Inleiding op dit boek

Oerverhalen, daar gaat dit boek over. Maar wat zijn dat? Allereerst zijn het oude verhalen — verhalen die vroeger al verteld werden. Verhalen bijvoorbeeld uit de eerste stedelijke culturen van Soemerië en Babylonië, zoals het Gilgamesj-epos uit de twaalfde eeuw voor Christus, of het verhaal van de toren van Babel dat vanuit een oude Soemerische mythe in het Oude Testament terechtkwam. Deze verhalen lijken oud, maar stammen uit een tijd dat de mensheid al miljoenen jaren oud was, en de menselijke cultuur al vergevorderd met potten en pannen, sieraden en smeedwerk, steden en muren, irrigatiewegen en landbouwmethoden.

Waar we ons in dit boek op zullen concentreren zijn niet de verhalen van de eerste exotische culturen of van natuurvolken, maar wel de mythen, sprookjes, sagen, legenden en streekverhalen. Dit zijn niet de oudste verhalen van de mensheid, maar ze hebben wel de grootste invloed gehad op onze eigen cultuur, waardoor ze belangrijk zijn voor schrijvers, want we putten er nog altijd uit — vaak onbewust. Zowel lezers als schrijvers weten dat een jong meisje dat met een mandje in een bos loopt heel waarschijnlijk een wolf zal tegenkomen, soms in de gedaante van een man. En een grote logge man in een kinderboek is meestal een soort reus (denk aan Hagrid uit Harry Potter) en we weten allemaal: reuzen mogen dan sterk zijn, slim zijn ze zelden. Die kennis is van belang: een reus die ook slim is, wijkt niet alleen af van de norm, maar is ook bijkans onoverwinnelijk — en dat is voor een verhaal lastig.

Mythen, sprookjes, sagen, legenden en streekverhalen vormen dus de kern van dit boek. Misschien zijn het in letterlijke zin geen Oerverhalen, maar ze liggen er wel dicht tegenaan. Het zijn in ieder geval verhalen die op een oermanier tot stand zijn gekomen — samengesteld uit talloze elementen die veelal mondelinge vertellers verzonnen en aan elkaar geplakt hebben. Vaak met een air van: daar kijk je van op, zulke wonderlijke dingen gebeuren er in de wilde wereld, buiten loopafstand van ons dorp, of misschien zelfs daarbinnen. Deze vertellers haalden hun motieven soms uit schriftelijke bronnen (die op hun beurt vaak weer gebaseerd waren op mondelinge optekeningen, zodat veel volksverhalen een soort Droste-verhalen zijn), maar ze verwerkten ze samen met andere motieven tot een eigen geheel.

De term ‘Oerverhalen’ is ook gekozen omdat ze de lezer het duizelingwekkende gevoel geven dat hij door een venster naar een oertijd kijkt: naar de prehistorie of een duistere, onbeschaafde tijd in de vroege Middeleeuwen — of dat nou romantische onzin is of niet. Repelsteeltje bijvoorbeeld is een Oerverhaal bij uitstek, want het draait om het geheimzinnige, prehistorische, heidense motief dat het kennen van iemands naam je macht over die persoon geeft. Wat maakt het dan uit dat er geen versies van het verhaal van vóór 1800 bekend zijn, en dat het dus waarschijnlijk niet heel oud is? Het lezen van verhalen als Repelsteeltje doet de lezer het Oergevoel ervaren.

Welke schrijvers hebben iets aan dit boek?

Waarom een boek met motieven en elementen uit het Oerverhaal? Waarom zou dit belangrijk kunnen zijn voor een schrijver? Er bestaan immers al veel boeken die handelen over mythen en sprookjes. Hierin wordt echter vaak de nadruk gelegd op de historische, symbolische, psychologische en zelfs therapeutische betekenis van de verhalen. De interpretaties die hierbij loskomen variëren van nijver academisch tot new age.

Het andere uiterste vormen verhandelingen over de opbouw van sprookjes die de bouwstenen van het verhaal verregaand abstraheren tot functies als ‘helper’, ‘tegenwerking’ of ‘vervoer’. Of het om dieren, dwergen of tovenaars, paarden of zevenmijlslaarzen gaat lijkt bij zulke analyses niet van belang.

