Boeken van Frank Bovenkerk bij uitgeverij Augustus

La Bella Bettien

Bedreigingen in Nederland

Loverboys

Een gevoel van dreiging

Copyright © 2011 Frank Bovenkerk en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Hollandse Hoogte/Arcangel

Omslagontwerp Nanja Toebak

Vormgeving binnenwerk Nanja Toebak

Foto van de auteur Jaap Barneveld

ISBN 978 90 457 0542 2

NUR 740

www.augustus.nl

INHOUD

Voorwoord

1  Misdaad en straf in de multiculturele samenleving

Tellen en meten

Ondeugdelijke verklaringen

Culturele specificiteit

De culturele verklaring

Cultureel beleid

Een onderzoeksprogramma

Cultuur behoeft verklaring

Cultuur en de strafrechtspleging

Onorthodoxe maatregelen

Culturele competentie

Conclusie

2  De korpschef en het boerkaverbod (met Ineke Roex)

Van motie naar regeerakkoord

Salafisten in Nederland

Argumenten voor een boerkaverbod gewogen

Islamofobie

Ambtelijke ongehoorzaamheid

Ten slotte

3  Rot op met die camera! (met Marjolein Odekerken)

Zeventien incidenten

1  Autonome gebeurtenissen

2  Journalisten veroorzaken hun eigen nieuws

Buurtrellen en eigenrichting

Loopt de persvrijheid gevaar?

Ten slotte

4  Terroristenprofielen

Profiling in Nederland

Overwegingen van privacy

1  Zoeken naar iets dat niet bestaat

2  Problemen van validiteit

Verkeerde indicatoren

Onoordeelkundig signaleren

De zoekcriteria zijn te precies

De zoekcriteria zijn te ruim

3  Neutraliserende reacties

4  Kenmerken die zichzelf al hebben overleefd

5  Contraire effecten

Ten slotte

5  Terroristen in trainingskampen (met Ineke Roex)

De lokale aanpak van radicalisering en terrorisme

Extremisten in de buurt

Het aantal trainingskampgangers

Motieven om naar het trainingskamp te gaan

De vestigingsplaatsen van trainingskampen

Het trainingsaanbod

De strafrechtelijke aanpak van het probleem

Conclusie

6  Terroristen in de gevangenis

De argumenten vóór een speciaal regime

Argumenten tegen

Ten slotte

7  Uittreden uit criminele organisaties

1  Vier typen criminele organisaties

Verschillen

Vermenging

Overeenkomsten

2  Vormen van uittreding

(a) Collectieve beëindiging

(b) Individuele uittreding

3  Overheidsingrijpen

Exitprogramma’s

Counternarratives

Tot slot

Noten

VOORWOORD

‘Zelfs zou ik mij willen verstouten u, lezer, de vaderlijke raad mee te geven: in uw eigen belang en dat van anderen, waag u nóóit aan echte voorspellingen.’

– A.J.F. KÖBBEN

De criminaliteit en het strafrecht worden tegenwoordig politiek ondergebracht bij het grotere vraagstuk van veiligheid. Ik heb dat steeds raar gevonden – bij veiligheid denk ik eerder aan de brandweer of aan dijkbewaking dan aan inbrekers of zakenrollers – maar we hebben sinds 2010 in plaats van een ministerie van Justitie een overkoepelend ministerie van Veiligheid en Justitie gekregen. Veel mensen voelen zich kennelijk door uiteenlopende gevaren bedreigd en politici komen hun tegemoet door nieuwe veiligheidsmaatregelen te nemen en nieuwe instellingen op te richten.

Het gehele ideeëncomplex van de angst dat daarbij hoort, staat in de wetenschap bekend als de logica van de risicomaatschappij.¹ Waaruit bestaat die logica? Ten eerste wordt de dreiging in omvang overdreven. De huidige angst is toegeslagen in een tijdperk waarin mensen nog nooit zo veilig hebben geleefd als nu. Sinds 1945 is hier geen oorlog meer geweest. Sinds de Watersnoodramp van 1953 (ruim 1800 doden) hebben er geen grote natuurrampen plaatsgevonden. Grote epidemieën hebben hier sinds 1920 (de Spaanse griep eiste 27 000 mensenlevens) niet meer gewoed. Maatregelen op het gebied van hygiëne en de medische wetenschap hebben ervoor gezorgd dat de gezondheid van de bevolking geweldig is verbeterd en de gemiddelde levensverwachting is vergeleken met honderd jaar geleden (vooral door het terugdringen van kindersterfte) meer dan verdubbeld. Ofschoon enkele vormen van misdaad (geweld, vandalisme) in omvang gelijk blijven of iets toenemen, neemt de criminaliteit in heel West-Europa gestaag af. Het aantal moorden in Nederland is met minder dan 250 per jaar ongekend laag. Het aantal verkeersongelukken met dodelijke afloop is van 3200 in 1970 afgenomen tot 720 in 2010. Maar uit talrijke gegevens over onveiligheidsgevoelens en over de subjectieve kans om slachtoffer te worden van een misdrijf, verzameld door het Sociaal en Cultureel Planbureau en het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van Justitie, blijkt dat de angst, hoewel enigszins dalend, alom heerst. Mensen zijn bang voor allerlei risico’s die ze zouden kunnen lopen omdat ze de werkelijke kans daarop niet overzien. De toegenomen complexe technologie maakt risico’s aan de ene kant beter beheersbaar, maar aan de andere kant boezemt zij angst in voor moeilijk te bevatten gevaren.

Kenmerkend is ten tweede dat mensen bang zijn voor de verkeerde dingen. Want wat is op dit ogenblik werkelijk gevaarlijk? Laten we als maatstaf het aantal gevallen per jaar nemen waarin mensen een onnatuurlijke dood sterven (zelfdoding niet meegerekend). De grootste risicopost bestaat uit vermijdbare ongevallen en ziekten die voortvloeien uit het werk. De schatting bedraagt ruim 3000 per jaar.² Privé-ongevallen zoals vallen bij het doen van klussen in en om het huis zijn risicopost nummer twee, met 2400 incidenten per jaar.³ Ten derde loopt 7 procent van alle patiënten in het ziekenhuis een infectie op en niet minder dan 1000 overlijden daaraan.⁴ Deze risicofactoren komen op de lijstjes van gemeten subjectieve angstgevoelens niet voor.

