Boeken van Mirjam Pool
Alle dagen schuld
Procedures en pistolen

Mirjam Pool

PROCEDURES EN PISTOLEN

Over een gijzeling, de overheid en het publiek

Uitgeverij Augustus
Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Mirjam Pool en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp en vormgeving Nanja Toebak

Omslagbeeld Eric Brinkhorst

E-book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 320

ISBN 978 90 457 0537 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2013 met ISBN 978 90 457 0314 5

www.mirjampool.nl

www.atlascontact.nl

Voor Oate, in memoriam

INHOUD

Woord vooraf

16 juni 2008

Eerste verdieping, secretariaat Burgemeester en Wethouders

Eerste verdieping, op de bestuursgang

Kamer 1.08, rond twintig over elf

Hengelo, gemeenschappelijke meldkamer Twente

Tweede verdieping, kamer 2.16

Kamer 1.08

Eerste verdieping, op de bestuursgang

Kamer 1.08

Tweede verdieping, kamer 2.16

Kamer 1.08

Tweede verdieping, op de gang

Begane grond

Blauw op straat en achter de schermen

Stadhuisplein

Naar de derde verdieping

Voorbereidingen door de politie

Op straat

Kamer 1.08

Veel contact tussen binnen en buiten

Kamer 1.08

Op de hoger gelegen verdiepingen

Kamer 1.08

De rampenstaf, in de brandweerkazerne

Kamer 1.08

Sibculo

Vierde verdieping; de eerste evacuatie vanaf kwart voor twee

Informatie vergaren en reguleren

Kamer 1.08

Vierde verdieping

Op straat, in de loop van de middag

Kamer 1.08, tegen halfdrie

In het politiebureau

Kamer 1.08

Javatoren

De laatste evacuatie; naar het Theaterhotel

Kamer 1.08

In de lobby van het Theaterhotel, tegen vieren

Kamer 1.08

Javatoren, zeven uur ’s avonds

Tv-kijken in het hotel

Huize Kuiper, ’s avonds laat

De volgende dag

Bange momenten bij wethouder Kuik

Een belangrijke raadsvergadering

Rodekool en Oranje

De gemeente onder vuur

Meteen al op 16 juni kritiek

Sympathie voor Ahmet O.

Internetreacties bij Tubantia

Krachttermen voor Kuiper

Stapels reacties voor de gemeente

Klik klik

Aangeslagen ambtenaren

De gegijzelden hebben het moeilijk

Kritiek van advocaat Kuijpers op het OM

Het gemeentelijke feitenrelaas wekt de woede van Kuijpers

‘Stad in balans’; een geur van ongenoegen

Twijfel bij het ambtelijk apparaat

Lening roept vragen op

Kuijpers in RTL Boulevard

De gemeente werkt niet mee aan het onderzoek van Zembla

De Telegraaf schrijft over een Turkse bende, Teeven stelt Kamervragen

De uitzending van Zembla

Wethouder Sjoers maakt zich geen zorgen

De gemeente reageert

Tubantia bijt zich vast, de gemeenteraad besluit tot een integriteitsonderzoek

Knip en Sjoers bij RTV Oost

Pauw & Witteman

Verwarring en aversie

Hoe het wethouder Sjoers is vergaan sinds de gijzeling

Een publicitair drama

Burgemeester Knip over Zembla

Vragen rondom Bibob (die Zembla niet aan de orde stelt)

9 december 2008: bekendmaking uitslag Bibob-onderzoek

De stoelendans op RTV Oost

Geheimhouding zit beide partijen in de weg

‘Waar rook is, is voorlopig alleen maar rook’

Het oordeel van BING over Zembla’s beweringen over Sjoers

Er rammelt nog wel meer bij Zembla

De uitspraak van de Overijsselse Ombudsman

Advocaat Korvinus vervangt Kuijpers, ‘Geen sprake van gijzeling’

De schietpartij in Hengelo

Het KPMG-rapport

Zo doen we dat in Almelo • Over bestuurscultuur

De bestuursrechtelijke gereedschapskist

Tanend gezag, afnemende legitimiteit

Agressie en geweld

De informele dorpscultuur

Het Masterplan

‘Zo doen we dat in Almelo’

Bestuurlijke arrogantie en loyaliteit

Een zwakke gemeenteraad

Bestemmingsplannen; de affaire van het partycentrum

De steeg van de antiekhandelaar

Waarschuwingen • Intermezzo

De rechtszaak, oktober 2009

Begin van de inhoudelijke behandeling

Belastende getuigenverklaringen

Spraakverwarring, een andere tolk

De slachtofferverklaring

Het psychiatrisch rapport

Het requisitoir

De eis

Het pleidooi

Het laatste woord

De gegijzelden hebben nog steeds vragen

Jan Torny reageert

De herhaling van Zembla

De uitspraak: negen jaar

Oktober 2009: opnieuw op tv

Aangifte tegen aspirant-raadslid

O. en OM gaan in hoger beroep

Een prijs voor Zembla

Beelden en geruchten • Intermezzo

Het hoger beroep, 2010

1 november 2010: begin inhoudelijke behandeling

De Irakese getuige

De psychiater

Berouw blijkt moeilijk

Requisitoir en pleidooi: beoordeling van de voorgeschiedenis

Voorbereiding tot moord?

De taalachterstand van de verdachte

Gijzeling of niet?

Psychische gesteldheid en strafeis

Laatste woord

Uitspraak: elf jaar

Een groot gevoel van onrecht • De kant van Ahmet en Ayse O.

Januari 2011: PI Veenhuizen, op bezoek bij Ahmet O.

De ‘vrienden’ die Ahmet het leven zuur maken

Het Koerdisch resort

In gesprek met Ayse O.

16 juni 2008: Ayses angst en verdriet

De ‘lange armers’ Knip en Teeven, een andere kijk op Sjoers en Torny

Eenzame theorieën

Geen feiten maar gevoelens

Discriminatie

Ahmets moeilijkheden in de PI

Een aantal vragen aan Ahmet O.

Ahmet krijgt een hartinfarct

Gek gemaakt

Nauwelijks succes met procederen

Uitspraak over het cassatieberoep

De strijdbijl begraven

De ondergang van grand café De Rechter

Een bloemetje – september 2007

1999: Het begin in de Nieuwstraat

Brand in 2005, geruchten over Ahmet

2006: De vernieuwde Molen gaat open, het succes blijft toenemen

Begin 2007: op zoek naar een nieuw pand in de binnenstad

Het huurcontract, start van de bouwwerkzaamheden

Het voorbereidingsbesluit en de Wet voorkeursrecht

Augustus 2007: gesprek met de gemeente over locatie en huurcontract

Tegenslag door extra bouwkosten en door Heineken

De gemeente grijpt niet in

December 2007: publiciteit in Tubantia

De gemeente spreekt met Urban Interest

Ayse en Ahmet spreken met Sjoers

Geldproblemen, De Molen wordt verkocht

Begin 2008: Ayse dient aanvraag voor horecavergunning in; kondigt opening al aan in Tubantia

Bijzondere Wetten is alert

Maart 2008: een waarschuwing over Ahmet; wantrouwen omtrent financiering

De Rechter is nog steeds niet open, inspecties door de gemeente

De gemeente: welwillend maar ook behoedzaam

Ayse O. belt met wethouder Sjoers; pech met nieuwe installaties

Dinsdag 22 april: Ayses adviseurs op bezoek bij Bijzondere Wetten

Woensdag 23 april: de ontruiming van het terras

Donderdag 24 april: aanvullende ‘bewijsstukken’

25 april: weer politie; De Rechter gaat open

26 april: marktkramen voor de deur

Maandag 28 april: de gemeente gaat handhaven

Opnieuw wrijving over markt en terras

De hoofdmarktmeester wil duidelijk zijn

De juridisch adviseur zet de zaken op scherp

20 mei: het dwangsombesluit

Is overbuurman Torny de oplossing?

Jan Torny’s eerdere ontmoeting met Ahmet O.

26 mei: afspraak met Torny over financiering

De bedreigingen doen de deur dicht voor de burgemeester

30 mei: de voorzieningenrechter

MEA en Bibob – een kleine vooruitblik

Verder met het grand café; opnieuw een gesprek met Torny

De ‘overkant’; de haringparty van 5 juni 2008

Steeds weer het terras

Alles lijkt verdacht

Geldproblemen en oplopende spanningen

12 juni: gesprek in het stadhuis

Zondag 15 juni

Maandag 16 juni

Tot besluit, begin 2013

Verantwoording

Noten

WOORD VOORAF

Op 16 juni 2008 is Almelo wereldnieuws. De stad, door persbureau Reuters omschreven als ‘a Dutch town some 100 miles east of Amsterdam’, wordt opgeschrikt door twee branden in het centrum en door een gijzeling in het stadhuis die meer dan vijf uur zal duren en een grote politiemacht op de been brengt. De kok Ahmet O. blijkt zijn eigen grand café en zijn eigen auto in brand te hebben gestoken en onder bedreiging van vuurwapens een wethouder en vier ambtenaren – vijf toevallige personen – vast te houden in een kamer. Al snel wordt duidelijk dat O. en zijn echtgenote in de clinch liggen met de gemeente vanwege de vergunningen van hun bedrijf.

De gijzeling loopt met een sisser af, dat wil zeggen: zonder dat er gewonden vallen of erger, maar dreunt lang na. Landelijke media storten zich op de zaak; met name het tv-programma Zembla drukt een stempel op de publieke opinie door het echtpaar O. te presenteren als slachtoffers van een naar vriendjespolitiek en corruptie riekend gemeentebestuur.

‘Almelo’ komt model te staan voor iets groters. De bijval die Ahmet O. ten deel valt, weerspiegelt een tijdgeest waarin burgers, terecht of onterecht, steeds minder vertrouwen hebben in de overheid én dit ook ondubbelzinnig uiten. De zaak-O. wordt gezien als exemplarisch voor een maatschappij waarin gewone burgers en hardwerkende ondernemers de voet wordt dwars gezet door bureaucratische willekeur en ondoorzichtige regels; door een overheid die er blijkbaar niet vóór de mensen is, maar zich tegen hen keert. Ahmet O., zo is de algemene teneur, is gemangeld door de gemeente. Gek gemaakt zelfs. De gemeente heeft het drama zelf in de hand gewerkt door zo moeilijk, misschien zelfs onrechtvaardig, om te gaan met de vergunningen voor het grand café. En dus, zo valt te beluisteren, is het eigenlijk wel goed dat die gemeente eens een lesje is geleerd.

Op de dag van de gijzeling ben ik ook in het Almelose stadhuis. Kort daarvoor ben ik een tijdelijk parttimecontract met de gemeente aangegaan als medewerker op het gebied van armoedebeleid. Aanleiding voor deze verbintenis is mijn boek Alle dagen schuld. Praktijkverhalen over armoede (2007), dat zich min of meer toevallig in Almelo afspeelt. Ik heb de opdracht aangenomen omdat ik mijn kennis van het onderwerp armoede graag wil toepassen en uitbreiden en het interessant vind weer in de keuken van de overheid te kijken. Eerder ben ik al een tijdje ambtenaar geweest, in Amsterdam, een baan die ik inruilde voor het buitenstaanderschap van schrijver/journalist. De tijdelijke terugkeer-in-deeltijd naar kantoor is tegelijk bedoeld om een nieuw journalistiek project te financieren dat ik dan aan het voorbereiden ben.