Geen van beide benaderingen kies ik hier. Dit boek is een schrijfboek, en de betreffende thema’s worden besproken vanwege hun literaire en verhaaltechnische kwaliteit: verhaalelementen die bij de lezer een vonk doen overspringen, waar je als schrijver gebruik van kunt maken. Veel van die elementen hebben een enorme kracht, die een grotere bekendheid verdient. Dat is de kern van de zaak: de verhalen in kwestie bevatten veel schitterends, en ik hoop dat andere schrijvers ook met dat schitterends zullen kennismaken en zich erdoor laten inspireren.

Welke schrijvers kunnen dit boek gebruiken? In feite alle schrijvers. Elk verhaal dat we schrijven lijkt altijd volkomen uniek, maar we weten ook dat we altijd op de schouders van anderen staan. Schrijvers voor ons, wier verhalen we vanaf onze jeugd lazen, putten uit oudere verhalen van weer oudere schrijvers, en zo staan wij in een lange — vaak onbewuste — keten van verhalen die uiteindelijk voor een groot deel uit de Oerverhaalsoep zijn ontstaan.

In andere werelddelen is het niet ongewoon als grote schrijvers uitgebreid putten uit de mythologie en folklore van hun land. Salman Rushdie deed dat in zijn eerste grote roman over India, Midnight’s Children, evenals Maryse Condé in haar Segou-boeken over een uiteenvallend Afrikaans koninkrijk, en van de Latijns-Amerikaanse magisch-realisten zijn er te veel om allemaal afzonderlijk op te noemen, al mogen we Gabriel García Márquez en Jorge Luis Borges natuurlijk niet onvermeld laten. Een oorzaak daarvan is waarschijnlijk dat voor eeuwenlang gekolonialiseerde werelddelen het integreren van volksverhalen in de literatuur een vorm van culturele emancipatie betekende.

Europese, en zeker Nederlandse schrijvers beginnen daar meestal niet aan, zeker de laatste tientallen jaren niet. Jeugdboeken en fantasy, daarin durven onze schrijvers nog wel te putten uit mythen, sprookjes en legenden, maar niet in de officiële literatuur. Vaak is die realistisch en sociaalpsychologisch van aard: bovennatuurlijke motieven hebben er geen plaats in. Een enkeling als Belcampo schreef fantastische verhalen, maar ook die beriep zich niet op de oude verhalen: alle vreemde zaken die in Belcampo’s verhalen voorkwamen, verzon hij zelf. Het is alsof we onszelf schamen voor onze oervertellingen. Alsof je eigenheid en uniciteit worden aangetast doordat je een oud thema of een oud verhaalelement gebruikt.

In Europa lijkt het Oerverhaal wel besmet te zijn: het uit de sloot halen van het Germaanse erfdeel, Bloed en Bodem, allemaal zaken waarvan de politiek correcte houdbaarheidsdatum allang verstreken is.

Toch is dat jammer. Literatuur is geen politiek, en bovendien kunnen het Noord-en West-Europese erfgoed het niet helpen dat de verkeerde mensen er ooit op vielen.

Een ander punt is, zoals gezegd, dat veel schrijvers realistisch schrijven, realisme als een van de hoofdkenmerken van literatuur zien. Zij putten vooral uit de werkelijkheid om zich heen en hebben geen behoefte aan wat zij zien als onrealistische sprookjesmotieven.

Nu is realisme een betrekkelijk begrip. Een van de bezwaren die de Hongaarse literatuurcriticus Georg Lukács tegen Franz Kafka had, was dat de laatste niet realistisch schreef. Lukács was deze mening toegedaan totdat hij problemen kreeg met de Hongaarse bureaucratie en ineens het andersoortige realisme van Kafka volstrekt begreep. Terwijl Kafka’s verhalen toch vol zitten met gedaanteverwisselingen, vleesetende paarden, uiteenzettingen door muizen en apen, de problemen van een zeegod en ga zo maar door. Ondanks al die buitenissigheden zullen weinigen het in hun hoofd halen om Kafka geen groot literator te noemen.

Een andere grote Europese schrijver die bovennatuurlijke elementen in zijn verhalen verwerkte was Italo Calvino. Niet toevallig heeft Calvino ook een verzameling door hem bewerkte Italiaanse volkssprookjes op zijn naam staan. De Noorse oerrealist Knut Hamsun (Honger) schreef eveneens sprookjes, en zelfs Günter Grass voerde allerlei sprookjeselementen en -verhalen toe aan beroemde werken als De blikken trommel en De bot (andere voorbeelden zullen in de rest van dit boek volgen).