Kenmerkend voor redeneren volgens de logica van de risicosamenleving is ten derde dat de bevolking die gevaren niet meer accepteert. Er zijn omgevingsrisico’s (onder andere lucht- en bodemvervuiling), risico’s die voortvloeien uit een bepaalde levensstijl (zoals overgewicht), medische risico’s (medische fouten), interpersoonlijke risico’s (denk aan onveilige seks), economische risico’s (bijvoorbeeld verkeerd investeren) en criminele risico’s (zoals slachtoffer worden van ‘zinloos’ geweld). Wanneer we over de technische en bestuurlijke kennis beschikken om die risico’s te beheersen, is het aan de specialisten en vooral aan de overheid om voorzorgsmaatregelen te nemen. Hebben zij dat nagelaten, dan kunnen zij daarvoor aansprakelijk worden gesteld. Aanstaande natuurrampen dienen door de betrokken diensten tijdig te worden aangekondigd, van bestuurders wordt geëist dat zij achteraf aantonen dat ze alles in het werk hebben gesteld om de catastrofe te voorkomen.

Zulke toerekening van verantwoordelijkheid levert vooral bij onverwachte, zeer ernstige en unieke aanslagen grote moeilijkheden op. Wie had de politieke moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh moeten voorkomen? Waren de aanslagen op de koninklijke familie in Apeldoorn in 2009 of de spray shooting in een winkelcentrum in Alphen aan den Rijn in 2011 aan iemand of aan een instantie te wijten? Was er in Noorwegen iemand die Anders Breivik op tijd zou hebben kunnen ontmaskeren als massamoordenaar? Er wordt achteraf een commissie ingesteld die uitzoekt waar de veiligheidsmaatregelen ontbraken of haperden. Uit het rapport van zo’n commissie blijkt onveranderlijk dat de oorzaak en de verantwoordelijkheden niet ondubbelzinnig vastgesteld kunnen worden. Bovendien zijn dezelfde misdaadbevorderende factoren die hier hebben gewerkt niet alleen bij de dader in kwestie aanwijsbaar, maar ook bij duizenden anderen. Bij al die anderen gaat het kennelijk niet mis. In de beste onderzoeksrapporten wordt een ingewikkelde kluwen van causaliteit zichtbaar gemaakt. Er is een reeks van dingen misgegaan: er zijn fouten gemaakt bij het maken van technische berekeningen, controlerende instanties hebben niet opgelet of verkeerd geoordeeld, diensten hebben informatie die zij door hadden moeten geven ten onrechte voor zich gehouden. Als één radertje in de keten van oorzaken anders had gewerkt, was de catastrofe misschien uitgebleven of waren de gebeurtenissen in ieder geval anders gelopen. Criminologen en andere beoefenaren van de sociale wetenschappen kunnen tot op zekere hoogte wel beredeneren welke mechanismen bij een bepaald type problemen werkzaam kunnen zijn, maar concrete catastrofes kunnen zij niet voorspellen omdat er te veel variabelen in het spel zijn. In het ad hoc-onderzoeksrapport over een bepaalde ramp worden er desondanks een of meer oorzaken uitgepikt (het verlenen van wapenvergunningen, het bestaan van het medisch beroepsgeheim, onwil of onvermogen van organisaties om samen te werken) waar relatief gemakkelijk iets aan kan worden gedaan. Het is onduidelijk hoeveel catastrofes in de toekomst door het nemen van deze maatregelen worden voorkomen. Het wachten is op de volgende calamiteit. Tien tegen één zal het volgende grote ongeluk uit een richting komen van waaruit dat totaal niet was verwacht.

Ten vierde: een aantal risico’s wordt gepolitiseerd en dat leidt in de meest vergaande gevallen tot het opnemen van nieuwe verbodsbepalingen in het Wetboek van Strafrecht en tot een uitbreiding van de bevoegdheden van controlerende instanties. De selectie van zulke gevallen houdt nauwelijks verband met de objectieve maat van dreiging. Strafbaarstelling volgt een geheel eigen parkoers van ontwikkeling. Er moet iemand zijn die het risico als strafwaardig definieert, dat onderwerp moet vervolgens resoneren in de media, in de politiek en in maatschappelijke organisaties, en ten slotte nemen bestuurders het initiatief om een wetsontwerp te maken.*

Wanneer de overheid op een rationele wijze risico’s wil beperken zouden andere risico’s moeten worden aangepakt dan nu het geval is. Dan zou het voor de hand liggen om als eerste met de drie genoemde belangrijkste oorzaken van een onnatuurlijke dood te beginnen. Door middel van technopreventie kan het aantal ongevallen in en om het huis worden beperkt door bijvoorbeeld aan alle bejaarden gratis een stevige keukentrap cadeau te doen. Gevaarlijke arbeidsomstandigheden kunnen worden tegengegaan door het optreden van de arbeidsinspectie te intensiveren. De kans op ziekenhuisinfecties kan worden verminderd door ziekenhuizen te dwingen hun infectiestatistiek openbaar te maken, zodat de patienten kunnen kiezen tot welk hospitaal zij zich wenden. De aandacht en de middelen die de overheid toewijst om de veiligheid van de burgers te verhogen gaan echter uit naar andere risico’s. Een onderzoekje dat ik samen met een goede klas studenten in de criminologie heb verricht leverde in 2008 het resultaat op dat de kans op strafrechtelijke interventie het grootst is bij risico’s met een menselijke achtergrond, bij risico’s die onvrijwillig tot stand zijn gekomen, bij risico’s die gemakkelijk verwijtbaar zijn, bij risico’s die kunnen worden toegeschreven aan het optreden van (relatieve) buitenstaanders van de morele gemeenschap, zoals minderheden en personen of instellingen met een ‘bedorven reputatie’.⁵

De criminologische opstellen die in deze bundel bijeen zijn gebracht, zijn alle min of meer bewust geschreven vanuit een kritische kijk op het redeneren en handelen volgens de logica van de risicomaatschappij. Ze gaan over twee grote thema’s waarvoor grote angst bestaat: de multiculturele samenleving en het terrorisme.

Angst voor de multiculturele samenleving wordt gevoed door de dreiging van een ongebreidelde toestroom van vreemdelingen, door de opkomst van tot nu toe onbekende delicten (eerwraak, vrouwenbesnijdenis), de overlast van een criminele tweede generatie, twijfel over de verenigbaarheid van de islam en de christelijke en humanistische traditie, de spijt over het teloorgaan van de Nederlandse reputatie van verdraagzaamheid, politieke polarisering enzovoort. Op zichzelf zijn dit allemaal voorspelbare verschijnselen in een land zoals Nederland zonder recente immigratietraditie, waar men na de oorlog een aanzienlijk aantal immigranten uit zeer uiteenlopende landen heeft moeten verwerken. Verstandige politici zouden dit aan hun kiezers kunnen uitleggen en zij zouden duidelijk kunnen maken dat Nederland zich zonder voortgaande immigratie hopeloos zou isoleren van de wereld. Zij zouden kunnen pleiten voor een rationeel toelatingsbeleid. Uiteraard onderwerpen alle inwoners van Nederland zich aan de bestaande democratische rechtsstaat en waar wrijving ontstaat zal de overheid consequent met rationele middelen ingrijpen. Die politici zouden daaraan toe moeten voegen dat niemand een minderheid kan verplichten zijn cultuur op te geven als niemand bij het beleven daarvan wordt geschaad. En ten slotte dat we er rekening mee moeten houden dat integratie meer dan één generatie vergt. Paul Scheffer eindigde zijn bekende essay in NRC Handelsblad op 29 januari 2000 met de even pathetische als bangelijke conclusie: ‘Het multiculturele drama dat zich voltrekt, is de grootste bedreiging voor de maatschappelijke vrede.’ Scheffer zelf houdt zich op dit ogenblik bezig met andere problemen. Maar een hele generatie politici heeft hem inmiddels deze angstige woorden nagepraat.