Op 16 juni 2008 bevind ik mij aanvankelijk op de tweede verdieping van het stadhuis, schuin boven de kamer waarin op dat moment vijf mensen onder schot worden gehouden. Samen met een grote groep gemeenteambtenaren moet ik urenlang wachten tot wij door de politie worden geëvacueerd. Deze ervaring vormt, tezamen met mijn verwondering over de kritiek die de gemeente overspoelt, het begin van een persoonlijke fascinatie.

Bijna een jaar na de gijzeling, begin juni 2009, besluit ik een boek te schrijven over de zaak en deze van alle kanten te onderzoeken. De opdracht die ik mijzelf stel, behelst ook het objectief en kritisch onder de loep nemen van de organisatie waarvoor ik op dat moment nog steeds met veel plezier enkele werkzaamheden verricht. Eind 2009 loopt mijn contract met de gemeente Almelo af. Mijn onderzoek zou nog tot ver in 2012 voortduren.

16 JUNI 2008*

* Een deel van de gebeurtenissen op 16 juni 2008 is verteld vanuit mijn eigen, persoonlijke ervaring. De reconstructie is verder gebaseerd op tientallen interviews met de meest betrokkenen, op gesprekken met andere mensen die zich die dag in het stadhuis bevonden, met omstanders, met vertegenwoordigers van politie en brandweer, met mensen die binnen de gemeentelijke organisatie belast zijn met veiligheid en nazorg, op rapportages en incidentverslagen, videomateriaal en op informatie die deel uitmaakt van het gerechtelijk dossier over Ahmet O.

Een gewone maandagochtend. Niet om over te schrijven, eigenlijk. In de stad gaat alles z’n dagelijkse gang. Honden worden uitgelaten, kinderen naar de crèche gebracht, scholieren fietsen met volle rugzak naar school.

Ook de gemeenteambtenaren komen uit het weekend en gaan weer naar hun werk. De fietsenkelder van het stadhuis staat al behoorlijk vol. Treinforenzen komen aangewandeld vanaf het station, autorijdende collega’s steken het plein vanaf de parkeergarage over. Allen beklimmen ze de trap naar de hoofdingang.

Bij de lift en boven, bij de koffieautomaten, gaan de gesprekjes veel over voetbal. Het Europees kampioenschap is in volle gang. De wedstrijd van vrijdag – Nederland versloeg Frankrijk met een juichende 4-1 – wordt besproken, en ook die van gisteravond, toen Turkije in een werkelijk spectaculaire ontknoping Tsjechië uit het toernooi kegelde.

In de kantoorkamers worden computers opgestart, de Outlook-agenda’s geopend. De dames van de kantine brengen kannen koffie naar de kamers van wethouders en leidinggevenden opdat er weer volop kan worden vergaderd.

Beneden, in de publiekshal, nemen de eerste bezoekers een volgnummer uit de automaat. Omdat de zomervakantie over een paar weken begint, komen er extra veel mensen voor hun reisdocument. De immer opgewekte medewerker van de centrale ontvangstbalie overhandigt de nieuwe papieren. ‘Gaat u al bijna op vakantie, mevrouw? Dan wens ik u alvast een heel goede reis.’

Almelo. De zon aarzelt nog over haar inspanningen voor vandaag. Het carillon van het stadhuis draait op gezette tijden zijn riedeltje af. Ik ben vanmorgen, een beetje later dan de rest, met de trein aangekomen vanuit Amsterdam voor een verblijf van drie dagen. Ook ik heb mijn computer opgestart, even over voetbal gekletst en mijn agenda bekeken. Kamergenoot Herman heeft thee gehaald. In een woud van kamerplanten zitten we tegenover elkaar ons werk te doen.

Ik werk wat mailtjes weg, vind de print van het beleidsstuk dat ik nodig heb voor een afspraak in de middag. Tegenover me zit Herman tweevingerig op zijn toetsenbord te tikken. Ergens buiten, in de verte, klinken een paar sirenes. Brandweer, zo te horen, en politie. Ik lees het stuk door en krabbel hier en daar een vraagteken, Herman gaat verder met tikken. Nog meer sirenes, nu veel naderbij. Herman en ik kijken elkaar aan. ‘Nou...’ zegt hij bedenkelijk. ‘Dit is wel dicht in de buurt,’ zeg ik. We werken door tot er een collega komt binnengestormd. ‘Herman! Ben je met de auto? De parkeergarage staat in de fik!’

Herman roept een beschaafde vloek, grist zijn autosleutels mee en holt de kamer uit. Van achter mijn bureau, door de openstaande deur, zie ik hem het trappenhuis in gaan, gevolgd door andere ambtenaren die ook hun auto willen redden of de brand willen zien. Even zo snel zie ik hen weer naar boven komen, met verschrikte gezichten. Een adviseur van B en W komt hen achterna. ‘Allemaal op jullie kamers!’ roept ze. ‘Deuren op slot! Op de eerste loopt een man met een pistool!’

EERSTE VERDIEPING, SECRETARIAAT BURGEMEESTER EN WETHOUDERS

Secretaresse Jolanda van den Berg heeft de man in de ogen gekeken. Een minuut of wat geleden, rond tien over elf, stond hij opeens tegenover haar op het secretariaat. De deur is dan nog gewoon open, de man – nog zonder wapen – loopt naar binnen. Van den Berg is de eerste medewerkster die hij ziet.

Van achter haar bureau kijkt ze bevreemd naar hem op. Het is niet gebruikelijk dat er zomaar bezoekers van buiten komen binnenlopen. Normaal gesproken zijn er de buffers van de receptie beneden, de beveiligde toegang van het trappenhuis en dan hier boven nog de deuren naar de bestuursvleugel die je alleen met een magneetsleutel open krijgt. De man heeft een buitenlands uiterlijk – Turks, zo vermoedt ze. Hij heeft donker, krullend haar, een snor, draagt een colbert en een bandplooibroek. Ze heeft geen idee wie hij is. Wel is ze meteen op haar hoede. Er is iets in zijn ogen, zijn manier van bewegen...

‘Ik zoek Sjoers,’ zegt hij.

Toevallig is Van den Berg de secretaresse van Anthon Sjoers, de wethouder van onder andere stadsontwikkeling en stedelijke vernieuwing. Ze kent zijn agenda en weet zeker dat hij deze ochtend alleen maar interne overleggen heeft staan. Zoals ze gewend is met bezoekers te doen, leidt ze de man weg uit de werkruimte en staat hem te woord op de gang.

‘Anthon Sjoers is er niet,’ zegt ze. ‘Hebt u een afspraak met hem?’

‘Ik moet Sjoers zien,’ herhaalt de man.

Van den Berg voelt zich ongemakkelijk. Het gezicht van de man glimt vreemd, in zijn haar zitten rare witgrijze schilfers, er hangt een typische geur om hem heen. Hij heeft iets verwilderds over zich. Een collega-secretaresse, die het ook niet helemaal vertrouwt, blijft in de buurt en houdt de situatie in de gaten.

Van den Berg legt uit dat hij de wethouder alleen op afspraak kan spreken, vraagt of hij misschien een kopje koffie wil en of ze verder iets voor hem kan doen. De man blijft duidelijk maken dat het dringend is, dat het voor hem geen zin heeft om later, op afspraak, terug te komen. ‘Ik ben Ahmet,’ zegt hij. ‘Van De Rechter.’

Nu begint er iets bij Van den Berg te dagen. De details kent ze niet, maar ze weet dat er iets speelt tussen de gemeente en een echtpaar dat net een grand café heeft geopend. Sterker, een directieambtenaar heeft haar een week of twee geleden verteld dat er geruchten gingen dat Anthon Sjoers werd bedreigd en dat dit iets met die horecazaak te maken zou hebben. Hoe serieus die bedreiging was, was nog niet duidelijk, maar in ieder geval was het gerucht belangrijk genoeg om aandacht aan te besteden. Bovendien, zo weet Van den Berg zeker, heeft Sjoers voor vanmiddag een afspraak staan die over grand café De Rechter gaat, maar deze meneer Ahmet is daarvoor pertinent niet uitgenodigd.

Er komt iemand aangelopen. Het is Patrick, een van de mannen van de ICT-afdeling, die vanwege zijn fascinatie voor rampenbestrijding altijd een brandweerpieper bij zich heeft. Het apparaatje is hevig aan het bliepen. Patrick kijkt met ongeloof op de display. ‘Voor het stadhuis staat nú een auto in brand en op het Waagplein een café,’ zegt hij in het voorbijgaan. Van den Berg is te druk met haar onrustige bezoeker om er acht op te slaan.

Samen met de collega-secretaresse en een bode die net bij de burgemeester vandaan komt, krijgt ze de man zover dat hij gaat zitten. Ze zal even bellen om te kijken of Sjoers misschien toch tijd voor hem heeft en loopt terug naar het secretariaat.

Anthon Sjoers is dichtbij. Hij zit op de kamer van wethouder Van Broekhoven, achter een van de gesloten deuren op de bestuursvleugel. Met Van Broekhoven en twee ambtenaren heeft hij zijn reguliere overleg over de vorderingen rond het nieuwe multifunctionele sportcomplex, dat een uithangbord moet worden voor de stad. Jolanda van den Berg belt naar de kamer van Van Broekhoven, vraagt Sjoers aan de lijn en zegt: ‘Die man van De Rechter loopt hier rond. Ahmet. Hij is naar je op zoek, maar ik vertrouw het niet. Hij heeft geen afspraak met je. Blijf maar binnen en ga niet de gang op. Hij weet niet waar je bent.’

Terwijl ze belt, ziet ze haar collega’s ongerust uit het raam kijken. Langs de gevel trekken dikke zwarte rookwolken omhoog. Van den Berg kan er op dit moment geen aandacht voor opbrengen en loopt terug de gang op, naar de man die Ahmet heet. De bode en de andere secretaresse zijn nog bij hem. Refik Sahil, de man die op de begane grond bij de ontvangstbalie werkt, is er nu ook.

EERSTE VERDIEPING, OP DE BESTUURSGANG

Refik Sahil is een man met een allervriendelijkste uitstraling, echt een visitekaartje voor de gemeente. Normaal gesproken is hij de rust zelve, maar nu gaat zijn hart wild tekeer. Is hij het ene moment nog bezig met de uitgifte van paspoorten en rijbewijzen, het andere moment ziet hij recht voor zich een auto in brand staan en is de benedenverdieping in rep en roer. Terwijl collega’s aan een ontruimingsprocedure beginnen, krijgt Sahil een telefoontje van het B&W-secretariaat dat er iemand op de eerste etage rondloopt die geen afspraak heeft.

Te midden van alle consternatie heeft Sahil de pest in. Hij beschouwt het als een persoonlijk falen. Een doodenkele keer gebeurt het wel eens dat er iemand ongezien langs de balie loopt en zich, als de tussendeuren niet goed gesloten zijn, toegang verschaft tot de rest van het stadhuis. Het is al erg genoeg als het gebeurt, maar waarom ook nog nu? Aan de andere kant: als hij dit slippertje moet verklaren aan zijn leidinggevende, kan hij de chaos van de brand aanvoeren.