Realisme is in feite een overschat idee. Geen enkele literaire tekst, hoe naturalistisch ook, geeft immers de werkelijkheid precies zo weer als zij is. Andersom geldt dat ook: geen enkele tekst, hoe fantastisch ook, staat helemaal los van de werkelijkheid. Een fantastisch verhaal zegt soms meer over onze werkelijkheid dan een verhaal zonder bovennatuurlijke elementen. Zo kan het oeroude verhaal van koning Midas, die alles wat hij aanraakte in goud veranderde maar daardoor niets meer te eten had, gezien worden als een wel heel visionaire kijk op de moderne economie, waar geld steeds belangrijker wordt en welzijn steeds minder belangrijk.

Een literaire schrijver kan dus op vele manieren gebruikmaken van de oude verhalen. Hij kan zich bijvoorbeeld bedienen van fantastische elementen, zelfs als hij spijkerharde moderne thrillers of autobiografische romans schrijft. Daarbij is er niets op tegen om te putten uit de traditie van sprookjes, mythen en volksverhalen. Sterker nog: herschrijvingen, verwijzingen, referenties, pastiches en knipoogjes naar de oude verhalen kunnen moderne verhalen spanning en diepgang geven. Lees Philip en de anderen, de debuutroman van Cees Nooteboom met een Oerverhalenbril en je ziet de sprookjeselementen overal terug. Hetzelfde geldt voor Via Capello 23 van Christiaan Weijts, K. Schippers’ Waar was je nou of een van die vele andere romans die als ‘modern sprookje’ worden geafficheerd. Na lezing van dit boek zul je waarschijnlijk van nog veel meer moderne, zogenaamd realistische boeken zien dat ze onmiskenbare Oerverhaalelementen in zich dragen.

Er zijn twee soorten schrijvers die sowieso iets aan dit boek hebben, namelijk auteurs van fantasyverhalen en van avonturenboeken voor de jeugd. Zij schrijven vaak expliciet over toverij, wonderlijke wezens en vreemde streken en gebruiken. Daarbij kunnen ze veel nut hebben van de traditionele voorbeelden, ervan gebruiken wat in hun kraam te pas komt en zo ook iets van de sfeer van het Oerverhaal in hun producten brengen.

Indeling en bronnen

Dit boek bestaat uit vier delen. Het eerste deel bevat een korte omschrijving van de teksten waar het om gaat. Daarna volgt een lexicon waarin de belangrijkste begrippen, zowel wat betreft personages als thema’s, uitgebreid worden uitgelicht. Deel drie bevat thema’s die met het Oerverhaal en het gebruik ervan door hedendaagse schrijvers te maken hebben. Deel vier, ten slotte, bestaat uit een kort eindbetoog waarin de mogelijkheden die het Oerverhaal aan schrijvers biedt worden neergezet, met een aansporing om daar zelf mee aan de slag te gaan.

De informatie in de verschillende delen zal soms overlappend zijn. Met name het lexicon en de delen een en drie. Hoezeer de delen elkaar ook aanvullen, ze kunnen altijd los van elkaar gelezen en door schrijvers gebruikt worden.

Bij mijn voorbeelden van Oerverhalen zal ik vooral putten uit de Noord- en West-Europese overlevering. Die kan vanzelfsprekend het best worden ingepast in onze literaire cultuur. Het zijn ook de verhalen die de lezer uit onze streken het meest zullen raken, omdat hij er sinds zijn vroege jeugd mee is geconfronteerd — of met verhalen die ervan zijn afgeleid. Maar waar er een zeer bruikbaar thema uit een andere traditie om de hoek komt kijken zal ik dat zeker gebruiken — al is het alleen maar omdat die verhalen ons tegenwoordig ook bereiken in film, theater en romankunst. Denk alleen al aan romans als De vliegeraar van Khaled Hosseini en The Whale Rider van de Maori-schrijver Witi Ihimaera, en de film Hidden Tiger, Crouching Dragon van Ang Lee.