We zijn bang voor terrorisme ofschoon we in zuiver technische zin al meer dan dertig jaar (sinds de terroristische acties van Molukkers) geen terrorisme in Nederland meer hebben meegemaakt. De meeste definities van het begrip terrorisme stellen immers dat er aanslagen worden gepleegd op willekeurige burgers om de gehele bevolking angst aan te jagen. Aan dat laatste definitievereiste is bij de moorden op Fortuyn en Van Gogh wel voldaan – ze hebben Nederland zelfs met een collectief trauma opgezadeld – maar toevallige slachtoffers zijn er niet bij gevallen. Maar de dreiging met een soort aanslag als in New York op 9/11 en later in Madrid en Londen hebben wel een nieuw type dader zichtbaar gemaakt die ook in Nederland is aangetroffen: de homegrown terrorist. De geheime dienst waarschuwt voor het ontstaan van groepjes extremisten (en tegenwoordig juist ook lone wolves) en sociaal-wetenschappelijk onderzoek laat zien dat een gering percentage van de islamieten geweld niet afkeurt.⁶ Zo’n klein percentage staat echter algauw voor enkele honderden personen en met name in de jaren 2004-2006 is het even spannend geweest toen enkele van zulke groepjes werden ontdekt. Politici, en niet alleen degenen die behoren tot de PVV, doen uitspraken genoeg die als provocatie van islamieten kunnen worden opgevat. Terroristen hebben bovendien volop kans om verderf te zaaien. Nederland heeft genoeg aantrekkelijke objecten en vitale knooppunten voor een aanslag (de haven van Rotterdam, Schiphol, de Dam, de regeringsgebouwen enzovoort). De samenleving is zo kwetsbaar geworden dat het niet erg moeilijk is om een rampscenario te verzinnen of een gebruiksaanwijzing daarvoor van het internet te halen. Ik herinner me bijeenkomsten van ambtenaren en beoefenaren van de wetenschap in 2008 (over de inhoud moesten we geheimhouding bewaren) waarop risico’s werden verzonnen en rampenscenario’s geschetst. Onze fantasie bleek onbegrensd. Aan het einde van de dag vroegen wij ons af hoe het in Nederland nog zo lang goed had kunnen gaan. Het aantal vitale punten van kwetsbaarheid die beschermd moeten worden is vrijwel onbegrensd en je weet vaak pas wanneer het kwaad al is geschied welke objecten beveiligd hadden moeten worden. Veel geld is er ook niet nodig voor een aanslag. De aanslag van 9/11 op Amerika heeft de terroristen niet meer dan een half miljoen dollar gekost, Madrid kostte 10 000 dollar en de aanslagen in de Londense metro niet meer dan 8000 pond. Risicoanalyses worden gewoonlijk dan ook afgesloten met de gemeenplaats dat het niet de vraag is óf een aanslag zal gebeuren, maar wannéér dat zal gebeuren.

Gegeven deze cumulatie van risico’s komt een andere vraag mij als veel interessanter voor: waarom komt terrorisme (althans tot het moment waarop ik dit opschrijf) hier zo weinig of helemaal niet voor? De voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, Pieter van Vollenhoven, kwam in een interview in NRC Handelsblad van 6/7 december 2008, na een serie rapporten over rampen te hebben gemaakt, tot dezelfde conclusie: ‘Het is een wonder dat het meestal goed gaat.’ Timothy Noah probeert de vraag in het geval van terrorisme te beantwoorden wanneer hij zich afvraagt waarom het in de Verenigde Staten bij één 9/11 is gebleven terwijl er gemakkelijk met succes meer aanslagen hadden kunnen volgen.⁷ Volgens Noah zijn terroristen misschien niet zo intelligent als we op grond van de eerste groep hadden gedacht; ze redeneren niet strategisch maar emotioneel; ze bevechten de Amerikanen in Irak en Afghanistan in plaats van op het grondgebied van de Verenigde Staten (dit heet de vliegenpapiertheorie) enzovoort.

Hoe zit dat in Nederland?

Onmiddellijk na 9/11, maar meer nog na de moord op Van Gogh in 2004, is er door de overheid rigoureus ingegrepen. Politici en ambtenaren die een beleid moesten verzinnen, vertellen mij dat ze in het begin in het duister tastten omdat wij met het ‘nieuwe terrorisme’ geen ervaring hadden. Dat nadeel bleek het voordeel te hebben dat ze creatief hun gang konden gaan. Het resultaat noemen ze het brede beleid en Nederland heeft daarmee in de hele wereld de aandacht getrokken. Net zoals in andere westerse landen berust dat beleid op twee uitgangspunten: repressie en preventie. Vooral bij dat laatste is de Nederlandse aanpak uniek.

Eerst de repressie: het inlichtingenwerk is geïntensiveerd; er is in 2004 een coördinerende instantie gekomen: NCTb, wat staat voor Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid; de betrokken instanties wisselen informatie uit in de zogenaamde contra-terrorisme infobox (het gaat hier om de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, de NCTb, de Regionale Inlichtingendienst van de politie, de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, het Korps landelijke politiediensten, de Immigratie- en Naturalisatiedienst, de Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst, de Economische controledienst, de douane, de Koninklijke Marechaussee en het Openbaar Ministerie. Er is een geheel nieuwe Wet Terroristische Misdrijven gekomen.