Als de deur van het trappenhuis achter hem dichtvalt, blijft het rumoer ook achter. Boven, op de bestuursgang, heerst de gebruikelijke stilte, al ziet hij wel een ongewoon tafereel. Een bode en een secretaresse staan bij een man die er niet op zijn plek lijkt. Sahil herkent hem: het is Ahmet, kok Ahmet O., een kennis van een vriend van hem. De laatste keren dat Sahil hem ontmoette, in de zaak van zijn kameraad, raakte O. maar niet uitgepraat over het prachtige grand café dat hij aan het opzetten was, over de verbouwingen, het meubilair dat hij had uitgezocht, de menu’s die hij in zijn hoofd had, over het terras dat straks, hopelijk, vol met klanten zou zitten. Als ik open ben, had O. gezegd, moeten jij en je vrouw echt een kop koffie bij me komen drinken. Sahil had het beloofd, maar het was er nog niet van gekomen.

‘Wat doe jij nou hier?’ vraagt Sahil in het Turks, wetend dat de man slecht Nederlands spreekt. Hij ziet dat O.’s haar verschroeid is. De huid van zijn gezicht is geïrriteerd, alsof die met iets brandbaars in contact is geweest. ‘Wat is er met je aan de hand?’

‘Met mij is alles in orde,’ antwoordt O. vlak.

Terwijl de secretaresse een kopje thee voor O. gaat halen, wijst Sahil hem het toilet, waar hij zich kan opfrissen. Als O. terugkomt, is zijn overhemd vochtig rondom de boord en glinsteren er druppels in zijn haar. Op opmerkingen van Sahil dat hij verzorging nodig heeft, dat het misschien zelfs verstandig is bij de dokter langs te gaan, reageert hij afwerend. Hij hoeft maar een minuutje met Sjoers te spreken en gaat daarna gewoon weer weg.

‘Kom met me mee naar buiten,’ stelt Sahil voor. ‘Dan roken we een sigaretje. Daar knap je vast wel van op.’

Maar O. zegt: ‘Ik moet écht Sjoers zien.’

De blikken gaan naar Jolanda van den Berg, die vanuit het B&W-secretariaat op hen toekomt. ‘Het spijt me, meneer, de wethouder is er niet.’

O. slaat op tilt. Hij begint te roepen en wild te gebaren, worstelt zich los van Sahil en de bode, die hem in bedwang proberen te houden. Uit zijn jasje haalt hij een pistool tevoorschijn. Klik klik. Hij houdt zijn wapen in de lucht.

De beide secretaresses rennen zo hard als ze kunnen naar het secretariaat, Refik Sahil sprint de andere kant op. Ook de bode wil wegvluchten, maar O. commandeert dat hij moet blijven staan en richt zijn pistool op hem. Wanneer O. probeert de deur van het secretariaat, die met een knal is dichtgeslagen, weer open te krijgen, ziet de bode zijn kans schoon en spurt alsnog naar een veilige plek.

O. bonkt op de deur, maar de secretaresses hebben hem vergrendeld. ‘Bel jullie wethouders!’ roept Van den Berg. ‘Alle deuren moeten op slot!’ Iedereen op de eerste etage, ook de burgemeester en de directieambtenaren, wordt zo snel mogelijk gewaarschuwd. Voor wethouder Kuiper komt het telefoontje te laat.

‘Laat maar, Trudy,’ zegt hij, ‘hij is al binnen.’

KAMER 1.08, ROND TWINTIG OVER ELF

Het onderdeel Water staat op het punt van beginnen. Het is een vast agendapunt in het wethouders-afdelingshoofdenoverleg, het WAO, dat iedere maandag plaatsvindt en waarin wethouder Bert Kuiper door zijn ambtenaren op verschillende onderwerpen wordt bijgepraat. Voor Kuiper is de maandagochtend een doorlopende voorstelling van aanschuivende en weer vertrekkende ambtenaren die iets te maken hebben met de portefeuilles Stedenbouw en Volkshuisvesting of Milieu, Bouwen en Handhaving. Rond kwart over elf is er weer een wisseling van de wacht geweest. Twee ambtenaren zijn blijven zitten, twee vergaderverse collega’s zijn erbij gekomen.

‘Hennie komt er zo aan,’ meldt senior adviseur Gerrit Jansen. Van buiten klinken de sirenes van brandweer en politie. Jansen weet te vertellen dat er twee branden tegelijk woeden in de stad. Dat heeft hij gehoord van zijn kamergenoot Hennie Loohuis, die lid is van de vrijwillige brandweer. Ze waren samen op weg van de derde naar de eerste verdieping toen de P2000-pieper van Loohuis maar bleef afgaan. Die besloot daarom naar de hoogste etage te gaan om te kijken of er iets van de branden te zien viel. Daarna zou hij zich zo snel mogelijk aansluiten bij het WAO. De sirenes blijven aanzwellen. Het is maar raar, zegt Jansen, een beetje unheimisch. En wat ook typisch is: daarnet, hier in het gangetje, kwam hij een onbekende man tegen die zich vreemd gedroeg en naar benzine rook.

Afdelingshoofd Stadsbeheer Henk Nijkamp heeft de man ook gezien. Nijkamp is kort na Jansen aangeschoven, en ook hij was verbaasd dat die man zomaar rondliep op de bestuursvleugel terwijl er een interne vergaderochtend gaande was. Hij kwam nota bene uit het damestoilet. Hij had Nijkamp gevraagd of die wist waar Sjoers was. En nu Jansen het zegt, het had inderdaad naar benzine geroken.

‘Loopt hij hier nog steeds rond?’ vraagt wethouder Kuiper. ‘Hij stond een paar minuten geleden hier in de deuropening. Ik heb hem verwezen naar het secretariaat.’

Ambtenaar Nijkamp neemt een kijkje in de gang. Hij ziet dat Refik Sahil zich over de man heeft ontfermd en dat er ook een bode bij staat. Dat zit dus verder wel goed. Hij sluit de deur. De ambtenaren nemen de stukken van het onderdeel Water voor zich.

De wethouder wil net, als laatste, aan de vergadertafel gaan zitten als achter hem de deur openzwaait. De man van daarnet stormt naar binnen met getrokken pistool. Hij grijpt de wethouder van achter bij zijn haar.

‘Hé!’ roept Kuiper.

‘Ho!’ brult een van de ambtenaren. ‘Rustig!’

Ze veren alle vier op, maar meteen maakt de man met een beweging van zijn wapen duidelijk dat ze op afstand moeten blijven.

Als versteend kijken de ambtenaren naar het wapen. De man richt het weer op Kuiper. Hij houdt zijn vinger strak om de trekker. Met een zwaar accent roept hij dingen als: ‘Altijd hard werken, maar gemeente probleem. Gemeente altijd probleem tegen mij.’ Hij noemt een aantal maal de naam Sjoers.

De telefoon rinkelt. Kuiper kijkt de man vragend aan, gaat dan naar het bureau om op te nemen. De man volgt zijn bewegingen met zijn pistool.

‘Laat maar, Trudy, hij is al binnen,’ zegt Kuiper in de telefoon.

De man ademt vlug en zwaar. Zijn felle ogen zijn bloeddoorlopen. Gejaagd sleept hij met zijn vrije hand een lage tafel voor de deur, terwijl hij tegelijk nog steeds van alles roept. Hij plant er een bureaustoel bovenop en schuift er nog een andere stoel tegenaan.

Het is O.! realiseert Henk Nijkamp zich opeens. Waarom heb ik dat niet eerder bedacht?

O. geeft hem opdracht de lamellen te sluiten. Onder dwang van het wapen gaat het afdelingshoofd Stadsbeheer naar het raam. Nijkamp is zo gefixeerd op zijn opdracht dat hij niet naar buiten kijkt. Zo ontgaat het hem dat er beneden op straat opvallend veel mensen lopen, onder wie collega’s die op de begane grond werken. De koorden in de hoek van de kamer bedienend trekt hij de lamellen voor de ramen, daarna draait hij ze een kwartslag zodat ze over elkaar heen vallen. Het is meteen een stuk donkerder. De buitenwereld is nu helemaal weg.

O. heeft intussen een tweede pistool tevoorschijn gehaald en de mannen gebaard dat ze moeten gaan zitten. De ambtenaren schuiven weer twee aan twee tegenover elkaar aan de grote vergadertafel. Wethouder Kuiper mag bij nader inzien nog niet gaan zitten. O. heeft ontdekt dat de lamellen in de hoek bij het bureau niet helemaal gesloten zijn omdat er wat spullen op de vensterbank liggen. Een pistool in de rug wetend, doet de wethouder de lamellen goed. Terug bij de tafel schuift hij zijn stoel iets opzij om niet met zijn rug naar O. toe te zitten. O. zelf neemt plaats op een paarse hoekbank.

De eerste angstige minuten zijn voorbij getikt. Kuiper hervindt zijn kalmte en begint op sussende toon zinnen te zeggen als: ‘Doe dit nou niet, joh.’ En omdat hij inmiddels heeft bedacht wie de man is, voegt hij eraan toe: ‘We kennen elkaar toch? Dit hoeft toch niet zo?’

O. is overduidelijk buiten zinnen van woede, maar tegelijkertijd heeft hij iets zenuwachtigs. Hoewel hij zijn wapens richt op de mannen in de kamer, concentreert zijn verbale woede zich op wethouder Sjoers. ‘Sjoers dood,’ zegt hij. ‘Sjoers dood, ik dood, dan alles klaar.’

Hij gebiedt Kuiper er per telefoon voor te zorgen dat Sjoers naar hem toekomt. ‘Hij wil Anthon,’ zegt de wethouder tegen de secretaresse die hij aan de lijn krijgt. En even later, tegen O.: ‘Sjoers kan niet komen.’ Vervolgens vraagt Kuiper: ‘Wil je niet iemand anders spreken? Je familie, je vrouw?’ O. aarzelt, noemt dan uit zijn hoofd het 06-nummer van zijn vrouw. Kuiper zegt dat zijn bureautelefoon geen directe lijn naar buiten heeft en dat het contact daarom via zijn secretaresse Trudy moet. O. knikt.

‘Hij wil graag met zijn echtgenote spreken,’ zegt Kuiper in de telefoon. ‘Kun jij dit nummer voor hem draaien?’

De wethouder wacht, met de telefoon aan zijn oor. Iedereen wacht. Het is stil in de kamer. Kuiper heeft de naar binnen gekeerde blik van iemand die ingespannen luistert.

‘Probeer het nog maar een keer,’ zegt hij.

O. heft zijn arm, zijn pistool wijst nu in de richting van Kuiper. Hij lijkt de trekker over te halen. Kling! zegt het wapen.

‘Hé!’ veert Henk Nijkamp op, maar de man gebiedt hem te blijven waar hij is.

Er is niet geschoten. De ambtenaren realiseren zich het razendsnel, maar weten niet goed wat er aan de hand was. Wethouder Kuiper staat nog steeds bij de telefoon. ‘Je vrouw neemt niet op,’ zegt hij tegen O. ‘Ze gaan het nog een keer proberen.’

Weer geen contact. ‘Ze heeft haar voicemail erop,’ zegt Kuiper. ‘Is er misschien iemand anders met wie je wilt praten?’

