.

Nelleke Noordervliet

VRIJ MAN

HET LEVEN VAN MENNO MOLENAAR

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

.

Dit is het verhaal

van Menno Molenaar, jurist, arts, dubbelspion. Plaats van handeling: de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën en de Nieuwe Wereld. Tijd: halverwege de Gouden Eeuw, de oorlogen met Engeland.

De Rotterdammer Menno Molenaar leeft in vier werelden: die van de Engelse lakenreder Dixon en diens naar liefde hunkerende vrouw, de radicale vrienden rondom Spinoza, de Haagse politieke kringen rond Johan de Witt en het volk aan de zelfkant – werelden die zich moeilijk laten combineren. Hij maakt zich los van godsdienst en traditie, maar heeft nog geen nieuw kompas.

Als Dixon hem dwingt tot spioneren voor de Engelsen, komt het tot een confrontatie. Menno Molenaar vlucht naar de Nieuwe Wereld, waar hij zijn ideeën over vrijheid in praktijk wil brengen. Maar idealen zijn weerbarstig en het verleden laat zich niet ontkennen.

En het verhaal van de schrijver

Nelleke Noordervliet maakt de lezer deelgenoot van het schrijfproces. Wie is Menno Molenaar? Kan zij hem begrijpen door de laag van de eeuwen heen? Ze roept getuigen op, historische personages als Lieuwe van Aitzema en Adriaan Koerbagh, maar ook fictieve. Nu eens behoedzaam, dan weer geïrriteerd ontfutselt zij haar hoofdpersoon zijn verhaal – dat haar verhaal is.

VRIJ MAN streelt en prikkelt de zintuigen, en geselt de geest: een grote roman van een belangrijk schrijfster.

.

Copyright © 2012 Nelleke Noordervliet en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagillustratie Jan Lievens, Young Man in Yellow. Scottish National Portrait Gallery, purchased with the aid of the Cowan Smith Bequest Fund 1922

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Verzorging e-boek Suzan Beijer

Deze digitale versie is gemaakt naar de eerste druk mei 2012

ISBN 978 90 457 0553 8 (gebonden)

ISBN 978 90 457 0550 7 (paperback)

e-ISBN 978 90 457 0551 4 (digitaal)

NUR 301

www.nellekenoordervliet.nl

www.augustus.nl

www.atlascontact.nl

.

Proloog

.

1

De ontmoeting met Menno Molenaar vond strikt genomen niet plaats. Op een drukkende herfstdag vroeg in oktober, toen de warmte van de hele zomer aan het stratenrooster van New York kleefde als honing aan een raat, ontvluchtte ik de stad. Mijn doel was Yasgur’s Farm, een pelgrimage naar de vervoering van vroeger, bezongen door Joni Mitchell. Ik was er niet lijfelijk bij in 1969, maar de tekst van haar lied vatte mijn leven van toen samen. Niet mijn jonge ik kwam ik tegen, maar een ‘child of God’ uit een verder verleden.

Hij zat op het dorpsplein van Woodstock. Achter hem het witte kerkje met de spitse toren en het opschrift Dutch Reformed Church 1799. Omdat hij er in zijn eenvoudige zwarte broek en grijze kiel en met zijn schouderlange haar uitzag als een hippie – een restant van mijn flowerpowergeneratie had zich hier gevestigd, voortgeplant en hun esoterische gewoonten doorgegeven – besloot ik hem de weg te vragen. Hij zei dat hij zelf hier een vreemdeling was. Zijn manier van praten trof me. Hulpeloos wees hij om zich heen en ik hoorde een accent. Ik dacht in zijn trekken iets Scandinavisch te zien, de boerse eenvoud van de Viking. Ik schatte hem rond de veertig. Hij keek me vluchtig aan, wendde toen zijn blik af en schudde zijn hoofd alsof hij niet geloofde wat hij zag.

‘Waar kom je vandaan?’ vroeg ik. Het is de meest frequent gestelde vraag in de Verenigde Staten, het gemoedelijke begin van een praatje met onbekenden. De man dacht lang na, haalde adem om iets te zeggen, schudde toen opnieuw licht het hoofd en deed er het zwijgen toe. Hij wilde geen gesprek. Maar voordat ik me had omgedraaid om iemand anders de weg te gaan vragen zei hij: ‘Ik weet het niet.’