Door het hele boek heen zal ik voorbeelden geven van moderne schrijvers die gebruik hebben gemaakt van de genoemde elementen, te weten literaire schrijvers, schrijvers van avonturenboeken, strips, films en zelfs songs. Het gaat erom dat de lezer ziet hoe het Oerverhaal op oneindig veel verschillende manieren gebruikt kan worden door moderne auteurs, en dat hij, voor zover hij zelf schrijver is, het ook op zijn eigen manier kan doen.

DEEL I

OERVERHALEN: HET CORPUS

Van Edda tot wondersprookje

Inleiding op dit deel

De belangrijkste teksten die ik behandel en waar ik mijn voorbeelden uit zal putten, zijn de Oud-IJslandse Edda’s, volkssprookjes en streekverhalen. Daarnaast zullen in mindere mate legenden, ridderromans, heldendichten en Keltische volksverhalen aan bod komen.

Volkssprookjes en streekverhalen liggen dicht tegen elkaar aan. Sommige verhalen worden zelfs nu eens als het ene, dan weer als het andere opgetekend — verderop wordt uitgelegd hoe dat precies zit. De Edda’s vormen daarnaast een dusdanig rijke en belangrijke bron van motieven en thema’s dat ze zeker behandeld moeten worden.

HOOFDSTUK 1

De Edda’s

De Edda’s zijn de boeken waarin, soms vaag en beknopt, de godenleer van de Vikingen uit de doeken wordt gedaan. Ze zijn echter niet door de Vikingen zelf opgetekend, maar op IJsland in een tijd dat zowel dit land zelf als Scandinavië allang christelijk was. Het gaat om de Proza-Edda, een boek dat ook uitdrukkelijk de naam Edda draagt, en de Poëzie-Edda, eigenlijk een aantal handschriften waar die verzamelnaam aan gegeven is omdat ze overeenkomstige thema’s bevatten.

De Proza-Edda is in de dertiende eeuw geschreven door de IJslander Snorri Sturluson, als handboek voor dichters. Een groot deel van het boek gaat over versvormen en bruikbare beeldspraak. Om de mythologie te verduidelijken die de basis vormt van veel van die beelden begint het boek met het verhaal Gylfaginning, ‘De begoocheling van Gylfi’. Hierin krijgt een koning die Gylfi heet op een wonderlijke manier een aantal Noordse godenverhalen ‘voorgetoverd’. Het relaas eindigt met een redenering die tegenwoordig euhemeristisch genoemd wordt: de Aesir, de voornaamste goden, waren eigenlijk de voorvaderen van de Scandinavische volkeren, en uit die voorvaderverering is hun theologie voortgesproten.

Tussen de instructies voor de skalden, de Scandinavische dichters, door wordt ook hier en daar nog een godenverhaal verteld. Maar wie alleen de verhalen wil lezen moet flink bladeren. Meulenhoff is ooit zo verstandig geweest een boek getiteld Over de Noordse goden uit te geven, met daarin de vertaling van uitsluitend de mythologische gedeelten van de Proza-Edda.

Poëzie-Edda: Codex Regius

Onder de naam Edda wordt veel vaker de Poëzie-Edda verstaan, een boek dat oorspronkelijk niet als zodanig is uitgegeven en zelfs niet één geheel vormde. Dit is te wijten aan de koppigheid van de zeventiendeeeuwse Deense en IJslandse humanisten. Zoals overal in Europa gingen ook deze op zoek naar letterkundige bronnen van hun nationale oorsprong. Daarbij hadden ze het idee dat Snorri zijn Proza-Edda gebaseerd had op een ouder werk, dat uit mythologische gedichten bestond. Toen er in 1643 een handschrift met goden- en heldenliederen gevonden werd, werd dit tot de lang gezochte Poëzie-Edda bestempeld.

Tegenwoordig wordt dit handschrift Codex Regius genoemd, Koninklijke Codex, omdat het lang in bezit is geweest van de Deense koning; het is de voornaamste, maar beslist niet meer de enige bron van Eddaliederen. In andere handschriften zijn liederen gevonden die dezelfde sfeer ademen.

Inhoud van de Edda’s

De Edda’s gaan over een groep goden, de Aesir, die in Asgard wonen — een bovenaardse plek, maar geen hemel in christelijke zin. De oppergod is Odin. Andere belangrijke goden zijn Thor, de god van de donder en de meest strijdbare god, en Loki, de god van het vuur, die zich in de loop van de verhalen steeds meer ontpopt als god van het kwaad.