O. geeft het nummer van een zwager van hem, die de oproep wel beantwoordt. Staand bij het bureau, in zijn ene hand de telefoon, in zijn andere een van zijn pistolen, voert O. een gesprek in een taal waarvan de vijf mannen denken dat het Turks is. Gespannen, met de schrik nog in hun aderen, proberen ze er iets van te begrijpen, maar het enige woord dat ze herkennen, is Sjoers. Hij spreekt het uit als Sjoes. Om de zoveel zinnen: Sjoes, Sjoes. Hij spreekt snel en geagiteerd, laat zijn zwager er nauwelijks tussenkomen. Zijn stemverheffingen begeleidt hij met woeste armbewegingen. Bij weer een keer ‘Sjoes’ maakt hij met zijn pistool een gebaar dat lijkt op neerschieten.

Met bonkend hart slaan de ambtenaren hem gade. Wilde hij daarnet echt op Kuiper vuren? Is Bert aan iets verschrikkelijks ontsnapt? Ze twijfelen. Hun wethouder moet het klikken van het wapen ook hebben gehoord, maar lijkt niet echt gemerkt te hebben dat het tegen hem was gericht.

O. is moeilijk te peilen. Het is duidelijk dat ook hij in een situatie is terechtgekomen die hij niet had verwacht. Hij lijkt in de war te zijn, maar tegelijk treedt hij gedecideerd op. Wat betekent het dat hij zo zweet? Hoe komt hij aan die rode plekken in zijn gezicht?

Ze realiseren zich nu alle vijf dat dit de man is van het café-restaurant waar al een tijdje gedoe mee is over de vergunningverlening. Ambtenaar Nijkamp heeft hem vorige week zelfs gesproken, ambtenaar Stellingwerf is als teamleider Bouwen, Milieu, Controle en Handhaving bekend met een deel van het dossier. Ambtenaren Van Rossum en Jansen weten ervan via berichten in de krant en uit verhalen van collega’s, wethouder Kuiper kent de zaak uit de overleggen van B&W. Geen van vijven kunnen ze echter een aanleiding bedenken voor O.’s huidige opwinding. De laatste tijd leek er juist wat minder gesteggel te zijn over de zaak. Van de telefonische monoloog in die vreemde taal worden ze niet wijzer.

Het gesprek met de zwager biedt ook O. zelf geen oplossing. Als het is afgelopen, beent hij wat heen en weer met zijn wapens in de hand. Daarna gaat hij weer op de bank zitten. ‘Gemeente altijd probleem,’ zegt hij nogmaals.

Benzine... Ambtenaar Jansen voelt zich eindelijk een beetje kalmer en wordt zich meer bewust van zijn zintuigen. Hij ruikt benzine... Collega Loohuis, met z’n P2000-pieper, had die niet gezegd dat er een eethuisje in brand stond op het Waagplein? En een auto, bij het stadhuis? O. ruikt naar benzine en praat maar over de gemeente, over problemen... En die zaak van hem is aan het Waagplein!

Het bloed bonst Jansen in zijn oren. Opeens ziet hij de verbanden. Zouden de anderen het al begrepen hebben? Deze onrustige man met zijn wapens en zijn bloeddoorlopen ogen heeft zijn schepen al achter zich verbrand. Letterlijk. Deze man heeft niets meer te verliezen.

De anderen moeten dit ook weten. Jansen zou het hun op een of andere manier duidelijk willen maken, maar kan niet bedenken hoe.

Wethouder Kuiper waagt het opnieuw om O. aan te spreken. ‘Ahmet, jongen. Je heet toch Ahmet? Wat breng je jezelf toch in problemen. En ons ook. Je brengt ons hartstikke in gevaar met wat je doet.’

‘Ik geen probleem met jullie,’ zegt O. ‘Jullie goede mannen. Ik probleem met gemeente. Sjoes.’

‘Laat deze kerels dan gaan. Je wilt een wethouder spreken. Ik ben ook wethouder, net als Anthon Sjoers. Deze mannen hebben er niets mee te maken.’

Vanaf de bank kijkt O. de vergadertafel rond, zijn blik blijft hangen bij de jongste ambtenaar, communicatieadviseur Van Rossum. Hij richt een pistool op hem. ‘Jij weten! Jij ook tegen mij met onderzoek!’ Van Rossum schrikt zich rot. O. roept iets over de rechtbank, waardoor ambtenaar Stellingwerf de vergissing begrijpt en snel zegt: ‘Nee nee, dat is iemand anders.’

O. lijkt het te geloven.

Nijkamp kijkt naar de tafel. Hij wacht op het moment dat O. hém aanspreekt en zijn woede op hem richt. Als hoofd van de afdeling Stadsbeheer maakte hij vier dagen geleden kennis met Ahmet O. en zijn echtgenote Ayse. Ze kwamen samen met hun juridisch adviseur John Eshuis praten over een klacht die ze hadden ingediend. In april hadden ze het terras van hun grand café moeten ontruimen op last van de gemeente, die er zelfs de politie bij had gehaald. Volgens het echtpaar was het een buitensporige actie geweest. Naast Eshuis voerde Ayse O. het woord. Zij spreekt niet alleen veel beter Nederlands dan haar man, maar is bovendien op papier de eigenaar van De Rechter en de officiële indiener van de klacht. Ahmet O. werd tijdens het gesprek echter driftig en riep dat alles de schuld was van Sjoers. Na die korte uitval kwam O. weer tot bedaren en hield zich verder afzijdig.

De drieënvijftigjarige Nijkamp werkt al heel wat jaren voor de gemeente Almelo, is daarnaast gemeenteraadslid voor het CDA in Rijssen-Holten. Een van zijn vrijetijdsbestedingen is jagen. Hij is redelijk klein van stuk en heeft een kalme uitstraling. Hij kijkt naar de wapens die O. vasthoudt, ziet dat hij zijn vinger nog steeds aan de trekkers heeft.

Hij moet me herkend hebben, denkt Nijkamp. Maar O. lijkt het te druk te hebben met zijn eigen gedachten.

‘Ahmet,’ probeert Kuiper nogmaals, ‘ik blijf wel hier. Laat die jongens nou gaan. Dan bekijken we samen hoe we dit oplossen.’

‘Nee, Bert,’ fluistert Nijkamp. De anderen vallen hem bij door met hun hoofd te schudden. Ze willen Kuiper niet alleen laten.

HENGELO, GEMEENSCHAPPELIJKE MELDKAMER TWENTE

De gebeurtenissen in Almelo suizen door de communicatiekanalen van de Twentse hulpdiensten, van telefoon naar portofoon, door internetkabels, via de satelliet. In een gebouw op een bedrijventerrein in Hengelo komen alle berichten samen. Hier is de centrale meldkamer van politie, brandweer en ambulance. Alle 1-1-2-meldingen uit de regio komen hier binnen, vanaf deze plek worden de medewerkers op straat aangestuurd en de mensen in de kazernes en op de bureaus op de hoogte gehouden. De centralisten die het communicatieknooppunt bemannen, zijn de stemmen die je te woord staan als je het alarmnummer belt; ze zijn de schakel tussen beslissing en actie.

Voor de centralist van de politie is het zijn eerste werkdag na zijn vakantie. Hij is om zeven uur vanochtend begonnen, heeft bij een bak koffie gezellig zitten vertellen over hoe hij het heeft gehad. Zijn unit bevindt zich in de hoek van de L-vormige ruimte. Rechts kijkt hij uit op de werkeilanden van de brandweer, voor hem zitten de mensen van de ambulancedienst. Van achter hun beeldschermen en communicatiepanelen maken de collega’s amicale opmerkingen naar elkaar. Een maandagochtend als deze is prima te doen.

Iets na elven krijgen ze het druk. Via 1-1-2 komen er meldingen binnen van een brand in het centrum van Almelo. De centralisten sturen politie-, brandweer- en ziekenwagens op pad. Al snel is er intensief communicatieverkeer met het eerste personeel ter plaatse, maar ook op de meldkamer tussen de centralisten onderling. De berichten zijn bijzonder verontrustend. Er wordt gezegd dat er gaslekken zijn. Men houdt rekening met een explosie die groot gevaar kan opleveren voor de omgeving. Het restaurant waar de brand is begonnen, maakt deel uit van een complex van winkels, woningen en kantoren – als het vuur zich binnendoor kan verspreiden, heeft dat enorme gevolgen.

Kort daarna komt het bericht dat er iemand zou zijn omgekomen bij de brand, iets later wordt zelfs van twee slachtoffers gesproken. De hectiek wordt verder opgevoerd door een melding over een brandende auto bij het Almelose stadhuis. Zo’n tien minuten daarna blijkt er ook nog een gijzeling te zijn. Nu is het helemaal crisis.

Samen met een collega zondert de centralist van de politie zich af in een aparte ruimte om zich volledig op de gijzeling te richten. Een als mobiele meldkamer ingerichte politiebus rijdt naar Almelo en coördineert van daaruit alle communicatie over de restaurantbrand.

De centralist heeft in korte tijd vijftien politie-eenheden naar het centrum van Almelo gestuurd en toestemming verleend om zwaailicht en sirene te voeren. Sommige agenten van buiten Almelo kennen de weg niet en moeten worden geïnstrueerd. Op een computerscherm ziet de centralist via een koppeling met Google Earth hoe de voertuigen zich als kleine blokjes met cijfercodes naar de binnenstad begeven. De wagens bewegen in de richting van het stadhuis en vormen een omsingeling. Als de centralist inzoomt en het gebouw met de direct omliggende straten groot in beeld heeft, kan hij zien waar de afzettingen al op orde komen en waar nog mankracht naartoe moet.

Hij heeft meteen al het protocol gijzeling erbij gepakt, een flinke lijst met acties die in een situatie als deze in gang moeten worden gezet: welke instanties en functionarissen (lokaal en nationaal) er moeten worden ingeschakeld of ingelicht, welke informatie waar vandaan moet worden gehaald, wat er gedaan moet worden om publiek en eigen personeel te beschermen. Hoofdofficier van justitie Ben Hendriks wordt gebeld, in Almelo zal een beleidsteam worden geformeerd waarover hij de leiding krijgt. Er wordt een onderhandelaar geregeld, de meldkamers in de politieregio’s rondom Twente wordt gevraagd paraat te zijn voor het geval de dader zich zou verplaatsen. Op het hoofdbureau in Enschede worden de voorbereidingen getroffen voor het bijeenkomen van de Staf Grootschalig en Bijzonder Optreden in een ruimte met telefoons, computers, een tv en projectieschermen. De SGBO zal zich bezighouden met de coördinatie van de politie-inzet.

Normaal gesproken zou de centralist een oproep uitdoen naar de verschillende agenten in het Twentse regiokorps die tezamen de Aanhoudingseenheid vormen. Vanuit de diverse districten zouden zij zich dan individueel naar Almelo hebben gespoed. Stomtoevallig is de voltallige AE echter op nog geen tien kilometer afstand in volle uitrusting op oefening bijeen in Borne. De centralist heeft vanochtend een telefoontje van hen gehad: ‘Het kan er vandaag best ruig aan toegaan. Als er burgers bellen uit Borne, dan weet je dat er een oefening is.’

Er bellen vandaag geen burgers meer uit Borne. De leden van de AE zijn van een nepcalamiteit op weg naar een levensechte crisissituatie.