Dan de preventie. De definitie van potentieel gevaarlijke personen wordt opgerekt tot de hele categorie van radicalen of mensen met extreme politieke ideeën: de politieke islam, extreem-rechts en extreem-links. Wetenschappelijke definities van het begrip radicaal zijn legio, in de geschiedenis van de politieke praktijk worden al degenen als radicaal beschouwd die de bestaande politieke statusquo fundamenteel uitdagen. Die zijn meestal helemaal niet uit op geweld maar de regering acht het kennelijk verstandig om geen risico te nemen. Gedachten van burgers zijn weliswaar vrij en ons strafrechtelijke systeem zit zo in elkaar dat alleen strafbare handelingen (en niet intentie of motivatie) achteraf voor sanctionering in aanmerking kunnen komen. Het Nederlandse preventiebeleid richt zich echter wel op personen die bezig zijn te radicaliseren, en op de grotere gemeenschap waartoe die behoren.⁸ Nederland is ook uniek omdat hier het radicaliseringsprobleem is uitgebreid met polarisatie (toenemende vijandigheid tussen sociale categorieën). Wie veel in aanraking komt met jongeren die zouden kunnen radicaliseren, zoals wijkagenten, onderwijzers en jongerenwerkers, wordt vaardigheden bijgebracht om ze te herkennen. Er worden projecten bedacht om radicalisering te stoppen en extremisten te helpen om te deradicaliseren. Voorlieden uit de gemeenschappen die mogelijk een voedingsbodem tot radicalisering bieden, wordt gevraagd bij wijze van self-policing dergelijke gevallen aan de autoriteiten te rapporteren: imams en lokale politici. Dit oprekken van het toezicht over steeds grotere categorieën van mensen vormt een schoolvoorbeeld van wat criminologen net widening noemen. Het levert een steeds moeilijker controleerbare uitbreiding van interventiemogelijkheden op.

Heeft dit beleid geholpen? De verantwoordelijke politici en beleidsmakers beantwoorden deze vraag bevestigend: ‘Het Nederlandse terrorismebeleid is degelijk en deugdelijk en het pakket aan antiterrorismemaatregelen is in balans en toereikend.’⁹ Deze conclusie steunt echter niet op een onafhankelijke evaluatie. Wie zou willen weten of het beleid werkt, zou moeten beginnen een criterium voor succes te formuleren. Is het beleid geslaagd wanneer er geen aanslagen plaatsvinden? Dat kan je zo natuurlijk niet zeggen. Dit is de principiële moeilijkheid bij alle evaluatie van criminaliteitsbeleid: men moet niet alleen aantonen dat iets níét of minder gebeurt dan vooraf was beredeneerd, maar ook dat dit te danken is aan het beleid. De AIVD rapporteert dat het extremistische potentieel afneemt. Dat kan ook door andere factoren zijn veroorzaakt. Een betere maatstaf zou misschien zijn om te kijken naar het aantal aanslagen dat is verijdeld. Ook dat is lastig, want van sommige voorgenomen acties is niets bekend geworden en in ieder geval brengt de geheime dienst dit soms niet naar buiten. Zou het gemakkelijker zijn om het succes van het antiterrorismebeleid af te meten aan de afname van het radicaliseringspotentieel? Of misschien aan de afname van de subjectieve gevoelens van onveiligheid bij de bevolking in haar geheel? Een dergelijke keus is nog niet eens gemaakt; de werkelijke evaluatie moet nog beginnen. Bij zo’n evaluatie hoort ook nagaan of er geen ongewenste neveneffecten optreden.¹⁰ Worden de opsporingsbevoegdheden niet zo ver opgerekt dat de privacy van de burgers in de verdrukking komt? Leidt het niet tot het stigmatiseren van bevolkingscategorieën of de verdachtmaking van hele gemeenschappen?

Ik zie politici en andere verantwoordelijke autoriteiten nog niet zo gemakkelijk in het openbaar verklaren dat we niet alle gevaren kunnen uitschakelen terwijl dat de werkelijkheid is. Niet alle risico’s van het leven zijn beheersbaar en echt voorspellen gaat niet. Zijn de maatregelen die men neemt rationeel? Wordt er rekening gehouden met eventuele negatieve bijeffecten?

De hoofdstukken in dit boek gaan over dit type vragen. De meeste stukken zijn reeds elders gepubliceerd of voorgedragen. Ik heb ze hier geactualiseerd en soms aanzienlijk uitgebreid.

Het eerste hoofdstuk is gebaseerd op de rede die ik in 2009 heb gehouden bij mijn afscheid als hoogleraar criminologie bij het Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen aan de Universiteit van Utrecht.¹¹ Ik doe daarin verslag van het resultaat van een omvangrijk onderzoeksproject waarmee ik tien jaar geleden samen met Yücel Yeilgöz ben begonnen. Aanvankelijk ging het om de vraag in hoeverre men in het Nederlandse strafrecht rekening zou moeten houden met de etnische achtergrond van de verdachten. Yeilgöz had mij ervan overtuigd dat geweldsdelicten voor daders uit Turkije of andere samenlevingen waar eer een belangrijke rol speelt, iets gans anders betekenen dan voor autochtone daders. Wanneer iemands eer is aangetast, rest hem eenvoudig niet anders dan deze weer ‘schoon te maken’. Zonder dat zou hij in zijn gemeenschap eenvoudigweg niet meer bestaan. Misschien was er reden om het uit Amerika overgewaaide idee van cultural defense met een zekere strafvermindering toe te passen? In de jaren dat het onderzoek liep, veranderde de houding tegenover sommige groepen van immigranten dramatisch. Bij zulke erezaken werden later door het Openbaar Ministerie juist hoge straffen geëist om aan de betreffende groep duidelijk te maken dat zulk optreden in Nederland niet geaccepteerd kon worden.

Hoofdstuk 2 over het boerkaverbod (ofwel het verbod op ‘gelaatsbedekkende kleding’) dat ik samen met Ineke Roex schreef is niet eerder gepubliceerd. Het was ons opgevallen dat het dragen van gezichtsbedekkende sluiers door de opstellers van een boerkaverbod in de Tweede Kamer als een veiligheidsrisico werd gepresenteerd. Zouden de draagsters een boerka of een nikaab misbruiken om een criminele of zelfs terroristische actie te plegen? Dat is vreemd, want met zo’n kledingstuk vestigen zij de aandacht op zichzelf en dat is niet erg logisch. Wij steunen de korpschef Welten van harte in zijn verklaring voor de televisie dat de politie van Amsterdam niet van zins was om zo’n verbod te handhaven.