Verdwaald en in de war. Of stoned.

‘Hoe ben je hier gekomen? Ben je alleen?’ Misschien hadden zijn begeleiders of vrienden een boodschap te doen en hem op het hart gedrukt op dit bankje te blijven wachten, ze waren zo terug.

‘Ik weet het niet.’

‘Zal ik iemand bellen?’ Ik reikte naar mijn mobiele telefoon.

‘Bellen,’ herhaalde hij. Het was geen bevestiging of opdracht. Het was een bedachtzame poging betekenis aan klank te paren. Ik moest hem maar laten zitten in zijn vage cannabiswolk. Die trok vanzelf over en dan zou hij wel weten waar hij vandaan kwam. Toen ik aanstalten maakte hem ‘a nice day’ te wensen, zei hij: ‘Jij komt hier ook niet vandaan.’ Dat leek me duidelijk, ik had de weg gevraagd. ‘Ik hoor het,’ zei hij. Ik kon dan wel prat gaan op mijn voortreffelijke Engels, een licht accent bleef hangen in mijn zinsmelodie.

‘Ik ben in Nederland geboren,’ zei ik bij wijze van informatieve verontschuldiging. ‘Rotterdam.’ Ik was niet verdacht op zijn reactie.

‘Rotterdam!’ riep hij uit. En nog eens, nu zachter: ‘Rotterdam…’ Alsof het Jeruzalem was. ‘Daar heb ik mijn jeugd doorgebracht.’

‘Maar dan spreek je Nederlands,’ zei ik.

‘Ik spreek Nederlands, zowaar als ik hier zit!’ Hij lachte en sloeg met een hand op zijn knie.

Het was Nederlands, maar het klonk anders. Door een lang verblijf in het buitenland was hij de taal waarschijnlijk enigszins verleerd.

‘Hoe lang ben je al uit Nederland weg?’ Het was een manier om zijn geheugen op te frissen, en hem van zijn bankje naar huis te helpen.

‘Tien jaar nu. Ik was bijna dertig,’ zei hij. ‘Ik heb gehoord dat Oranje aan de macht is sinds De Witt werd vermoord. Is dat nog steeds het geval?’

Het duurde even voor ik de gegevens had verwerkt. Deze goedaardige dwaas refereerde aan gebeurtenissen die in 1672 plaatsvonden. Oranje was wel aan de macht, maar een heel andere dan hij waarschijnlijk bedoelde.

‘Beatrix van Oranje?’

‘Willem. Willem III.’

‘Wie ben je?’ vroeg ik voorzichtig, beducht voor de onvoorspelbaarheid van psychoten.

‘Menno Maartenszoon Molenaar.’

‘Familie van Jan Miense Molenaar, de schilder?’

‘Je kent me! Goddank. Dat is een achterneef van mijn vader.’

‘Ik ken je niet,’ zei ik, ‘maar wel de schilderijen van die achterneef. Mag ik weten waar je denkt dat je nu bent en wanneer?’

‘Ik geef toe,’ zei Menno Maartenszoon Molenaar, ‘dat ik in grote verwarring verkeer. Welke maand is het en welke dag?’

‘Het is 6 oktober. Dinsdag.’

‘Dat klopt,’ zei hij. ‘Dat klopt. Ik ben vanmorgen opgestaan met zware hoofdpijn. Niets hielp: in azijn gedrenkte doeken, sint-janskruid, een stevig glas brandewijn, het werd alleen maar erger. Kort na het middaguur ben ik weer gaan liggen. Ik had het benauwd. Kon mijn hoofd niet buigen. Er verschenen plotseling blauwe plekken over mijn hele lichaam. Aaltje vroeg of ze de dominee moest halen. “Nee!” “Een priester dan?” Die al helemaal niet. Ik kon toch niet zo voor mijn Schepper verschijnen? Een zondig mens. “Waaruit bestaat mijn zonde, Aaltje? Ben ik niet goed voor je geweest?” Ze wringt haar handen. Loopt weg. Ik roep haar na. Ze hoort me niet meer. Dan is er de dominee. Ik vloek. Hij zegt: “Je bent gedoemd, Menno Molenaar. Je bent gedoemd.” Zijn gezicht wordt groot en monsterachtig, het is de vertoornde God mijner Vaderen. Ik schreeuw… En dan zit ik hier. Ik begrijp niets van wat ik zie. Het is of ik blind ben. Ik droom, denk ik. En dan kom jij. Uit Rotterdam…’ Hij klonk bedachtzaam en verwonderd, niet waanzinnig.