TWEEDE VERDIEPING, KAMER 2.16

Ik heb in de gauwigheid mijn mobiele telefoon en mijn portemonnee gepakt. Herman en ik mochten niet meer op onze kamer blijven. We moesten verder de verdieping op, het kleine gangetje door tot achter de veiligheidsdeur en ons daar in een kamer verschansen met andere collega’s. Ik ben een deur verder gegaan dan Herman, ben de kamer van Economische Zaken voorbijgelopen en bij Sociale Zaken naar binnen gegaan. Hier zitten een paar mensen die ik inmiddels een klein beetje ken en met wie ik sinds kort samenwerk.

Een afdelingscollega die toevallig buiten op het plein was, heeft doorgebeld dat niet de parkeergarage in de fik staat, maar een auto voor de trappen van het stadhuis. Eigenlijk maakt dat de boel er alleen nog maar zorgelijker op. In plaats van voor wat blikken voertuigen moeten we nu vrezen voor onze eigen veiligheid. Het feit dat die gewapende man ook nog een brand heeft gesticht – en op zo’n plek – lijkt op een enorme woede te duiden.

‘Loopt die vent nu vrij rond door het gebouw?’ vraagt iemand. We weten het niet. Wat we wel weten, is dat de veiligheidsdeur ons geen veiligheid zal bieden: het slot is stuk, met een beetje stevig duwen ben je zo op onze gang. Als de man op avontuur gaat door het gebouw, zijn wij een logische eerste halte. We spreken er niet over, maar naderhand zullen we elkaar bekennen dat we aan hetzelfde dachten: aan taferelen op een Amerikaanse high school, waar mensen willekeurig werden neergemaaid door een maniak.

Er zitten geen ramen aan de gangkant. Als hij eraan komt, zullen we dat pas weten op het moment dat hij de deur opendoet. De deur gaat naar binnen open, zie ik. De scharnieren zitten rechts; ik verplaats me daarom naar de rechterhoek van de kamer om niet meteen in het schootsveld te staan.

Als de deur zou opengaan, is dat dan langzaam of met een zwaai? Met een zwaai, denk ik. Misschien hebben we dan trouwens eerst al schoten gehoord in de kamer naast ons. Het zijn kalme gedachten, waar ik niet van schrik. Ik weet ook niet of ik bang ben. De rust die ik voel, kan ik niet rijmen met angst.

Ik ben wél bang. Toch wel. Anders zou ik nu niet om me heen kijken, constateren dat we met ons vijven zijn en daar de geruststelling aan ontlenen dat ik maar een kans van twintig procent heb om zo meteen als eerste door mijn kop te worden geschoten. Nee, minder dan twintig, vanwege de draairichting van de deur.

Voel ik me schuldig? Ik voel me niet schuldig. Het is niet dat ik hoop dat iemand anders in deze kamer wel overhoop wordt geknald, maar als die man dan toch moet binnenkomen, heb ik liever dat hij niet mij uitkiest. De anderen in de kamer denken nu misschien hetzelfde – hún hoop betekent misschien een kogel voor mij. Dat lijkt me niet meer dan rechtvaardig.

KAMER 1.08

Met rustige stem probeert wethouder Kuiper door te dringen tot de man die hem en de anderen onder schot houdt. ‘Ahmet man, wees verstandig. Bederf het nou niet voor jezelf. Je bent een geweldige kok, je hebt een prachtige zaak opgebouwd...’

Zeg dat nou niet, schrikt Gerrit Jansen. Die prachtige zaak staat in brand!

Hij constateert dat Kuiper de verbanden nog niet heeft gelegd en hoopt vurig dat zijn wethouder niet nog meer dingen zegt die verkeerd kunnen vallen. Gespannen probeert hij O.’s gezicht te lezen. Het lijkt of Kuipers woorden niet werkelijk tot de man doordringen. De agressie die Jansen vreesde blijft uit.

In kamer 1.08 zijn de rollen snel bepaald. Bert Kuiper is degene die het woord voert namens de gijzelaars, Henk Nijkamp en Jeffrey van Rossum vullen hem zo nu en dan aan. Ronald Stellingwerf en Gerrit Jansen houden zich het meest op de achtergrond. In de ogen van de vijf mannen is de rol van O. nog het onduidelijkst. Natuurlijk, met zijn wapens heeft hij het machtsoverwicht, maar dan? Wat wil deze man? Wat is hij van plan? Hééft hij een plan? En ook: wat heeft hem tot deze actie gedreven? Ze krijgen er geen hoogte van. Hij mag dan al meermalen hebben gezegd dat hij er niet op uit is om hen kwaad te doen, hij heeft wel de deur gebarricadeerd en hij is bewapend. De mannen voelen zich onderhandelingsvoer, maar overzien niet wat die onderhandeling nou precies zou moeten inhouden.

Inmiddels is wel duidelijk dat Anthon Sjoers niet zal komen. Kuiper heeft nog een paar keer als telefonische verbindingsofficier gefungeerd – zonder daarbij overigens zijn collega-wethouder zelf aan de lijn te krijgen, en het lijkt hem ook niet verstandig dat die zich hier daadwerkelijk vertoont – maar aan O.’s eis dat Sjoers zich hier, op deze kamer, komt melden, kan niet worden voldaan.

‘Misschien kan Menno iets betekenen?’ stelt Nijkamp voor. Kuiper vraagt aan O.: ‘Wil je met de baskan spreken, de burgemeester?’

O. haalt zijn schouders op. ‘Sjoes.’

‘Maar Sjoers kan echt niet komen. Dan kun je toch de baskan proberen?’

O. stemt er toch in toe dat burgemeester Knip wordt benaderd. Kuiper weet hem te bereiken op zijn mobiele nummer en vraagt hem of hij met O. kan komen praten. Knip zegt dat hij aan zo’n verzoek geen gehoor kan geven zolang O. gewapend in die kamer blijft zitten.

‘Ik wil tolk,’ zegt O. Kuiper geeft het door aan de burgemeester, die belooft dat hij zijn best zal doen en de wethouder sterkte wenst.

EERSTE VERDIEPING, OP DE BESTUURSGANG

De begane grond van het stadhuis is al door gemeentepersoneel ontruimd als de eerste twee politiemannen ter plaatse komen op de bestuursverdieping. Een van hen is een teamchef die vanochtend op het bureau met zijn collega-teamchefs in vergadering zat toen bekend werd dat er brand was op het Waagplein. Rijdend naar het Waagplein had hij een auto zien branden voor het stadhuis, en hoewel hij dat natuurlijk merkwaardig vond, ging al zijn aandacht naar de brand in het café-restaurant, die vanwege de ernst algauw werd opgeschaald naar een hoger calamiteitenniveau. Toen het bericht van de meldkamer kwam dat er een gijzeling gaande was op het stadhuis, spoedde hij zich, nog in burger gekleed, terug naar het politiebureau om zijn wapen en zijn veiligheidsvest te halen.

Van de ene heftige situatie is hij in de andere beland, van het ene extreem in het andere. Van de sirenes op straat, het loeiende vuur en het geronk van brandweerpompen naar de stilte van de gang met de natuurstenen vloer en de houten wanden. De gang is verlaten, de zitjes zijn onbezet. Voor het muurtje dat het herentoilet aan het zicht onttrekt, staat een met een spotje beschenen vitrine waarin relatiegeschenken tentoongesteld worden: penningen en herdenkingsmunten, een Deens bord uit Køge, een schilderijtje van een Lancaster Bomber. Het enige geluid komt van het rustiek borrelende water van de hydrocultuur in het midden van de hal.

De twee politiemannen staan tegenover een lange houten wand. Ze weten niet zeker waar de gijzeling zich afspeelt. Er zijn twee opties over: twee naast elkaar gelegen kamers waarvan de deuren gesloten zijn. Achter een van deze deuren bevindt zich een gewapende man die meerdere mensen vasthoudt. Ze weten weinig over hem, het enige wat ze hebben gehoord is dat hij een brandlucht om zich heen heeft.

De politiemannen voelen spanning. Ze zijn kwetsbaar, en ze zijn maar met z’n tweeën. Ze zien alleen die dichte deuren, hebben geen idee van de situatie daarachter, hoe de posities zijn, hoe de dader erbij zit, of er misschien gewonden zijn. Als ze ingrijpen, moet dat blind gebeuren, zonder de risico’s te kunnen inschatten voor de mensen daarbinnen en voor henzelf. Toch zal het zo moeten. Niet ingrijpen, niet proberen de toestand onder controle te krijgen, is geen keuze. Het is hun eigen beslissing; voor instructies van bovenaf is geen tijd geweest. Als er in de kamer een schot valt, zullen ze met getrokken wapen binnenvallen. Ook als er brand wordt gesticht – dat houden ze zeker voor mogelijk – zullen ze naar binnen proberen te gaan. Als er plotseling iemand naar buiten komt, gewapend of onder schot, moeten ze direct reageren. Maar hoe? Schieten ze de dader neer? Tot er versterking komt, zijn ze op elkaar aangewezen. Tot er versterking komt, kan elke volgende seconde de scène inluiden waarin ze hun eigen leven op het spel moeten zetten.

Geconcentreerd proberen ze geluiden op te vangen uit de kamers, letten erop of er rook om de deuren verschijnt, of de deurklink beweegt. Er gebeurt niets.

KAMER 1.08

De mobiele telefoon van Henk Nijkamp begint te trillen. Hij kijkt op het schermpje. ‘Ze bellen me van thuis,’ zegt hij tegen O.

O. vindt het goed dat hij opneemt.

Het is Nijkamps jongste dochter van veertien. Ze vertelt dat ze net een raar telefoontje heeft gehad. Een of andere computerstem zei iets over een calamiteit en dat je je met een code moet melden. Ze wil weten wat ze met het telefoontje moet.

‘Ik weet al waar dat over gaat,’ houdt Nijkamp zijn antwoord zo kort mogelijk. ‘Ik zit er middenin. Het is in orde, je hoeft niets te doen.’ Dan hangt hij weer op, in de hoop dat hij geruststellend genoeg heeft geklonken.

‘Communicator,’ mompelt hij ter verklaring tegen zijn collega’s.

Hij staart voor zich uit, ziet de woonkamer in Holten voor zich met daarin zijn dochter, die geen idee heeft van wat hij doormaakt en dat maar beter ook niet kan weten.

Iets later gaat Nijkamps telefoon opnieuw. Nu is het zijn oudste dochter. Ze is net thuisgekomen, hoorde van haar zus over het telefoontje en heeft daarna RTV Oost aangezet. Er kwam meteen iets in beeld over Almelo.

Nijkamp herhaalt dat alles in orde is. ‘Dat telefoontje ging over de rampenstaf. Daar zit ik in. Het is een team dat automatisch bij elkaar wordt geroepen als er iets aan de hand is. Als ik te laat bij mijn mobieltje ben, dan belt de computer naar thuis.’

‘Moet ik mama bellen?’ vraagt het meisje voor de zekerheid.

‘Nee, dat hoeft niet. Er is niets met mij aan de hand. Alles is hier verder goed.’

Als hij ophangt, bedenkt hij tevreden dat zijn dochters zich nu in elk geval geen zorgen meer maken om hem. Laat ze maar denken dat hij gewoon met zijn werk bezig is.

Meteen daarop denkt hij: Misschien was dit leugentje wel ons allerlaatste contact. En hij denkt: Wat heb ik nu allemaal níét tegen die lieve meiden van mij gezegd?