Hoofdstuk 3 is het resultaat van een bescheiden onderzoek dat ik samen met Marjolein Odekerken (destijds studente Culturele criminologie in Utrecht) in opdracht van de Nederlandse Vereniging van Journalisten heb verricht naar de moeilijkheden die verslaggevers op locatie ondervinden wanneer de buurtbewoners hen niet accepteren. Ook aan dit probleem bleek een aanzienlijke etnische component te kleven. Ik heb het voorgedragen op de Dag van de Persvrijheid in 2009.¹²

Zelf zou ik de regeling dat hoogleraren op moeten stappen bij het bereiken van de vijfenzestigjarige leeftijd nooit hebben verzonnen. Maar in 2008 was het bij mij zover. Ik prijs me gelukkig dat forum, Instituut voor Multiculturele Vraagstukken, mij uitkoos om voor één dag in de week de leerstoel Radicaliseringsstudies te bezetten die zij aan de Universiteit van Amsterdam had gecreëerd. De achtergrond van die leerstoel was overigens tragisch. De leerstoel was bestemd voor politicoloog Frank J. Buijs, die na de moord op Theo van Gogh naam had gemaakt als de eerste onderzoeker die samen met zijn medewerkers radicale moslims had geïnterviewd. Gesteund door Sadik Harchaoui, directeur van forum, en programmamanager Halim El Madkouri was Buijs op weg een eigen school in het radicaliseringsonderzoek tot stand te brengen. Helaas overleed Buijs. Ik mocht de leerstoel die is ondergebracht bij politicologie van de Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen drie jaar bezetten en ik werd daarbij geassisteerd door antropologe Ineke Roex, die aan twee hoofdstukken in dit boek meeschrijft. In 2009 werd mij gevraagd de Nieuwjaarsbijeenkomst van forum op te luisteren met een lezing over de vraag hoe controlediensten te werk gaan bij het identificeren van mogelijke terroristen.

Hoofdstuk 4 is de zeer uitgebreide versie van mijn verhaal dat eerst uitkwam in de forum Essayreeks.¹³

De volgende hoofdstukken gaan allemaal over terrorisme en radicalisering. Ik heb geprobeerd om op dit terrein, dat wordt gedomineerd door historici, politicologen en sociaal psychologen, iets bij te dragen uit mijn eigen achtergrond als criminoloog.

Hoofdstuk 5 gaat over een episode in de carrière van de terrorist die direct voorafgaat aan zijn acties: het bezoeken van een trainingskamp. Het kwam en komt maar heel weinig voor dat Nederlandse jongeren zulke kampen bezoeken, maar uit de literatuur erover die in andere landen overvloediger is, hebben Ineke Roex en ik de indruk overgehouden dat religie of ideologie bij het kiezen voor een dergelijke carrièrestap minder belangrijk zijn dan romantiek en de zucht naar avontuur.¹⁴

Hoofdstuk 6 gaat over de terroristenvleugel in ons gevangenissysteem. Ik heb het geschreven voor een Liber Amicorum dat aan Martin Moerings, jarenlang mijn collega, werd opgedragen bij diens afscheid in Leiden in 2011. Wij zijn in West-Europa het enige land waar is besloten om gedetineerden separaat op te sluiten en dat gebeurde tegen het advies van de Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming in, waarvan Moerings lid was. Ik vraag mij in dit hoofdstuk af wat de autoriteiten in Nederland heeft bewogen toch voor deze oplossing te kiezen. Uit de ervaring die meer dan dertig jaar geleden is opgedaan met Molukse gedetineerden zou men anders hebben moeten leren.¹⁵

Ten slotte heb ik de rede die ik heb uitgesproken bij het aanvaarden van de forum Frank J. Buijsleerstoel radicaliseringsstudies aan de Universiteit van Amsterdam in 2010 als uitgangspunt gebruikt voor hoofdstuk 7. Het gaat over de vraag hoe terroristen kunnen worden bewogen om zich van hun beweging los te maken en te deradicaliseren. Hier is mijn belangstelling vanuit de criminologie het meest duidelijk. Ik probeer te leren van het proces van uittreden zoals dat is bestudeerd bij straatbendes, de georganiseerde misdaad en sektes.¹⁶

* Een schitterend voorbeeld van wetenschappelijk onderzoek waarbij de discrepantie tussen veiligheidsrisico’s en strafbaarheid wordt blootgelegd, gaat over de schade die het mogelijke misbruik van verschillende soorten drugs veroorzaakt. Nutt en anderen legden aan onafhankelijke experts de vraag voor welke van twintig soorten drugs de grootste risico’s op fysieke schade, verslavende werking en sociaal nadeel opleveren. Er blijkt geen verband te zijn tussen het werkelijke risiconiveau en de strafbaarheid van het type drug. Tabak en alcohol, waarvan de fabricage en het gebruik zijn toegestaan, zijn verantwoordelijk voor 90 procent van alle drugsgerelateerde sterfgevallen; chemische drugs zoals xtc en ghb, waarvan de productie met zware straffen wordt bedreigd, doen veel minder kwaad. De classificatie van strafbaarheid is vanuit wetenschappelijk oogpunt irrationeel, concluderen de onderzoekers.

1

MISDAAD EN STRAF IN DE MULTICULTURELE SAMENLEVING

‘De multiculturele samenleving is mislukt’

Net als andere West-Europese landen is Nederland na de Tweede Wereldoorlog als gevolg van massa-immigratie veranderd in een multiculturele samenleving. Dit is de constatering van een feitelijkheid. Politici, en niet alleen vertegenwoordigers van de oppositie, maar regeringsleiders en ministers, hebben de afgelopen jaren verklaard dat ‘de multiculturele samenleving is mislukt’. Deze constatering is logisch onmogelijk en vormt een verbluffend bewijs van politieke onmacht. Het is niet aan politici om het land waaraan zij leiding geven als mislukt te verklaren, het is hun taak om een visie te ontwikkelen over de gewenste toekomst en een beleid te ontwikkelen dat daarnaartoe leidt.

De uitdrukking over die mislukking zou alleen zin hebben wanneer zij eigenlijk willen zeggen dat het niet is gelukt om een multiculturele samenleving tot stand te brengen. Dan gaat het niet om een bestaande maatschappijvorm, maar om het ideaal van het multiculturalisme. Met dat begrip wordt het streven naar een samenleving bedoeld waar binnen één staatsverband verschillende etnische groepen naast elkaar bestaan op basis van wederzijds respect en waar geen sprake is van duidelijke achterstand van een of meer groepen op sociaal, economisch of politiek gebied. Zo’n ideaal kan slechts werkelijkheid worden op grond van een door alle groepen in acht genomen moraal van ten minste minimale tolerantie en inschikkelijkheid. Het begrip multiculturalisme is een politiek project dat in de jaren tachtig van de vorige eeuw is ontworpen in Engelstalige landen met grote minderheden van een oorspronkelijke bevolking die speciale rechten veroverden op grond van aanspraken vanuit hun oorspronkelijke status. De Inuit in Canada, de indianen van Noord-Amerika, de Aborigines van Australië en de Maori’s van Nieuw-Zeeland kregen territoria toegewezen waarin zij een relatief autonome status hadden en waar zij in beperkte mate ook hun eigen recht konden uitoefenen. Deze landen zijn tegelijkertijd ook moderne immigratielanden en het was voorspelbaar dat de nieuwe immigranten zouden proberen om in de multiculturele samenleving hun eigen eisen van autonomie ingewilligd te krijgen. Dat is evenwel nergens door de politiek gehonoreerd en er zijn ook geen theoretici die dat hebben bepleit. Immigranten zijn (met uitzondering van slaven) vrijwillig gekomen en hebben zich met hun keuze voor het nieuwe land onderworpen aan de wet van dat land.