‘Wie is Aagje?’ vroeg ik.

‘Aaltje,’ zei hij.

‘Aaltje,’ bevestigde ik.

‘Aaltje is de meid.’

‘Heb je een vrouw?’

‘Niet meer.’

‘Hoe heet de plaats waar je huis staat?’

‘Ik heb een huis in Kingston, het voormalige Wiltwijck in het gebied dat Nieuw-Nederland heette totdat de Engelsen het veroverden. En een landgoed Wieskottine.’

‘Wanneer ben je in Nieuw-Nederland aangekomen en op welk schip?’

‘Waarom wil je dat weten?’

‘Zomaar. Belangstelling.’

Hij knikte. Zijn hand ging naar zijn hoofd. ‘Waar is mijn hoed?’

‘Niet gezien,’ zei ik. ‘Je bent blootshoofds.’

Hij nam me van top tot teen op. ‘Iedereen ziet er vreemd uit. Alsof het laken schaars is.’

Een opgelapt Volkswagen-busje snorde voorbij.

‘Wat vind je van auto’s?’ vroeg ik. ‘De ijzeren karren zonder paarden bedoel ik. Het ding dat net voorbijging.’

‘Ik heb niets gezien.’

Het busje was op een meter of drie gepasseerd. Zou hij niet kunnen zien wat hij niet kon bevatten? Het werd tijd een aantal zaken onomstotelijk vast te stellen, volgens de cartesiaanse methode.

‘Ken je Descartes? Cartesius?’

Zijn blik lichtte op. ‘Maar natuurlijk! Mijn vader heeft hem ontmoet. Ik herinner me dat het bericht van zijn dood kwam. Ik zal zeven of acht zijn geweest. Mijn vader nam me mee op een lange wandeling langs de Rotte en vertelde me over de verdiensten van de man. En hoe klein hij was, maar welk een grote geest school in dat onooglijke hoofd.’

‘Je vader was cartesiaan? Wat was zijn beroep?’

‘Medicus.’

‘Wat is jouw beroep?’

‘Ik ben medicus en jurist.’

‘Descartes,’ zei ik, ‘probeerde de waarheid vast te stellen door middel van de rede. Dat was gevaarlijk in jouw tijd. Dat lokte protest uit van dominees en gelovigen, van machthebbers en professoren.’

‘Het is de enige mogelijkheid de waarheid te vinden. Maar Descartes was niet consequent: hij bleef rooms.’

‘Is geloof niet in overeenstemming te brengen met de rede?’

‘Descartes’ godsbewijs rammelt. Het is een angstbewijs.’

‘Was hij een opportunist?’

‘Mijn vader zou voor Descartes’ ideeën zijn gestorven. Descartes zelf hechtte meer aan leven en roem dan aan de waarheid.’

‘Dat is een bittere constatering en misschien niet helemaal terecht.’

Menno Molenaar zweeg. Hij kneep zijn lippen op elkaar. Hij had moeite met tegenspraak. Ik ging naast hem zitten op het bankje. Hij schoof een eindje van me af. Het duurde even voor hij weer sprak.

‘Waar ben ik?’ vroeg hij. Ik zag dat hij sterke, ruwe handen had. Over zijn wang liep een litteken zijn hals in.

‘In Nieuw-Nederland, in de buurt van het stadje waar je huis staat. Misschien lag hier je landgoed. We zijn eeuwen later.’

‘Droom ik?’ vroeg Menno.

‘Droom ik?’ antwoordde ik.

‘Wat is waar?’ vroeg hij.

‘Ik denk, dus ik ben,’ zei ik. ‘Jij denkt, dus jij bent.’

‘Hoe kun je van die tweede uitspraak zeker zijn?’

‘Als jij zegt “Ik denk, dus ik ben” is dat ook waar. Analogie heet dat.’

