.

.

.

Oek de Jong

Boeken van Oek de Jong

De onbeweeglijke. Verhalen

Lui oog. Novelle

Opwaaiende zomerjurken. Roman

Cirkel in het gras. Roman

De inktvis. Novellen

Een man die in de toekomst springt. Essays

Zijn muze was een harpij. Over het wereldbeeld van W.F. Hermans. Essay

Hokwerda’s kind. Roman

De wonderen van de heilbot. Dagboek

Mevrouw Len. Verhaal

Brief aan een jonge Atlas. Autobiografische verhalen en essays

.

© 2012 Oek de Jong en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Spaarnestad

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Foto’s binnenwerk Tessa van der Waals

Verzorging e-boek Suzan Beijer

ISBN 978 90 457 0543 9

e-ISBN 978 90 457 0546 0

NUR 323

www.augustus.nl

www.oekdejong.nl

.

.

.

Vooraf

In die jaren, een kwart eeuw geleden nu, werd ik gefascineerd door de ‘archaïsche glimlach’. Het is een glimlach die voorkomt op beelden uit het archaïsche Griekenland, een raadselachtige glimlach waarover door archeologen veelvuldig is gespeculeerd. Hij siert de gezichten van meest jonge mannen en vrouwen, de zogenoemde kouroi en korai, en geeft ze een milde glans. Ik had boven mijn werktafel foto’s aan de muur hangen van een archaïsch glimlachende meisjeskop en een kouros, een breedgeschouderde, naakte jongeman, zijn armen gestrekt naast het lichaam, zijn vuisten in het steen met zijn bovenbenen verbonden. Er hangt rond deze glimlachende beelden uit de ‘lyric age of Greece’ een mysterie dat wel altijd intact zal blijven.

Voor mij drukte die glimlach verrukking uit. Ik zag het als een extatische glimlach, veroorzaakt door iets wat niet van buitenaf maar van binnenuit komt. Ik hield van dat sereen glimlachende meisjesgezicht boven mijn werktafel. Het bezat een puurheid, een niet van zichzelf bewuste schoonheid, een betoverende naïviteit – en via dat gebeeldhouwde, honderden jaren onder de aarde bedolven, ten slotte teruggevonden en gefotografeerde gezicht was ik verbonden met de wereld waaruit het afkomstig was: de Middellandse Zee, een zee van dolfijnen én sirenen, eilanden en ommuurde dorpen op de rotsen, oeroude olijfbomen, het sjirpen van krekels, meisjes dansend rond een altaar en de dansende inktvissen op het aardewerk van Kreta, de poëzie van Sappho en Archilochus, kolonisten die op een handjevol schepen hun vaderstad verlieten en op vreemde kusten nieuwe steden stichtten en niet te vergeten de schaduwrijke bossen en bronnen waar goden en godinnen, saters en nimfen zich nog geregeld aan stervelingen vertoonden. Alleen in deze wereld, waarin zelfs wreedheid iets puurs had, konden die beelden van glimlachende jonge mannen en vrouwen, verrukt over eigen kracht en schoonheid, ontstaan. De archaïsche glimlach is ook de glimlach van een nog jonge beschaving.

Ondertussen leefde ik in het Amsterdam van de jaren tachtig, waar agressieve punkmuziek door de ateliers van jonge kunstenaars schalde, jonge schrijvers als Kellendonk en Van der Heijden in opkomst waren, de personal computer aarzelend zijn intrede deed, en wij elkaar nog brieven schreven. Veel meer dan in de literaire wereld leefde ik aan de rand van een scene van jonge kunstenaars, meest in kraakpanden woonachtig, en vooral leefde ik in mijn eigen wereld, op een eiland in de stad, een vervallen buurt die bijna niemand kende – en als ik op reis ging, dan reisde ik naar Italië, eerst nog per nachttrein.

Het was een enerverende tijd. Ik was rond de dertig, de leeftijd waarop een man als een jonge krijger de wereld in trekt om zijn plaats te veroveren en daarvoor allerlei beproevingen en initiaties moet ondergaan. Die wereld werd gretig geëxploreerd, want hij was nog grotendeels onbekend en raadselachtig. Ik ontdekte onophoudelijk nieuwe schrijvers, nieuwe muziek en nieuwe schilders. Ik bestudeerde het boeddhisme en besteedde een halve zomer aan de finesses van de Bhagavad Gita. Ik kocht een zeilsloep en bleek met mijn handen te kunnen werken. Ik ontdekte de Liparische Eilanden en snorkelde voor het eerst in de Middellandse Zee. Ik frequenteerde Iberia op de Kadijk en Pacifico in de Warmoesstraat, waar de tequila uit even in het zout gedrukte glaasjes werd gedronken. Ik was mager als een lat en liep zomers in witte broeken. Het was de tijd waarin ik Amsterdam tot in alle hoeken en gaten leerde kennen.