Ook in Nederland pleit niemand voor het multiculturalisme. Slechts de Friezen vormen daarop een uitzondering, zij streven naar erkenning van het Fries en naar onderwijs in die taal. Voor de immigrantengroepen wordt geen zelfstandigheid opgeëist. Dat neemt niet weg dat verschillende culturen in de praktijk op onderdelen wel eens kunnen botsen, maar dat wordt gewoonlijk pragmatisch opgelost door een onderdeel van de wet te verruimen of door bestuurlijke soepelheid te betrachten. Er is geen sprake van dat immigrantengroeperingen bijzondere rechten kunnen verwerven of hun eigen recht kunnen spreken. Dat toestaan zou een incoherent en onrechtvaardig geheel opleveren. Het multiculturalisme kan in Nederland dus ook niet mislukt zijn omdat het politiek nooit is nagestreefd.

De immigranten vormen een integraal deel van de Nederlandse samenleving en ze bevinden zich individueel en collectief in verschillende fasen van aanpassing of integratie. We spreken en schrijven er ook nauwelijks over in termen van mensenrechten, het overheersende vertoog is dat van de integratiesociologie. De overheid heeft, vooral met de introductie van het minderhedenbeleid (tegenwoordig heet dat integratiebeleid) in 1983, al meer dan dertig jaar met speciale maatregelen geprobeerd om dit aanpassingsproces te versnellen. Het overgrote gedeelte van de aandacht en het geld dat daarin is gaan zitten heeft ten doel gehad achterstanden in het onderwijs weg te werken, immigranten aan werk te helpen, en hen van huisvesting te voorzien. Een klein deel is gaan zitten in het ondersteunen van zogenaamde zelforganisaties en culturele projecten. Ook daarbij is de leidende gedachte steeds geweest de overgang naar Nederland te vergemakkelijken. Hoe vreemd dat achteraf ook moge klinken, zelfs het subsidiëren van ‘onderwijs in eigen taal en cultuur’ dat in Nederland tot 1995 heeft bestaan, werd geacht het leren van het Nederlands te vergemakkelijken. De vooruitgang die op alle terreinen waar de overheid bijstaat is geboekt, wordt jaarlijks bijgehouden in onderzoek dat wordt uitgevoerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek, het Sociaal Cultureel Planbureau en een veelheid van andere instellingen.

In verschillende opzichten gaat het uitstekend. De sociaaleconomische positie van de kinderen is veel beter dan die van hun ouders die als immigranten arriveerden. De klassieke kanalen van sociale stijging worden door hen ten volle gebruikt. In het onderwijs zijn studenten te vinden die binnen één generatie de stap maken van analfabete ouders naar het diploma van de universiteit of hogeschool. Meisjes uit traditionele culturen gebruiken het onderwijs als emancipatie-instrument. Minderheden doen volop mee aan de politiek en zitten in de Tweede Kamer en in gemeenteraden. In verschillende groepen wordt voor het zelfstandig ondernemerschap gekozen om vooruit te komen. Er zijn sportkampioenen en muzikanten die als helden worden vereerd en die voor de groep waaruit zij voortkomen als voorbeeldfiguren dienen. Leden van minderheidsgroepen zijn inmiddels tot alle beroepsgroepen doorgedrongen.¹ De vraag in hoeverre dit is te danken aan het minderhedenbeleid is buitengewoon moeilijk te beantwoorden. Hoe snel zou de integratie moeten gaan, dat wil zeggen: hoeveel generaties gaan er overheen? Doen we het beter dan andere, vergelijkbare landen of juist niet? Eenmaal is het integratiebeleid in Nederland omvattend onderzocht. In 2004 komt de Tijdelijke Commissie Onderzoek Integratiebeleid van leden van de Tweede Kamer onder voorzitterschap van Stef Blok met een eindrapport dat op zichzelf al meer dan zeshonderd bladzijden omvat.² De uitslag daarvan is ongewis. Ik beweer dat niemand, ook de opstellers niet, in staat is om op basis van dit geschrift in een duidelijk betoog van vijf minuten antwoord te geven op de vraag: is het Nederlandse minderhedenbeleid geslaagd, ja of nee? De vraag is gewoon te gecompliceerd.

In dezelfde tijd is er ook een heleboel misgegaan en soms is dat aantoonbaar te wijten aan slecht overheidsbeleid. Er zijn reusachtige achterstanden van etnische minderheden op school aan te wijzen tot in de derde generatie, de werkloosheid onder allochtonen is steeds een factor 2 of 3 hoger dan gemiddeld in Nederland op dat ogenblik, de lagere gemiddelde inkomens weerspiegelen het feit dat minderheden in hogere functies nog steeds sterk ondervertegenwoordigd zijn. Er is sprake van concentratie van minderheden in stedelijke achterstandsbuurten en dat houdt ze in isolement gevangen. Er bestaan bij sommige minderheden praktijken die voortkomen uit culturele opvattingen die niet verenigbaar zijn met de democratische rechtsstaat. Dat geldt voor twee onderwerpen in het bijzonder: gendergelijkheid en de vrijheid van meningsuiting.³ Het eerste is intern aan flinke verandering onderhevig, ten goede. Het tweede probleem lijkt hardnekkiger omdat het de islam betreft. De ironie is dat degenen die zich ertegen verzetten dat hun godsdienst wordt bekritiseerd zelf gebruikmaken van de vrijheid van meningsuiting. Wat verder in Nederland misgaat is het voorkomen van discriminatie (met name op de arbeidsmarkt), de toename van vreemdelingenhaat en islamofobie onder de autochtone bevolking vanaf 2000 en de polarisatie van meningen vanaf 9/11 en de moord op Van Gogh in 2003. Het sociale probleem dat met stip op nummer één staat in het dagelijks leven in de multiculturele samenleving is echter het vraagstuk van de hogere of zelfs veel hogere criminaliteitscijfers bij sommige immigrantengroepen alsmede het gebleken onvermogen van politie en justitie en van feitelijk de hele politiek en het bestuur om daar effectief een einde aan te maken. Over dit lastige vraagstuk gaat dit hoofdstuk.