Nijkamp zit altijd maar voor een kwartiertje bij dit wethouders-afdelingshoofdenoverleg. Als zijn dag volgens het gebruikelijke schema zou zijn verlopen, was hij nu zelfs alweer uit het overleg geweest waar hij hierna altijd aanschuift, een paar kamers verderop. Zijn collega Ronald Stellingwerf is normaal gesproken zelfs helemaal niet bij WAO’s aanwezig. Vandaag vervangt hij echter zijn afdelingshoofd, dat een paar weken met vakantie is.

De eenenveertigjarige Stellingwerf is een man met een goeiige, joviale uitstraling. Hij is de langste van het gezelschap, heeft een bril, een snor en een stoppelbaard die doorloopt tot in zijn hals. Zijn wat lijzige stem past bij de ironie waarvan hij zich graag bedient. Hij is een beschouwer, iemand die graag de absurditeit en relativiteit van de dingen benoemt – van het werk, van het leven.

Net als Nijkamp maakt hij deel uit van de gemeentelijke rampenstaf en had daarstraks al aan de Communicator gedacht. De hele groep zou vast wel gemobiliseerd worden vanwege de branden in de binnenstad. Mogelijk moest er van alles worden geregeld om de veiligheid en gezondheid van omwonenden te waarborgen en ergere calamiteiten te voorkomen. Dat moest dan nu dus zonder hen gebeuren.

Vanwege de vergadering heeft Stellingwerf zijn mobiel op stil staan; de Communicator zou het dus proberen op zijn thuisnummer. In hun woonkamer in Hengelo had zijn vriendin de computerstem waarschijnlijk al aan de lijn gehad. Ze heeft geen weet van wat ik meemaak, denkt Stellingwerf met een zekere tevredenheid, ze heeft gewoon wat gemopperd omdat ik wéér mijn mobiel niet heb aanstaan.

Geleidelijk aan begint hij zich toch steeds meer zorgen te maken. In het begin, na de eerste minuten van angst en overrompeling, had hij nog gedacht dat de situatie wel snel opgelost zou zijn. Boze mensen maakt hij tenslotte wel vaker mee in zijn werk. Hij heeft regelmatig iemand tegenover zich die komt protesteren over een vergunning of bouwvoorschrift. Nu gaf Ahmet O. blijk van een nogal extreme methode van bezwaar, maar Stellingwerf dacht toch het patroon te herkennen: eerst een fase van opgefoktheid en getier, daarna de inkeer en het besef dat een coöperatieve opstelling meer zoden aan de dijk zet.

Maar O. doet er zo langzamerhand wel lang over om het stadium van inkeer te bereiken... Stellingwerf is zich zelfs een beetje gaan ergeren, zo van: Ja meneer, nu weten we wel dat u boos bent. Hij wil verder met de vergadering, denkt aan de afspraken die hij nog meer in zijn agenda heeft staan. De dag is nog niet verloren: als O. nu spoedig inbindt, kan Stellingwerf de rest van zijn planning gewoon handhaven.

Als hij zich er toch bij neerlegt dat dit gedwongen samen zitten nog wel een tijdje zal duren, denkt hij nog wel aan zijn afspraak van vanavond met de sportmasseur. Als die niet door kan gaan, is het niet netjes om niet tijdig af te zeggen. Maar anderzijds: wie weet ligt hij vanavond gewoon op tijd op de massagetafel om zijn onderste rugwervels weer even los te laten maken. Dat is nog helemaal niet uitgesloten.

TWEEDE VERDIEPING, KAMER 2.16

Ik vind dit maar niks. Niet dat ik in een situatie als deze zoveel te vinden heb, maar toch. De angst van het begin voel ik niet meer. De dichte deur begint me te storen. De mensen om me heen stellen elkaar vragen, maar weten – net als ikzelf – geen antwoorden. Iemand noemt de naam van het restaurant waar de brand is, al snel concludeert men dat de gewapende man de restauranthouder moet zijn. Ze verwonderen zich erover dat hij bij Kuiper zit. Gezien de portefeuilleverdeling zou het logischer zijn als hij verhaal haalt bij wethouder Sjoers. Een kleine zoektocht op internet levert meteen berichten op over een geschil tussen Sjoers en het echtpaar O. dat dateert van vorig jaar. ‘Of is hij al bij Anthon geweest?’ vraagt een van de ambtenaren. Het klinkt nogal onheilspellend.

‘Misschien moeten we daarom wel hier blijven,’ zegt iemand anders. ‘Misschien zijn er dingen die we niet mogen zien.’

Een derde zegt: ‘Misschien was Sjoers er helemaal niet. We moeten het niet spannender maken dan het is.’

Er moet iemand naar de wc – ‘heel erg nodig’ wordt erbij gezegd – en we vinden met elkaar dat dat wel kan. Het gangetje naar het toilet is per slot bijna pal tegenover onze deur. Ik zeg dat ik ook moet, maar als de kamerdeur achter me dichtgaat, zeg ik tegen de collega met hoge nood dat ik heel even verderop wil gaan kijken.

Door de lange, lege, grijze gang loop ik naar het trappenhuis aan de voorkant. Het gebouw lijkt verlaten, ik kom helemaal niemand tegen, alle kamerdeuren zijn dicht. Eerlijk gezegd verbaas ik me erover dat er niemand is die me tegenhoudt, die me vraagt waar ik mee bezig denk te zijn. Als ik nu een agent zou tegenkomen, zou ik waarschijnlijk voor de lafste optie kiezen, onnozelheid spelen en net doen of ik niet wist dat het niet de bedoeling was dat mensen zomaar door het gebouw zwerven. Wat dichter bij de waarheid komt, is dat ik beter wil weten wat er gaande is. Ik ben niet uit op gevaar, maar elke glimp die me meer duidelijkheid kan geven over wat zich afspeelt, is me welkom. We kunnen wel met z’n allen een beetje op een kamertje gaan zitten gissen, er gaat niets boven informatie uit de eerste hand. En misschien, denk ik ook, kunnen we wel gewoon naar beneden, naar buiten.

Het trappenhuis heeft glazen wanden en ligt in de kern van het gebouw, zowel links als rechts komt er een gang op uit. Vanaf de tweede verdieping kan ik een klein gedeelte van de eerste zien – een stukje vloer, een paar kapstokken. Niet genoeg om iets uit op te maken. Stilletjes daal ik een paar treden de trap af. Op de eerste verdieping, aan de andere kant van de glazen toegangsdeur, staat een man in burger met zijn rug naar me toe de wacht te houden. Ik daal nog een paar treden af en zie nu ook een agent in kogelvrij vest, die ingespannen naar de ingang van de bestuursvleugel tuurt. Ik kan van die vleugel niet meer zien dan een deel van de gang: plavuizen van natuursteen, een grijze muur met een prikbord.

Verder dan hier kan ik niet komen. Het zou een kwestie van seconden kunnen zijn voordat een van de mannen me opmerkt en om gedoe te voorkomen is het beter dat ik dan alweer op weg ben naar boven. Juist wil ik me omdraaien om de trap op te gaan als de agent in beweging komt. Met een paar vlugge passen schiet hij het gangetje in, waar bijna op datzelfde moment een man uit tevoorschijn komt. Het is Anthon Sjoers.

Ik besef het bijna direct, maar voordat ik het besef gaat er iets anders door me heen dat me voor een instant seconde bevriest. Angst. Ik zie angst. Een gezette man met witgrijs haar in hemdsmouwen maakt zich vliegensvlug uit de voeten voor een dreiging die hem meer dan letterlijk op de hielen lijkt te zitten. In zijn angstige haast is het alsof zijn lijf hem in de weg zit; ik moet denken aan een vluchtende hond die al rennend zijn achterpoten en staart onder zich trekt om aan zijn belager te ontkomen.

Hij wurmt zich door de deuropening van het trappenhuis en snelt naar beneden. Ongeveer op dat moment krijgt de politieagent mij in de gaten, maar ik ben al op weg naar boven, loop met bonkend hart terug door de lege gang, terug naar mijn collega’s, en denk: Ik heb angst gezien. Dat was hoe angst eruitziet. En ik weet meteen: die paar seconden Anthon Sjoers, meer een lichaam dan een persoon, zullen me nog heel lang bijblijven.

Tegen mijn collega’s zeg ik: ‘Ik heb Sjoers gezien. Hij was wél in het gebouw, maar nu is-ie veilig.’

Een tijdje blijf ik bij het raam staan met mijn eigen gedachten, met de overrompelende beelden die zo gewoontjes lijken als je ze plaatje voor plaatje afspeelt. Een man in hemdsmouwen in een kantoorgang, op een kantoortrap. Mijn hart bonkt nog steeds.

KAMER 1.08

Senior adviseur Gerrit Jansen – vierenvijftig jaar, snorretje, baardje, smal postuur –, werkzaam bij de afdeling Ruimtelijke Ordening en Milieu, is het type van de stille doch scherpzinnige waarnemer, iemand die liever op de achtergrond blijft. Hij woont ergens ten noorden van Almelo; als het even kan gaat hij met de fiets naar zijn werk, het liefst op de racefiets, met een omweg door het mooie veenkoloniale landschap. Het is een sportiviteit die men op kantoor niet meteen achter hem zal zoeken.

Op dit moment voelt hij zich dubbel opgesloten. Hij zit in de hoek, achter en rechts van hem is een houten wand. Als O. iets doet, kan hij geen kant op. Links van hem zit communicatieadviseur Van Rossum. Telkens wanneer O. zich zat op te winden, is Jansen zo onopgemerkt mogelijk een beetje naar achteren gaan zitten om zich achter Van Rossum te kunnen verschuilen, die wat breder gebouwd is dan hijzelf. Steeds ook boog hij dan later weer naar voren omdat hij toch ook graag zicht wilde houden op O. Hij is doodsbang dat O. gaat schieten. Continu houdt hij zijn handen bij de rand van de tafel, klaar voor het moment dat de man gevaarlijk wordt. Dit is het plan dat hij met bonzend hart heeft zitten maken, de beweging die hij in gedachte heeft doorlopen: zich schrap zetten, afduwen, stoel naar achteren schuiven, onder de tafel duiken.

Zijn collega Van Rossum heeft wel door dat Jansen zo nu en dan beschutting achter hem zoekt. Hij registreert het, maar denkt er verder niet zoveel bij. Hij heeft al genoeg aan zichzelf. Hij doet zijn best om vooral niet de aandacht te trekken – O. zit nog geen twee meter bij hem vandaan. Maar hoe doe je dat? Misschien valt het juist wel op wat hij doet, wekt hij toch opnieuw O.’s argwaan. Van Rossum had er niets van begrepen toen de Turk daarstraks, met die woeste blik, had geroepen: ‘Jij ook tegen mij!’ Wat een raar, panisch gevoel was het geweest om het pistool op zich gericht te zien. Collega Stellingwerf had de situatie meteen weten te sussen, maar Van Rossum is er niet gerust op dat O. zich ervan bewust is dat hij zich heeft vergist. Hij zou het liefst onzichtbaar willen zijn.

Van Rossum woont pas voor de tweede keer een overleg van Bert Kuiper bij. Dat is op zijn eigen initiatief. Hij is pas sinds kort de voorlichter van wethouder Kuiper en wil diens portefeuille graag beter leren kennen. Door een aantal keer bij een WAO aan te zitten, krijgt hij niet alleen een idee van de onderwerpen die spelen, maar leert hij meteen een aantal mensen kennen die zich ermee bezighouden.