‘Maar we “zijn” niet tegelijkertijd, geloof ik.’ Zijn handen hingen tussen zijn knieën. Hij staarde mismoedig voor zich uit.

‘Ik zou je beter willen leren kennen. Wie ben je? Waar kom je vandaan? Hoe was je leven?’

‘Waarom wil je dat weten?’

‘Nieuwsgierigheid.’

‘Hm.’

Hij leek niet veel trek te hebben in mijn nieuwsgierigheid, al kon ik hem tot troost verzekeren dat zijn vader niet voor niets zou zijn gestorven, omdat Descartes een grondlegger was van de moderne wetenschap.

‘Wat zou je van mij willen leren?’ vroeg ik.

Hij dacht na. ‘Ik weet het niet,’ zei hij ten slotte. In zijn reserve klonk twijfel door aan de mogelijkheid überhaupt iets van mij te kunnen leren. Het kon cynisme zijn aan het eind van een zwaar leven.

Hij wreef met zijn handen over zijn gezicht, als om een waas voor zijn ogen te verwijderen. ‘De vragen die ik mij mijn leven lang heb gesteld, zul je niet kunnen beantwoorden. Het zijn de eeuwige vragen. Hoe te leven? Wat is de dood?’

‘En de liefde?’

‘De liefde? De liefde is een vergissing van het lichaam,’ zei hij.

Ik durfde niet hardop te lachen maar hij merkte dat ik hem grappig vond.

‘Lach me niet uit,’ zei hij en glimlachte.

‘Heb je een plek om te slapen?’ vroeg ik.

‘Ik heb niets.’

‘Je kunt bij mij logeren.’

Hij knikte. ‘Dat is goed.’ Toen hij opstond merkte ik dat hij net zo lang was als ik, zijn ogen even blauw.

2

Ik wende snel aan zijn aanwezigheid. Het leek me van fatsoen getuigen hem niet uit te horen en evenmin hem te overstelpen met kennis en uitleg, maar een vriendschappelijk klimaat te scheppen, waarin we elkaar langzaam konden leren kennen. Ik observeerde hem uiteraard wel. Hij vroeg niet veel, gaf geen teken van verbazing om de waanzin van de moderne stad die hem omringde, aanvaardde alles als feit.

Mijn appartement keek uit over de Hudson. Vaak stond hij voor het raam naar het water te kijken. Soms vergezelde hij me op mijn wandelingen door de stad of bladerde hij in de boeken over de beginperiode van New York/Nieuw-Amsterdam die ik meenam. Ik hoopte dat hij er een aanleiding in vond me iets te vertellen over zijn leven, maar hij bleef tamelijk gesloten. Aan tafel spraken we vooral over het vreemde voedsel dat ik bereidde, over de geheimen van de spijsvertering en de bloedsomloop, of over de dualiteit van lichaam en ziel. Zijn tafelmanieren waren zo irritant dat ik hem het gebruik van een vork aanbeval. Dat vond hij wel een handig ding. Het smakken nam ik maar voor lief, hoewel ik mijn afkeuring niet helemaal kon verbergen. Toen hij omstandig de vleesresten uit zijn gebit verwijderde was de grens van mijn tolerantie bereikt. Hij deed zijn best, maar verviel regelmatig in oude fouten. Met een knipoog en een grijns greep hij dan snel naar een servet of een lepel.

Ik probeerde me zo veel mogelijk te verplaatsen in de kennis die mijn gast bezat. Omdat hij medicijnen had gestudeerd en de cartesiaanse methode aanhing, moest het niet moeilijk zijn hem stap voor stap op eenentwintigste-eeuws niveau te brengen. Ik vertelde hem hoe de medische wetenschap van kunst kunde was geworden, hoe antibiotica alle mogelijke ziekten van dodelijk naar hinderlijk promoveerden. Hij veronderstelde met een lichte toets van ironie dat de vooruitgang zonder twijfel een eind had gemaakt aan al het lijden van de mensheid en dat we ons dus alleen zorgen hoefden te maken om onze onsterfelijke ziel. Ik geloof dat onze gesprekken hem plezier deden, maar hij uitte zijn gevoelens niet. Hij leek mij een melancholicus, zoals hij vaak peinzend in de verte staarde over de rivier.