TELLEN EN METEN

Volgens de Wet op de bescherming persoonsgegevens (Wbp artikel 16) is het de overheid verboden om het ras of de etnische afkomst bij het registreren van criminaliteit te vermelden. Officieel weten we niets; het grondmateriaal om criminaliteitsstatistieken te maken ontbreekt. Dat is niet uniek voor Nederland; overal in West-Europa is zulke registratie in beginsel verboden en het toch doen levert een schending op van de privacy. De herinnering aan de massamoord op de joden en zigeuners leeft nog steeds: dat nooit weer!⁴

Toch is Nederland bijzonder omdat we in feite al meer dan twintig jaar op alle mogelijke manieren wel degelijk materiaal verzamelen over de criminaliteit van etnische minderheden. Marianne Junger, toen nog in dienst van het ministerie van Justitie, moest in 1989 haar eigen cijfers nog maken met behulp van een self report survey. Ze toonde aan dat zich onder de jongemannen van drie grote minderheidsgroepen, afkomstig uit Suriname, Turkije en Marokko, een aanzienlijk criminaliteitsprobleem had ontwikkeld.⁵ Sedert de tweede helft van de jaren negentig is dit onderwerp van studie onder criminologen in Nederland – en zo benadruk ik opnieuw: níét in de landen om ons heen – buitengewoon populair.⁶ Desondanks hoor je nog wel eens zeggen dat het eigenlijk niet is toegestaan om over misdaadcijfers van allochtonen te spreken wegens overwegingen van politieke correctheid. Wie dat doen zouden eens een kijkje over de grenzen moeten nemen. In Engeland wordt zoiets onmiddellijk racisme genoemd en met het koloniale verleden in verband gebracht. In Frankrijk zijn zulke cijfers er niet omdat het categoriseren van inwoners van het land niet strookt met het republikeinse burgerschapsideaal. In Duitsland roept het onmiddellijk herinneringen op aan de Tweede Wereldoorlog. In België hebben de meeste criminologen zich laten inspireren door het politieke cordon sanitaire rond het Vlaams Belang en daar is de kwestie onbespreekbaar. Maar hier in Nederland juist niet. Het wetenschappelijk onderzoek naar de etnische achtergronden van criminaliteit is door een collega in het buurland zelfs ‘een Nederlandse eigenaardigheid’ genoemd.⁷

Om in Nederland algemeen cijfermateriaal over de geregistreerde criminaliteit te vinden kan men vanaf 1986 terecht bij het herkenningssysteem van de politie (HKS), waarin alle verdachten van serieuze misdrijven worden opgenomen met hun geboorteplaats. Berekeningen die met behulp van dit databestand werden gemaakt leidden tot rare vertekeningen omdat conclusies gebaseerd waren op gegevens van de eerste immigrantengeneratie alleen,*⁸ terwijl het echte probleem waarschijnlijk zal schuilen in de criminaliteit van de tweede generatie.⁹ Dat probleem is nu opgelost door de gegevens van het HKS vanaf 2002 te koppelen aan het Sociaal Statistisch Bestand van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), waarin op grond van gegevens in het bevolkingsregister mensen volgens de gangbare definitie als allochtoon zijn geregistreerd. Je bent allochtoon als ten minste één van je ouders buiten Nederland is geboren. Van zulke mensen, ‘allochtonen’ dus – ook al zo’n woord dat ze in andere landen niet kennen –, hebben we er in Nederland nu 3,2 miljoen.

Koppeling van die bestanden mag wel volgens de Wet op de bescherming persoonsgegevens (artikel 23 lid 2) als het doel van de operatie wetenschappelijk is en ‘mits bij de uitvoering waarborgen zijn dat de persoonlijke levenssfeer niet onevenredig wordt geschaad’. Volgens de Wet op het Centraal Bureau voor de Statistiek van 20 november 2003 zijn bij het cbs administratieve en technische maatregelen genomen om vertrouwelijke gegevens te beschermen. De koppeling vindt plaats via betekenisloze willekeurige nummers en de medewerkers die geheimhouding hebben beloofd, mogen geen bestanden maken waarin minder dan vijftig (al te gemakkelijk identificeerbare) personen voorkomen.

Volgens de eerste publicatie over de resultaten van deze koppeling voor peiljaar 2002 in 2005¹⁰ wordt van de leeftijdsgroep van 12 tot en met 60 jaar 1,7 procent van de Nederlandse bevolking als verdachte geregistreerd. Voor autochtone Nederlanders is dat cijfer 1,4 procent. Voor allochtonen is dat 3,3 procent. Het gaat hier om zulke geringe percentages dat we steeds met een gerust hart hebben kunnen zeggen dat er met de grote meerderheid van immigranten op het gebied van de misdaad weinig aan de hand is. Dat is ook zo. Bij de meeste grote immigraties van na de Tweede Wereldoorlog (Indische Nederlanders, Italianen, Spanjaarden, Chinezen, Grieken, Duitsers, Belgen, Britten) zijn geen omvangrijke criminaliteitsproblemen gesignaleerd.¹¹ We kunnen dus zeggen dat immigratie op zichzelf niet zonder meer met criminaliteit samenhangt. ‘Allochtonie’ – ik permitteer me een type woordvorming zoals dat vaker voorkomt met afgeleiden van Griekse en Latijnse woorden; denk aan tirannie of kleptomanie – doet op zichzelf niets. De angst voor criminaliteit kan dan ook geen argument zijn om de Nederlandse grenzen te sluiten, zo men dat al zou kunnen en willen.

Bij sommige immigrantengroepen wordt echter wel een hoger misdaadcijfer gemeten. De percentages van jongemannen die geregistreerd staan als verdacht voor het plegen van een misdrijf zijn in vier etnische groepen heel hoog: Antilliaanse Nederlanders zijn haast zevenmaal oververtegenwoordigd, Marokkaanse Nederlanders haast zesmaal, Surinaamse Nederlanders – enigszins onverwacht want het Surinaamse integratieprobleem geldt als verleden tijd – nog vier- of vijfmaal en Turkse Nederlanders lager: driemaal.* Toch zijn deze jaarcijfers in absolute zin nog steeds laag. Veruit de meeste leden van deze minderheidsgroepen worden in één jaar (en dat is de periode waarover in het algemeen misdaadcijfers worden gemeten) niet door de politie als verdachten geregistreerd. Het toenmalige Tweede Kamerlid John Leerdam (PvdA) kon in 2008 bij het aanbieden van zijn boek met de succesverhalen van veertig immigranten uit de Nederlandse Antillen dan ook zeggen: ‘Ik heb studenten van de Erasmus Universiteit onderzoek laten doen. Daaruit blijkt dat het met 92,6 procent van de Antillianen in Nederland heel goed gaat.’ Daarom koos hij als ondertitel van zijn boek: ‘De vergeten 93 procent’.¹²