Dan zijn er nog Frigg, de godin van de wijsheid en vrouw van Odin; Tyr, de oorlogsgod (maar in de praktijk minder strijdvaardig dan Thor); de vruchtbaarheidsgod en -godin Freyr en Freya, van oorsprong geen Aesir maar Wanen, een andere godenfamilie; en Baldr, de mooiste en liefste god, die door Loki vermoord wordt.

Vijanden van de goden zijn de reuzen, de thurs of joten die in Jotunheim wonen. Tussen Asgard en Jotunheim ligt Midgard, Midden-Aarde, de woonplaats van de mensen. De meeste godenverhalen gaan over de strijd tussen de goden en de reuzen.

Voortdurend handgemeen tussen die twee is er niet. Hun relatie is dubbelzinnig. Een Koude Oorlog, met veel diplomatie en regels die in acht worden genomen, zelfs met onderlinge liefdes- en huwelijksbe-trekkingen, is er nog de beste benaming voor. Toch zijn er regelmatig uitbarstingen van geweld en aan het einde der tijden, de Ragnarok of godenschemering, barst de strijd in zijn volle hitte los; met totale vernietiging tot gevolg.

Odin is de oppergod, maar de meeste avonturen worden beleefd door Thor en Loki. In bovengenoemde eindstrijd zullen ze tegenover elkaar staan, maar voor die tijd trekken de twee veel samen op en weet Loki’s sluwe list de goden zelfs regelmatig te redden van de reuzen, aan wier kant Loki zich uiteindelijk zal bevinden.

Eddaverhalen zijn niet allemaal even zwaar. Sommige hebben een ronduit kluchtige ondertoon, zoals het verhaal waarin Odin, vermomd als bootsman, Thor beschimpt, of dat waarin Thor zich als Freya vermomt om een reus te huwen die zijn strijdhamer gestolen heeft, maar deze wel wil teruggeven in ruil voor dit huwelijk. Dit kluchtige element hoeft niet het bewijs te vormen dat deze verhalen pas verzonnen zijn na de kerstening. De Vikingen geloofden in hun goden, maar bewezen hun niet het soort eerbied dat christenen tegenover hun God verwachten.

Naast reuzen spelen dwergen een rol in de Edda’s. Ze lijken minder belangrijk, maar de Aesir hebben veel van hun grootheid en macht aan hen te danken. Een aantal van hun belangrijkste voorwerpen, zoals de ring Draupnir die elke negende nacht acht gelijke ringen afscheidt, maar vooral Thors onoverwinnelijke strijdhamer Mjøllnir, is door de dwergen gesmeed. Ze kennen echter ook opvallende zwakke kanten; zo verstenen ze in het zonlicht. Thor maakt daar op nogal geniepige wijze gebruik van in een raadselwedstrijd met de dwerg Alvis.

De Poëzie-Edda bevat ook heldenverhalen. Dit zijn voornamelijk verhalen verwant aan de Volsunga Saga, de Scandinavische versie van het Duitse Nibelungenlied.

Behalve eenduidige verhalen bevatten de Edda’s uitgebreide spreukenwijsheid en verwijzingen naar kosmologie en gebeurtenissen die verder nergens worden uitgelegd. Dat laatste heeft zijn voordelen, zoals ik in hoofdstuk 11 uiteen zal zetten.

In de negentiende en een deel van de twintigste eeuw beschouwden veel Duitsers en anderen die op zoek waren naar hun Germaanse wortels de Edda’s als de belangrijkste bronnen waar ze uit konden putten, met sprookjes en sagen als een soort afgeleide van het oorspronkelijke Germaanse geloof dat hierin tot uiting komt. Tegenwoordig denkt men niet meer zo. Er zal hier stellig een verering zijn geweest van Wodan en Donar, die van oorsprong dezelfde waren als Odin en Thor, maar al het andere is twijfelachtig. West-Europa en Scandinavië hoeven niet dezelfde mythen te hebben gekend. Mythen, sprookjes en sagen kennen overeenkomstige thema’s, maar de directe verbanden tussen deze genres worden niet meer zo eenduidig gelegd.