Ik was ook nog volop bezig me te ontworstelen aan het milieu waarin ik was opgegroeid. In tegenstelling tot veel anderen weigerde ik het geloof in de mogelijkheid van een innerlijke ‘heelheid’ op te geven. Ik deed dat instinctief. Ik weigerde de veelbesproken ‘versplintering van het wereldbeeld’ te accepteren anders dan als een intellectueel concept. Ik voelde me niet aangetrokken tot de vrijblijvendheid van het postmodernisme. Ik besefte wel dat ik die ‘heelheid’, door de teloorgang van de samenhang scheppende ‘grote verhalen’, zelf zou moeten creëren.

In de jaren 1980-85 schreef ik ook mijn tweede roman, Cirkel in het gras. Het is het verhaal van een ongelukkige liefde, van een gescheiden en solitaire man, levend met zijn dochter van twaalf, die aan de vrouw die hem begeert probeert te ontkomen. Ik kon er mijn liefde voor Italië en de mediterrane wereld in uitleven, want ik had Rome en het schiereiland van Sorrento als voornaamste locaties gekozen. Ergens in de roman verscheen een archaïsch glimlachende vrouwenkop. Het boek had als motto een fragment van Sappho.

Soms onderbrak ik het romanschrijven voor ander literair werk, en tijdens die onderbrekingen zijn de stukken in dit boek ontstaan: ‘Zelfportret in vijf fragmenten’, ‘De zonneklep van Goethe’, ‘De aarde is rond, de zee is plat’, ‘Een lijn in de Himalaya’ en ‘Brief aan een jonge Atlas’. Het zijn mijn eerste essays. Het is ook mijn eerste poging om het genre naar mijn hand te zetten. Want van meet af aan was me duidelijk dat ik het essay een veel persoonlijker vorm wilde geven dan te doen gebruikelijk was. Ik ontwikkelde een vorm van autobiografisch-essayerend proza waarin het betoog zo veel mogelijk is vervangen door beelden.

Het waren ook mijn eerste pogingen om ideeën te ontwikkelen voor een persoonlijk universum. Ik was in die jaren geboeid door de Canto’s van Ezra Pound, het epos dat als gevolg van de ‘versplintering van het wereldbeeld’ geen samenhang kon krijgen en ‘mislukte’. Make it new, was de strijdkreet van Pound. Een andere uitspraak van deze dichter werd mijn devies: ‘A poet should build us his world.’ In mijn romans had ik daarmee een begin gemaakt. Deze essayerende stukken sluiten daarbij aan en geven een achtergrond aan de ideeënwereld van Opwaaiende zomerjurken en Cirkel in het gras.

Wat me het meest opvalt bij herlezing van deze stukken is de poging om in weerwil van de tijdgeest en heersende modes, in weerwil ook van mijn eigen scepsis (want ik ben een scepticus in hart en nieren), een weg te vinden naar een innerlijke ‘heelheid’. Een ‘heelheid’ die op een dieper niveau ligt dan een louter filosofische overtuiging. Ook toen al – het blijkt het duidelijkst uit ‘Brief aan een jonge Atlas’ – zag ik de oplossing in een vorm van vitalisme, geïmpregneerd door wijsgerige, morele en poëtische ideeën uit de mondiale traditie, die voor mij reikt van oeroude Chinese meesters als Lao Zi en Zhuang Zi tot Cioran, een meester van de twintigste eeuw, die zijn wanhoop en depressie te lijf ging door zich te verhuren als metselaar in de Parijse banlieue. De vitale houding, de vitale blik, de vitale scheppingsdaad creëert altijd een ‘heelheid’.

Aan de vijf stukken van toen heb ik een stuk toegevoegd dat ik pas onlangs heb geschreven: ‘Landschap met inktvis’. Het is een verhaal over mijn dagen op het eiland Pantelleria, meteen na het voltooien van Cirkel in het gras. Het bleef destijds ongeschreven. Maar bij het redigeren van de stukken van dit boek diende het zich plotseling weer aan en kon het geschreven worden.

Toen ik in 1995 begon te werken aan mijn eerste essaybundel, Een man die in de toekomst springt, vond ik deze vijf stukken uit de jaren tachtig te ‘oud’. Ze pasten bovendien niet in het concept dat ik voor dit boek had ontwikkeld. Ze bleven dus liggen en verdwenen uit het zicht. Het is te danken aan een opmerking van dr. Gerben Wynia, de bezorger van C.O. Jellema’s Verzameld werk, dat deze eerste essayistische stukken ten slotte toch een boek zijn geworden.

.

.

.

Zelfportret in vijf fragmenten

I

Na het opstaan vind ik op de vloer van mijn slaapkamer, ongeveer daar waar ik de avond tevoren uit mijn broek ben gestapt, geregeld een koperen munt waarin Chinese karakters zijn gegraveerd. In het midden van de munt is een vierkant gaatje geboord. Ooit werden dergelijke munten in Nederlands-Indië bij tientallen aan koorden geregen tot trossen kopergeld en als betaalmiddel gebruikt. Ik draag deze munt al jaren in mijn broekzak en ooit heb ik een vertaling verzonnen voor de Chinese karakters: ‘Ik ga van hand tot hand, niets en niemendal tussen hemel en aarde.’