Maar gaat het werkelijk zo goed? Wat gebeurt er als we criminaliteit meten over een reeks van jaren? De meeste criminaliteit wordt gepleegd door jongens van 12 tot 24 jaar: hoeveel van hen komen over de hele periode gemeten voor serieuze feiten met politie en justitie in aanraking? Of anders geformuleerd: welk percentage heeft bij het bereiken van de 24-jarige leeftijd een strafblad? Tot voor kort kon die vraag niet worden beantwoord, want daarvoor moeten de cijfers van meer jaren worden opgeteld en dat kan alleen wanneer de beschreven koppeling van bestanden over een reeks van jaren op het niveau van personen wordt opgeteld. En dat mocht niet om redenen van privacy zagen we al. En hoe nu als we dat toch heel graag willen weten? Minister Ter Horst van Binnenlandse Zaken vond op 26 september 2008 dat we het taboe van deze registratie van etnische achtergrond bij criminaliteit nu maar eens moesten afschaffen. De kwestie was ook al aan de orde geweest toen minister Vogelaar een specifieke verwijsindex voor Antilliaanse risicojongeren wilde maken. In een rapport van de Commissie Veiligheid en Persoonlijke Levenssfeer van december 2008, dat tot stand is gekomen onder voorzitterschap van de oud-burgemeester van Utrecht Annie Brouwer, en dat voor de minister van Binnenlandse Zaken de toepasselijke titel Gewoon Doen kreeg, staat waarom dat zou moeten. Pas als de overheid de etnische achtergrond van de delinquent kent, kan zij ‘maatwerk leveren’. We zullen zien.

Intussen wordt deze persoonlijke registratie in de praktijk allang toegepast. Daar bestaat weliswaar geen wettelijke basis voor, maar zoals dat gaat: wat technisch mogelijk is, dat wordt uitgevoerd. De gemeente Rotterdam koppelt sinds 2002 alle gegevens van de politie, jeugdzorg, consultatiebureaus en nog meer aan individuele personen van wie de etniciteit bekend is. Nu kan worden berekend hoe vaak jongens uit etnische groepen aan het einde van hun criminaliteitsgevoelige levensfase met de politie in aanraking zijn geweest. In het rapport Antilliaanse Rotterdammers 2008, dat op basis van deze gegevens is gemaakt, staat een tabel¹³ waaruit blijkt dat van de leeftijdscategorie van 18-24 jaar niet minder dan 54,7 procent van de jongens met een Marokkaanse achtergrond ten minste één keer met de politie te maken heeft gehad. Voor Antilliaanse en Surinaamse Nederlanders is dat 40 procent, voor Turks-Nederlandse jongemannen 36 procent. Autochtone jongens scoren een percentage van 18,4. Ik durf nu niet langer te zeggen dat het bij de criminaliteit in etnische groepen uiteraard om een (kleine) minderheid gaat. Je zou nog kunnen denken dat het per persoon misschien niet verder is gegaan dan één contact met de politie, maar dat is niet zo. Over heel Nederland gemeten recidiveert niet minder dan 90 procent van de jongens met een Marokkaanse achtergrond tegenover 60 procent van de autochtonen.¹⁴ Dat betekent dat van de speciaal preventieve werking die van strafrechtelijk ingrijpen wordt verwacht, in bepaalde etnische kringen nog minder terechtkomt dan het ook in de autochtone groep toch al doet.* Zoveel is duidelijk: we hebben hier te maken met een buitengewoon ernstig probleem. Het is ook hardnekkig, want de cijfers tonen geen enkel teken van afname.

ONDEUGDELIJKE VERKLARINGEN

Hoe kunnen deze hoge cijfers worden verklaard?

Geregistreerde criminaliteit is altijd selectief naar geslacht en leeftijd, maar ook naar sociaaleconomische klasse. Omdat etnische groepen, althans deze etnische groepen, oververtegenwoordigd zijn in de laagste klassen zou het kunnen zijn dat de hoge uitslag niet anders dan de klassenpositie weerspiegelt.¹⁵ Dat is echter niet zo. Het vergelijken tussen etnische groepen binnen de laagste sociaaleconomische klassen maakt de verschillen wel kleiner, maar ze verdwijnen niet. Het zou ook kunnen zijn dat de cijfers het product zijn van selectieve aandacht van politie en justitie. Daarover bestaat onderzoek uit de jaren zeventig en tachtig, maar dat geldt als niet-concludent.¹⁶ We nemen in het algemeen nu maar aan dat selectiviteit wel iets bijdraagt aan de hogere misdaadcijfers, maar dat het de grote verschillen niet kan verklaren. Maar of dit echt zo is?

Een volgende veronderstelling luidt dat de hoge uitslag in de criminaliteitsstatistiek duidt op mislukte of trage maatschappelijke integratie. Op zichzelf is de gedachte plausibel: wanneer immigrantengroepen in de loop van de tijd en bij het voortschrijden van generaties meer op de oorspronkelijke bevolking gaan lijken, zal hun criminaliteitsniveau volgen. Dat geldt met name voor hun sociaaleconomische integratie. Als zij eenmaal een evenwaardige positie innemen op de terreinen van werk, inkomen, huisvesting en opleiding dan zal de criminaliteit van etnische groepen hoogstwaarschijnlijk niet meer afwijken. Maar nu, op de korte en middellange termijn, de termijn waarop het sociale beleid zich richt, hoeft dit helemaal niet zo te zijn. Keer op keer vinden de onderzoekers van het Sociaal Cultureel Planbureau en het cbs dat surveygegevens die betrekking hebben op sociaal-culturele integratie – de waardeoriëntatie, de mate van contact met anderen dan in de eigen groep – niet parallel lopen met de criminaliteitscijfers.¹⁷ De minder geïntegreerde groep van Turken vertoont de laagste misdaadcijfers. Marokkanen zijn moderner en die hebben hoge criminaliteitscijfers; Antillianen zijn minder op de eigen groep gericht, zij hebben het meeste contact met autochtonen en huwen met hen, maar hun criminaliteitscijfers zijn het hoogst.*Het is ook alleszins denkbaar dat criminaliteit samenhangt met de mate van sociale frustratie die voortkomt uit relatieve deprivatie. Juist relatief snelle aanpassing maakt dat migranten eerder ondervinden te zijn achtergesteld en dat kan ertoe leiden dat zij zich op een alternatieve manier datgene toe-eigenen waarop zij menen recht te hebben. Volgens deze gedachtegang, die bekendstaat als de integratieparadox, moeten we op de korte termijn van integratie juist een toename van de criminaliteit verwachten en geen afname. Dat is een ongunstige omstandigheid, want beleidsmatig is daar niet veel mee te doen.

CULTURELE SPECIFICITEIT