Dit bestuurlijke vergadercircuit is nog wel even wennen voor hem. In zijn werk heeft hij tot nu toe aandacht besteed aan nieuwe media, en hoewel hij zich als communicatieadviseur graag breder wil ontwikkelen, weet hij dat zijn hart bij het internet ligt. De vlotte, vrolijke, hip kale dertiger heeft naast zijn ambtenarenbaan een bedrijfje in webdesign waar hij best meer tijd aan zou willen besteden.

Hij denkt aan vanochtend, aan Siem, zijn zoontje van net twee maanden. Hij had hem gekust toen hij naar zijn werk ging. Was dat voor het allerlaatst? Er gaan meer beelden door zijn hoofd, beelden van vanochtend, toen het nog een gewone maandag was en hij met dat gevoel van jongevadergeluk zijn eerste kind in zijn armen hield. Hij is bang en tegelijk grimmig, voelt verzet in zich op golven, maar hij weet tegelijk dat hij niets kan doen. Woede en machteloosheid versterken elkaar. Het gaat mij niet gebeuren dat het hier eindigt, denkt hij. En hij denkt ook: Misschien eindigt het hier wél.

TWEEDE VERDIEPING, OP DE GANG

De meeste ambtenaren zijn uit hun kamers gekomen en zoeken hun collega’s op. Ik luister mee met gesprekken tussen de medewerkers van de afdeling Sociale en Economische Zaken, die dit deel van de tweede verdieping bewonen. Een aantal mensen weet meer over de kwestie rond het restaurant omdat ze er door hun werk bij betrokken zijn. Ik hoor iets over vergunningen, dat de zaak al open was maar dat dat officieel nog niet mocht. Iemand zegt: ‘Je kunt daar echt lekker eten, ik ben er al twee keer geweest.’ Een ander heeft het over witwasserij, over een half miljoen van onverklaarbare herkomst. Dat irriteert weer een andere collega, die vindt dat je dit soort dingen niet hardop mag zeggen zolang het niet bewezen is.

Iemand zegt: ‘Hij is geen Turk maar een Koerd. Dat verschil ligt heel gevoelig.’

Even later zegt iemand: ‘Het schijnt dat hij bij de PKK zit.’ Een ander reageert: ‘Dat zijn niet zulke prettige lui, toch?’

Niemand gaat erop door, waarschijnlijk omdat niemand er echt iets zinnigs over te melden heeft. Eerder heeft iemand het onderwerp eerwraak opgeworpen en gezegd dat ‘die mensen dat doen, dat dingen soms heel gevoelig kunnen liggen’, maar ook deze opmerking blijft zonder uitwerking of weerwoord. De zinnen blijven zo’n beetje boven ons hangen, als een ballon die weg wil drijven maar blijft kleven onder het plafond.

Aan de gesprekken die ik opvang, maar juist ook aan het onuitgesprokene, merk ik dat het meespeelt: de mogelijkheid dat de dader iemand is die andere opvattingen heeft over vergelding of geweld. Het maakt de situatie duisterder, onvoorspelbaarder. Een ambtenaar die de man een aantal maanden geleden nog over zijn restaurant heeft gesproken, vertelt dat hij slecht Nederlands spreekt en veroordeeld is geweest voor verboden wapenbezit.

Een beleidsambtenaar die daarnet nog volop aan het woord was, is plotseling stil en lijkt over iets na te denken. Hij kijkt op zijn horloge, kijkt daarna naar ons met een wit gezicht. ‘Ronald zit daar ook...’ Langzaam, met zijn handen in zijn zakken, loopt hij bij ons vandaan om zijn conclusie te verwerken.

Zijn blik slaat me voor een moment uit het veld, zijn schrik snijdt door me heen alsof hij de mijne is. Ik weet niet wie Ronald is en heb ook geen idee wie er nog meer bij betrokken is, maar weet al zeker dat ik ook hen niet ken. Wethouder Kuiper ken ik alleen van zijn weblog, dat ik regelmatig lees met de bedoeling meer over Almelo te weten te komen, maar waar hij voornamelijk krantenberichtjes over zichzelf op zet of mededelingen plaatst zoals dat hij zojuist de barbecue heeft aangestoken. Het besef dat schuin onder mijn voeten vijf mensen hun vrijheid is ontnomen, en misschien wel in hun leven worden bedreigd, is al heftig genoeg. De schrik van mijn ganggenoot, die plotseling weet dat een van de slachtoffers een goede bekende van hem is, laat dat besef nog dieper doordringen.

BEGANE GROND

Door de gang van de benedenverdieping van het stadhuis loopt een man met een stapel mappen. Hij kijkt een kamer in, loopt een deur verder. Hij werkt hier tijdelijk en is net nieuw, hij moet nog wennen aan de ambtenarenomgeving. Is iedereen tegelijk met pauze of zo? Het zal wel. Als ze terug zijn, zal hij vertellen dat hij de dossiers heeft gevonden – ze raden nooit waar. Met de bedoeling om buiten even een sigaretje te gaan roken, gaat hij op weg naar de hal. Achter hem valt de deur van het trappenhuis dicht. Vier vrouwen rennen hem voorbij. ‘Meneer!’ roept een van hen, ‘u moet hier weg!’ Hij kijkt hen na, begint dan zelf ook maar wat harder te lopen.

De vier B&W-secretaresses hebben intussen de uitgang bereikt. Hier zit een bewapende man in donkerblauwe gevechtsuitrusting zich op zijn hurken zo klein mogelijk te maken. Zich voorbereidend op een inval en het uitschakelen van voor zover bekend één man, is hij niet bedacht op vier naar buiten snellende vrouwen. ‘Sorry!’ roept een van hen in het voorbijgaan. Een tikje bevreemd stapt even later ook de tijdelijke medewerker over de drempel.

Bijna net zo bevreemd heeft een aantal andere mensen het gebouw al iets eerder verlaten. Het was een clubje gemeenteraadsleden dat bijeen was voor overleg op een fractiekamer. De fractiekamers bevinden zich helemaal aan de achterzijde van het gebouw, aan een gang die achter vergaderzalen langsloopt. De ambtenaren die de ontruiming van de benedenverdieping hebben gecoördineerd, zijn het domein van de volksvertegenwoordigers volledig vergeten. De politici kwamen niet naar buiten omdat ze gealarmeerd waren, maar omdat hun overleg ten einde was.

BLAUW OP STRAAT EN ACHTER DE SCHERMEN

Aanvankelijk is bij de hulpdiensten alles onduidelijk, hier en daar zelfs paniekerig. Informatie is gebrekkig, incompleet, tegenstrijdig. Politiemensen op straat weten niet beter dan dat zich stomtoevallig drie incidenten tegelijk afspelen; brandweerlieden krijgen te horen dat zich in het grand café dat in lichterlaaie staat waarschijnlijk nog ene Ahmet bevindt. Terwijl ze een reddingsoperatie voorbereiden, is Ahmet allang ergens anders.

Als op hoger niveau de link tussen de brand in De Rechter en de persoon met het wapen in het stadhuis wordt gelegd, is dat bij de manschappen op straat niet meteen duidelijk. Vanwege de ernst en de omvang is voor beide incidenten een apart communicatiekanaal opengesteld: door het portofoonverkeer rondom de brand te scheiden van de informatie-uitwisseling rondom het stadhuis, wil men overzicht en slagkracht creëren, maar nu missen de mensen die bezig zijn rondom de verschillende plaatsen delict in het begin dus ook een aantal belangrijke feiten van elkaar.

Ook is onduidelijk hoeveel mensen zich in de wethouderskamer bevinden en wie het zijn. En de politie weet ook niet of de dader alleen te werk gaat of, binnen of buiten de kamer, een handlanger heeft. Dit gebrek aan informatie levert risico’s op, omdat men niet weet waarop men moet anticiperen. Is de verschansing in de kamer het sluitstuk of gaat er nog meer gebeuren? En waar dan, en door wie? Meer branden? Andere, op personen gerichte acties?

Een tijdlang, ook al nadat bekend is geworden dat Ahmet O. in het stadhuis zit, wordt er rekening mee gehouden dat er in De Rechter een dodelijk slachtoffer ligt. Omdat het verloop van de brand ondubbelzinnig op brandstichting wijst, zou dat kunnen betekenen dat de dader doelbewust een slachtoffer heeft gemaakt. En dat zou betekenen dat hij er wellicht niet voor terugdeinst ook anderen iets aan te doen. Aangezien er nog niets bekend is over motieven, wordt ook een terroristische aanslag niet uitgesloten.

In relatief korte tijd is Almelo, in handhavingstermen, ‘blauw geverfd’: voor en achter de schermen komt een grote politiemacht op de been. Op een gegeven moment staan er alleen al rondom het stadhuis meer dan tachtig mannen en vrouwen in uniform geposteerd. Onder hen zijn ook agenten die niet zijn opgeroepen maar spontaan zijn gekomen om mee te helpen, een deel van hen heeft eigenlijk zelfs vrij. Andere districten, die zijn ‘leeggetrokken’ vanwege de gebeurtenissen in Almelo, worden aangevuld met personeel van nog verder weg om zelf weer tot een verantwoorde bezetting te komen.

Door alle rangen van de politie heen heerst een gevoel van onwerkelijkheid. Twee branden, winkel- en woningontruimingen, het stadscentrum afgezet, een gewapende man die vijf mensen vasthoudt en wie weet honderden andere mensen die zich nog in het gebouw bevinden... Dit overtreft elke extreme situatie die ze ooit hebben geoefend.

Dit gebeurt écht, denkt bijvoorbeeld de districtschef die de politieactie in de directe omgeving van het stadhuis coördineert. Al voordat de pers begint toe te stromen, beseft hij dat het centrum van Almelo vandaag het middelpunt van het nieuws zal zijn – van het internationale nieuws, zo verwacht hij. Tegelijk met de spanning en de hectiek blijft er verwondering sluimeren over wat hij momenteel meemaakt. Dit zie je in films, dit gebeurt niet in Nederland, en al helemaal niet in Almelo. Als hij via zijn portofoon hoort om welke wethouder het gaat, krijgt hij een extra dreun van de realiteit. Hij kent Bert Kuiper persoonlijk.

De districtschef is verantwoordelijk voor het opzetten van een veiligheidsring rondom het stadhuis: door middel van afzettingen moet ervoor worden gezorgd dat er geen publiek meer in de buurt van het gebouw kan komen. Op die manier kan de politie beter haar werk doen en ziet de gijzelnemer geen omstanders als hij naar buiten kijkt. Voor de mensen op straat is het natuurlijk ook veiliger; in het begin, als de gijzeling al aan de gang is, lopen er nog volop ‘ontruimde’ ambtenaren en losse nieuwsgierigen langs, fietsen er mensen nietsvermoedend voorbij, allen volop in het schootsveld vanuit de wethouderskamer.

Na enig beraad wordt besloten de woningen in de directe omgeving van het stadhuis niet te ontruimen. De locatie van de woningen is relatief gunstig: een appartementencomplex kijkt uit op de oostzijde van het stadhuis (de gijzeling speelt zich aan de westzijde af), het andere kijkt uit over het Stadhuisplein, waar, behalve de hoofdingang en de smeulende resten van de Opel Zafira, alleen een blinde gevel te zien is. De omwonenden lopen geen gevaar door O. beschoten te worden en kunnen geen zichtcontact met hem hebben.