Het voornaamste overblijfsel van een eventuele West-Europese Germaanse mythologie bestaat uit een aantal spreuken, de zogenaamde Merseburger Toverspreuken. Ze zijn rond 900 opgetekend en de mooiste spreuk laat ik hieronder volgen. Een aantal goden (wij herkennen Wodan, Frija en Balder) wordt hier genoemd in een spreuk die blijkbaar tot doel had, een gewond paard te helpen genezen:

Phol ende uuodan

uuorun zi holza

du uuart demo balderes uolon

sin uuoz birenkict

thu biguol en sinhtgunt

sunna era suister

thu biguol en friia

uolla era suister

thu biguol en uuodan,

so he uuola conda

sose benrenki

sose bluotrenki

sose lidirenki

ben zi bena

bluot zi bluoda

lid zi geliden

sose gelimida sin

Vertaling

Phol en Wodan

reden naar het bos.

Toen raakte de voet van het veulen van Balder/de god

gewond.

Toen zong Sinhtgunt tot hem (namelijk de voet),

Sunna haar zuster;

Toen zong Frija tot hem,

Volla haar zuster;

Toen zong Wodan tot hem,

zoals hij goed kon.

Als botkwetsuur,

als bloedkwetsuur,

als ledemaatkwetsuur:

bot tot bot,

bloed tot bloed,

lid tot ledematen:

als gelijmd laten ze zijn.

Moderne invloeden van de Edda’s

Hoewel de Edda’s ver afstaan van de hedendaagse psychologische roman, zijn er toch enkele schrijvers die enige invloeden verraden, bijvoorbeeld de IJslandse auteur Sjón in zijn roman Blauwvos. De dood van Abba uit 2006, die speelt in 1883. ‘Het verhaal van “Blauwvos” zou zo uit de Edda kunnen komen,’ concludeert een recensent van de website ‘Hotel Boekenlust’. Sowieso zijn het uiteraard de IJslandse schrijvers die de Edda in hun werk terugzien. Zoals de bekende thrillerschrijver Arnaldur Indridason juni 2010 in Vrij Nederland verklaart: ‘Bij ons is de taal van de oude Eddaverhalen het beste intact gebleven. We hebben een commissie die jaarlijks beslist welke nieuwe woorden in onze taal geïntroduceerd worden. Ondanks de verstikkende invloed van het Engels, die er misschien wel voor zorgt dat het IJslands over honderd jaar als eerste taal verdreven is, hangt de hele identiteit van onze natie samen met ons erfgoed.’

Van de Nederlandse schrijvers is het vooral Marcellus Emants geweest die zijn lange epische gedichten Lilith (1879) en Godenschemering (1883) grotendeels baseerde op de invloed van de Edda’s. Ook in romans van Sybren Polet als Mannekino, Breekwater en Xpertise, of De experts en het rode lampje spelen Edda-figuren als Loki (ook Lokien [= Loki-en] of Kilo genoemd) een hoofdrol.

HOOFDSTUK 2

Het wondersprookje

Onder sprookjes verstaan wij verhalen die een tijd lang mondeling zijn doorgegeven voordat ze werden opgetekend. In tegenstelling tot sagen werden ze niet verteld als ware verhalen maar als verzinsels. Tijds- en plaatsaanduidingen beperken zich vaak tot ‘heel lang geleden’ en ‘ver hiervandaan’.

Er zijn verschillende soorten sprookjes: kluchtige verhalen, leugensprookjes, stapelverhalen (met een voortdurend herhaalde tekst waar telkens iets aan toegevoegd wordt), moralistische vertellingen en wondersprookjes. Hoewel er wel enige overlapping bestaat, kunnen sprookjes meestal opvallend goed worden ingedeeld. De wondersprookjes (Assepoester, Vrouw Holle, De toverleerling) staan bijna geheel los van de andere genres. Als men het over ‘sprookjes’ en met name over ‘sprookjesachtig, sprookjessfeer’ heeft, bedoelt men vrijwel altijd de wondersprookjes.