II

In het water van een zwembad, dat in een park aan de rand van Amsterdam ligt, ontmoet ik de vrouw met wie ik een even grillige als uitzichtloze verhouding onderhoud. Ze leeft met een andere man en ze is ook ‘dol’ op mij. We zijn beiden terughoudend. Het gemak waarmee onze ontmoeting in het zwembad tot stand komt moet me dus wel tevreden stemmen: al na een paar minuten vinden onze omtrekkende en afwachtende bewegingen hun besluit in een omhelzing te water.

Zo’n ontmoeting – het lijkt iets doodgewoons. Maar de snelheid en subtiliteit waarmee de gemoedstoestand van twee verschillende wezens, twee gecompliceerde organismen, op elkaar kunnen worden afgestemd treffen me steeds opnieuw als een wonder. Als een wonder omdat ik niet begrijp hoe het in zijn werk gaat: wat men vroeger ‘zielscontact’ noemde.

Ze trekt haar baantjes, komt hijgend uit het water en drukt mijn hand tegen haar borst om me te laten voelen hoe het bonst, dat hart van haar.

Het heeft een tijd geduurd aleer ik in gezelschap van een vrouw wenste te erkennen dat ik een man ben en niet langer schroomde me dienovereenkomstig te gedragen. Het heeft een tijd geduurd, want het leek me zo ‘dom’ en ‘gewoon’ om dat te doen. Maar er valt niet aan te ontkomen: er zijn nu eenmaal bepaalde en wel degelijk eeuwige wetten aangaande man en vrouw, en het is maar het beste die te erkennen en ‘dom’ en ‘gewoon’ te zijn.

De man schept op. Voordat hij het in de gaten heeft schept hij op. Hij zegt: ‘Ik kan dat bad onder water oversteken.’ Uit haar spottend glimlachje kan hij opmaken dat hij zich weer eens als man gedraagt. Ik zwem vijftien meter onder water, want ze heeft me uitgedaagd. Ik gehoorzaam aan de eeuwige wetten. Het lukt me onder water naar de overkant van het lichtblauwe bad te zwemmen, door die wemeling van lichtvlekken. Ja, dat zal me niet lukken! Maar de kunst is dan, vind ik, om onder het oog van mijn lief zo uit het water te komen dat de geleverde prestatie niets meer betekent. Een gezichtsuitdrukking, een gebaar, een opmerking – wanneer het lichaam weet wat je wilt gaat dat vanzelf. Zo uit het water komen dat het niets meer voorstelt wat ik heb gedaan. Dat ik niet voorstel wat ik heb gedaan. De kunst is om aan de wetten te gehoorzamen en er daarna de spot mee te drijven.

Zij betoont zich een vrouw, want ze zegt verontschuldigend over haar nieuwe badpak: ‘Ik vind het niet echt mooi. Het zou pas mooi zijn als de kleuren waren verschoten.’

We zitten inmiddels op een bank in de zon te drogen en kijken naar een zwart jongetje in het kinderbad. Ik zeg haar dat ik haar karakter zou kunnen beschrijven door haar taalgebruik te beschrijven. Het soort onderwerpen waar ze graag over spreekt, het soort waarnemingen dat ze altijd weer doet, de manier waarop ze zich ons verleden herinnert. Maar vooral: het soort woorden en uitdrukkingen dat ze graag gebruikt.

‘O god,’ zegt ze, ‘nu durf ik nooit meer iets te zeggen.’

Ook die reactie typeert haar.

Wanneer ik bij haar ben is haar taalgebruik vooral emotioneel, ook al praat ze over zakelijke dingen, en het wordt emotioneler naarmate ik dichter bij haar ben en soms is het louter emotioneel. Haar zinnen zeggen dan alleen nog maar iets over haar gemoedstoestand. Aan de telefoon zegt ze bijvoorbeeld: ‘Goed, ik ben over een halfuur bij je. Maar ik draag schoenen waarop ik me nauwelijks kan verplaatsen.’ Je kunt het ook poëzie noemen.

Voor het zwembad stapt ze in de tram. Ze kijkt nooit om wanneer ze van me wegrijdt. Ik vind het pijnlijk, maar ook goed dat ze niet omkijkt. Ze rekt het afscheid nemen niet nodeloos. Het is een clean break. Zonder omkijken komt het scherper tot uitdrukking: van het ene op het andere moment ben ik weer alleen.

III

In mijn boekenkast staat een zeester, een verbleekte, uitgedroogde, vijfarmige zeester. Ik zie in deze zeester, die op de wulps gekrulde uiteinden van twee van zijn armen staat, een vrolijk dansende en voorwaarts snellende figuur, en ook herinnert hij me door zijn licht kronkelende armen aan het zonnerad met zijn vurige spaken.

Ik weet nog hoe ik aan die zeester kom.