Uitgerekend het politiebureau is het gebouw dat wel uitkijkt op de kamer waar de gijzeling plaatsvindt. Hier drommen in eerste instantie juist medewerkers samen om eens goed met z’n allen de kamer van Kuiper te observeren. Niet iedereen volgt het bevel op om van de ramen weg te blijven en vooral de dader niet te provoceren met getuur. Nadat op alle drie verdiepingen de lamellen verplicht gesloten zijn, verschijnt er regelmatig een hand of een hoofd tussendoor – de nieuwsgierigheid blijkt sterker dan de discipline. Om het omstandersgedrag in eigen gelederen toch te beteugelen besluit men de hele straatzijde van het politiebureau te ontruimen. Door de gangen wordt een afzetlint gespannen om de route naar de kamers met uitzicht te versperren.

De hoger gelegen verdiepingen van het stadhuis zullen voorlopig niet worden ontruimd. Er is te weinig politie om de ontruiming te begeleiden en er is nog geen plek waar al deze mensen naartoe kunnen. Bovendien is er altijd een risico dat de dader er toch iets van merkt, en omdat zijn reactie niet te voorspellen is, is het beter dit risico te vermijden.

Op zich is de huidige situatie redelijk overzichtelijk: O. bevindt zich in een afgesloten ruimte waar hij maximaal vijf slachtoffers kan maken. Of beter: waar in totaal maar zes slachtoffers kunnen vallen. Al redelijk snel na aanvang van de gijzeling heeft de hoofdofficier van justitie Ben Hendriks de politie toestemming gegeven geweld te gebruiken. Mocht er bijvoorbeeld in de kamer geschoten worden, dan mag er met getrokken wapen worden ingegrepen. Er zit wel enig gevaar aan: het geluid van een schot kan een kogel in een lichaam betekenen, maar ook in het plafond – dat is van buitenaf niet vast te stellen. En als er een razendsnelle interventie nodig is, is er geen gelegenheid om eerst goed te kijken wie wie is en of er iemand op een schiettechnisch wat ongelukkige plek zit. Om de hoek bij de bibliotheek, uit het zicht van het stadhuis, staan meerdere ambulances klaar.

Voorlopig ligt de verantwoordelijkheid bij de leden van de Aanhoudingseenheid van het Korps Twente. Zij zijn echter niet getraind op optreden in extreme, vuurwapengevaarlijke situaties. Voor dit soort omstandigheden wordt een beroep gedaan op het zwaarder gekwalificeerde en met ander materieel toegeruste Arrestatieteam Noord-Oost Nederland. Behalve dat zij beter in staat zijn om vuurwapengevaarlijke verdachten aan te houden of uit te schakelen, zijn de leden van dit AT ook speciaal geoefend in het voorkomen van letsel en vormen zij dus een grotere garantie op een goede afloop voor alle betrokkenen. De AT’ers moeten van verder komen, het duurt een tijdje voordat iedereen op bureau Almelo is gearriveerd en het team klaar is om de zaak over te nemen van de AE.

STADHUISPLEIN

Voor het stadhuis, met zicht op de linten en de samengetroepte mensen daarachter, belt een teamhoofd van de afdeling Publiekszaken naar de juf van zijn zoontje. ‘Het is een beetje bizar,’ zegt hij tegen de onderwijzeres van groep zes, ‘maar de excursie gaat niet door.’

En het was net zo mooi geregeld. Samen met wijkagent Henk, die kinderen op dezelfde school heeft, had hij het programma gemaakt: de leerlingen zouden met een busje van de gemeente worden opgehaald en naar het politiebureau gebracht. Hier zouden ze in de cellen mogen kijken, en ook zouden ze de hondenauto mogen zien en uitleg krijgen over wat een politiehond allemaal kan en hoe hij getraind wordt. Daarna zou op het stadhuis de limonade klaarstaan en zou de burgemeester hen ontvangen. De teamleider had nog gevraagd of Knip zijn ambtsketen om wilde doen. Het programma zou om halftwee vanmiddag beginnen, maar hij schat in dat hij het maar beter kan afzeggen.

Daarstraks heeft hij, toen er nog alleen sprake was van de brandende auto, de ontruiming van de begane grond begeleid. Niet lang daarna werd hij bij het overleg van de mannen van de Aanhoudingseenheid gevraagd in de voorhal op de eerste etage. Hij heeft uitgelegd hoe de kamer van wethouder Kuiper er zo ongeveer uitziet en met behulp van een plattegrond die op last van de brandweer op elke verdieping aan de muur hangt (klats! daar ging het glas waar het zo netjes achterzat, rats! daar werd het ding van zijn schroeven gerukt) laten zien hoe de etage is ingedeeld. Het was toch wel fijn dat de excursie van zijn zoontje pas voor vanmiddag was gepland.

Vlakbij, bij een politieafzetting, vindt een kleine scène plaats. Een vrouw in een auto wordt tegengehouden door een agent, maar zij wil koste wat het kost verder rijden. Ze moet naar het stadhuis, zegt ze.

Als ze zegt wie ze is, mag ze nog een klein stukje doorrijden. Als ze echt niet verder mag, parkeert ze vlug en slordig en probeert direct door te lopen naar het gebouw. Sommige mensen schrikken als ze haar zien. De kleine, bebrilde vrouw met kort blond haar heeft zo wijd opengesperde ogen dat het lijkt alsof ze aan het trippen is op een of andere drug. Met hese stem verkondigt ze dat ze erdoor moet. Een boom van een agent houdt haar tegen, met moeite. Ze zou dwars door hem heen willen gaan. Ze móét dat stadhuis in, naar haar man, die haar nodig heeft, en naar een of andere klojo die ze eens even goed de waarheid zal zeggen. De agent houdt haar in bedwang, praat kalm op haar in. Ze komt tot bedaren. ‘Sorry,’ zegt ze dan, ‘sorry.’

Van de mensen in uniform probeert ze informatie te krijgen – is er geschoten? hoeveel mensen worden er vastgehouden? – maar niemand kan iets vertellen. Ze belt haar kinderen, licht hen in over het weinige dat ze wel weet, vertelt waar ze is. Ze komen zo snel mogelijk naar haar toe.

Ze heet Meta Meijer, de achternaam van haar echtgenoot draagt ze niet. Stuiterend van onrust staat ze samen met haar zoon voor de parkeergarage tegenover het stadhuis als haar telefoon gaat. Een collega van haar man meldt haar wat er aan de hand is. ‘Ja Anthon,’ antwoordt ze, ‘ik weet het al. Ik sta hier al.’

Wat Anthon Sjoers haar vertelde (‘Bert wordt op zijn kamer vastgehouden door een gewapende man’) wist ze inderdaad, maar verder zit ze nog boordevol vragen. Wat voor iemand de dader is, bijvoorbeeld. Het enige wat zij en haar zoon kunnen bedenken, is dat het zo’n rouwdouwer is van de Pooksbelten, de camping net buiten Almelo die voor een deel wordt bewoond door asocialen en criminelen. Haar man, verantwoordelijk voor de aanstaande sluiting van de camping, is bezig om alle bewoners daar weg te krijgen. Ze is niet echt bang, wel boos, maar moet dat nu opzijzetten om haar zoon te kalmeren, die nog veel bozer is en het liefst een geweer zou regelen en het stadhuis binnengaan om die klootzak die zijn vader dwarszit zijn plek te wijzen. Ze maant hem dat hijzelf net vader is geworden, dat hij geen gekke dingen moet doen, en draagt hem op naar zijn oma van tweeëntachtig te gaan en haar op te vangen.

Meta Meijer was thuis toen ze gebeld werd door haar dochter: of ze al had gehoord dat er brand was bij het stadhuis, dat het ook al op RTV Oost was, en of alles wel goed was met papa. Terwijl Meijer naar het mobiele nummer van haar man belde, probeerde ze al zappend het kanaal van RTV Oost te vinden. Haar man klonk zakelijk, was kort van stof, en zij voelde zich bezwaard dat ze hem stoorde terwijl hij natuurlijk met allerlei mensen aan het overleggen was. Hij zei: ‘Als het voorbij is, ben je de eerste die van me hoort.’ Daarna hing hij op, net toen zij RTV Oost had gevonden en zijn portret zag met daaronder het woord ‘gijzeling’. De schrik duurde heel even. Daarna ging ze over tot actie. Ze moest haar Bert zien te bevrijden. Ze zocht haar autosleutels, rende naar de achterdeur. Vlak voor ze weg wilde rijden, bedacht ze dat ze haar sloffen nog aanhad.

NAAR DE DERDE VERDIEPING

Ambtenaren die deel uitmaken van de bedrijfshulpverlening – een aantal van hen heeft een fluorescerend hesje aangetrokken – komen vertellen dat we van de tweede etage af moeten. We moeten naar boven. Meteen. Er is geen tijd om persoonlijke spullen te pakken, en in het trappenhuis wordt volstrekte stilte van ons verwacht.

Op de derde verdieping worden we een beetje verrast aangekeken door de ambtenaren die daar al zijn, alsof wij voor hen het gevaar dichterbij brengen. Meteen ontspringen overal gesprekjes waarin men geruchten en nieuwsberichten uitwisselt. Iemand weet te vertellen dat de dader enorm naar benzine rook. Misschien wil hij zichzelf in brand steken... Of wil hij, na zijn zaak en zijn auto, ook het stadhuis in lichterlaaie zetten. Iemand zegt: ‘Als hij de eerste verdieping in de fik steekt, zitten we als ratten in de val.’ Enkele mensen die kennis van zaken claimen, visualiseren met elkaar wat een brand kan betekenen. De bestuursverdieping fikt sowieso goed, met die houten wanden, en papier is er genoeg in dit pand. De vlammen zullen via de plafonds over de etages razen. Een pand van deze generatie is een ware gastheer voor vuur. En als die man echt veel benzine bij zich heeft... tja...

Achter mij hoor ik iemand bezorgde vragen fluisteren. Hoe snel klimt de rook in het trappenhuis? Gaan we stikken, met z’n allen? Moeten de ramen nou wel of juist niet open? Voor de zekerheid gaat een enkeling nog maar een verdiepinkje hoger.

Lang niet iedereen maakt zich overigens druk. Op meerdere kamers pogen ambtenaren patiencend de tijd te doden, hier en daar probeert iemand gewoon door te werken. Een kamer in spiedend zie ik iemand met een enorme stapel papier op zijn bureau verstoord naar het rumoer op de gang kijken. Elders nemen mensen de gelegenheid te baat eens lekker bij te kletsen met collega’s die ze niet zo vaak treffen. Er wordt lacherig gedaan, men maakt relativerende grapjes. Iemand zegt: ‘Niet handig voor een horecaman om zo aangebrand te zijn.’ Zijn gespreksgenoten waarderen de kwinkslag.

VOORBEREIDINGEN DOOR DE POLITIE

Wat wil Ahmet O.? Wat betekent dit vertoon van geweld? De Twentse recherche heeft contact gelegd met zijn familie en kennissen en een aantal van hen voor verhoor meegenomen naar het bureau. Al snel ontstaat de indruk dat het om een eenmansactie gaat. Ook wordt duidelijk dat O. de afgelopen dagen onder extreme stress heeft gestaan. Aangevuld met informatie van de Criminele Inlichtingendienst, waar verdachte in de database voorkomt, stippelen de veiligheidsexperts hun strategieën verder uit.