Wondersprookjes spelen zich in een fundamenteel andere werkelijkheid af dan de onze. We lijken ons te bevinden in een herkenbare premoderne wereld, met boerderijen, molens, herbergen en kastelen. Maar zodra er iets bovennatuurlijks gebeurt merken we het verschil. Dat zit hem niet alleen in de toverij, of in het optreden van dwergen, feeën of draken, maar vooral in de houding ertegenover. Niemand — ook de molenaars, boerenzonen of koningen uit het verhaal niet — reageert namelijk op deze verschijnselen met verbazing of ongeloof. Daaruit blijkt dat toverij en fabelwezens in deze wereld niet alleen mogelijk, maar zelfs tamelijk alledaags zijn.

Er bestaan wat saaie, levenloze wondersprookjes, die bijna helemaal te herleiden zijn tot een opsomming van rondzwervende motieven. Andere zijn juist tamelijk uniek en goed herkenbaar, hoewel die rondzwervende motieven nooit helemaal ontbreken. De meeste zitten daartussenin. De volkskundige Antti Aarne heeft een hele reeks van die motieven op een rijtje gezet, compleet met nummer en al. Het gaat hier niet alleen om wondersprookjes. Zo is AT 300 ‘De Drakendoder’ en AT 332 ‘De dood als peetvader’, terwijl AT 275A en c staan voor het fabelmotief van de haas en de egel, de haas en de schildpad enzovoorts.

Ook de Rus Vladimir Propp heeft geprobeerd de structuur van het wondersprookje te doorgronden in zijn monumentale studie De morfologie van het toversprookje uit 1928, maar hij ging daarbij veel abstracter te werk. Propp stelde dat alle sprookjes één grondpatroon volgen dat ontleed kan worden in 31 ‘morfemen’ of ‘functies’. Zo heeft hij het over ‘opdracht’, ‘helper’, ‘voorwerp’, zonder te specificeren om wat voor opdracht, helper of voorwerp het in de verschillende gevallen gaat.

Vroeger werden sprookjes wel beschouwd als een uiting van pure volkscultuur, onbezoedeld door wereldse elementen als stedelijke cultuur en boeken. Tegenwoordig wordt steeds duidelijker dat volkscultuur altijd een levendige wisselwerking met haar omgeving heeft gehad. Traditionele elementen werden gebruikt door ‘echte’ kunstenaars, die vaak in opdracht van adel of burgerij werkten — dit geldt bijvoorbeeld ook voor muziek. Omgekeerd sijpelde de kunst van hoven, kerken en burgers door naar boeren en arbeiders, die er weer hun eigen verhalen van maakten.

De Kinder- und Hausmärchen van de gebroeders Grimm zijn tijdenlang beschouwd als de ultieme verzameling die de verbeeldingskracht van het Duitse volk bevatte. Volgens de overlevering hadden de Grimms met talloze oude mannetjes en boerenvrouwtjes in geisoleerde streken gepraat. In werkelijkheid was een groot deel van de verhalen afkomstig van hun schoonfamilie, leden van de gegoede burgerij en bovendien van hugenotenafkomst. Van veel sprookjes valt de Franse, en soms ook schriftelijke, afkomst dan ook te traceren.

Toch worden de meeste voorbeelden van volkssprookjes in dit boek geput uit de verzameling van de Grimms. Zij is uitgebreid, gevarieerd en wat thema’s en personages betreft herkenbaar voor West-Europeanen. Zelfs in Nederland is deze meer verkocht en gelezen dan Nederlandse sprookjesverzamelingen. In die laatste staan overigens vaak varianten van sprookjes die we ook bij Grimm vinden.

HOOFDSTUK 3

Sagen en streekverhalen

Sagen zijn alle verhalen met een min of meer bovennatuurlijk element die als waargebeurd verteld worden. Meestal spelen ze zich af in de streek — en vaak ook in de tijd — waarin ze worden verteld. In extreme gevallen zijn het een soort roddels over wederzijdse kennissen van de aanwezigen.

De langste sagen hebben een duidelijke plot, met een begin, een midden en een eind. Hiertoe behoren bekende verhalen als ‘Het vrouwtje van Stavoren’ en de geschiedenis van de Drentse reuzen of rovers ‘Ellert en Brammert’. Deze langere sagen staan het dichtst bij het sprookje. ‘De rattenvanger van Hamelen’ is zelfs in diverse sprookjesboeken terechtgekomen; omgekeerd schijnt ‘Repelsteeltje’ soms ook als waargebeurde sage verteld te zijn.