Ik vertelde hem van mijn studie aan dezelfde Alma Mater die hem had gevoed: Leiden. Hoeveel er was veranderd en hoeveel waarschijnlijk ook gelijk gebleven. O, zeker, zei hij, maar hij kwam niet met zijn verhalen. Ook mijn herinneringen aan Rotterdam – daar was bepaald weinig gelijk gebleven – spoorden hem niet aan tot mededeelzaamheid. Zijn geboortehuis stond in een steeg aan de noordzijde van de Hoogstraat. Hij had gespeeld in de tuinen en weilanden richting Crooswijk, waar ik geboren was. En daar bleef het dan weer bij. Het leek of hij mij testte. Hij lokte me door zijn korte antwoorden uit dan maar zelf te vertellen.

Ik zocht naar een opening. Bij alle veranderingen die door de eeuwen zijn aangebracht in de menselijke verhoudingen hebben hij en ik toch veel gemeen. Wat is er veranderd aan ‘vriendschap’, ‘trouw’, ‘genegenheid’? De grens tussen het publieke en het private is verschoven, maar zou hij ‘verdriet’ anders voelen dan ik? Ik wilde de taal vinden die we beiden spraken. Daarbij moest ik me rekenschap geven van de verschillen tussen ons en onze tijden. Van hem kon ik die houding niet verlangen, zijn kennis van mijn tijd schoot tekort. Bovendien leek hij zich niet werkelijk te interesseren voor de toekomst die ik vertegenwoordigde. Mij kan de wereld van het jaar 2350 ook niet echt iets schelen. Die wereld is er niet. Mijn wereld is er niet voor hem. De zijne was er wel. De belangstelling voor het verleden is nu eenmaal eenrichtingverkeer en doet dienst voor een beter begrip van het heden. Of is zomaar een liefhebberij.

Ik spreidde twee kaarten uit op tafel. Ik had mijn best gedaan even grote kopieën te maken van het huidige gebied tussen de Delaware en Cape Cod en het zeventiende-eeuwse. De contouren van kust, eilanden en rivieren waren ruwweg dezelfde gebleven. De herinnering aan de oorspronkelijke bevolking bleef beperkt tot een handvol vreemde namen. Zwijgend keken we er samen een tijdlang naar. Ik verbaasde me over de kunst van de oude cartografen, die met voor ons zulke primitieve middelen toch zulke gedetailleerde kaarten wisten te maken. Dat was pas vakmanschap. Menno liet zijn vinger langs kustlijnen glijden.

‘Waarom kwam je hierheen?’ vroeg ik. ‘Het gebied was niet meer van de Republiek maar van Engeland. Je had naar de Oost kunnen gaan, naar West-Afrika, of naar de Kaap.’

‘Dit was de eerste mogelijkheid. De Roode Roosenboom lag gereed voor vertrek. Ik zocht een nieuw leven.’

‘En? Gevonden?’

‘Het is maar hoe je het bekijkt.’

‘Wil je me erover vertellen?’

‘Misschien.’ Hij liep abrupt weg van de tafel en ging met zijn handen op zijn rug voor het raam staan. Dat deed mijn vader ook als hij een emotie onder controle wilde krijgen. In godsnaam altijd gelijkmatig blijven, jezelf niet verraden! Ik ruimde de kaarten op.

‘Ik heb een man vermoord,’ zei hij tegen de Hudson. ‘En ik heb er geen spijt van.’

Ik schrok. Ik had me een crimineel op de hals gehaald.

‘Ben je veroordeeld? Heb je in de gevangenis gezeten?’

‘Gestraft, ja, maar niet in de gevangenis.’

‘Die man die je hebt vermoord, wie was dat?’

‘Een weerzinwekkend heerschap.’

‘Maar moord…’ stamelde ik. ‘Dat gaat wel ver. Ik bedoel, hoe kun je moord rechtvaardigen?’

‘De willekeur van het Opperwezen heeft sommigen uitverkoren en anderen verstoten, ongeacht hun gedrag. Dat heb ik thuis geleerd. Niettemin draagt Hij ons op onszelf te vervolmaken en te leven naar zijn gebod. Dat is in tegenspraak. Ik heb dat nooit begrepen. Wat je doet heeft geen gevolgen voor de eeuwigheid.’

‘Maar moord…’ stamelde ik weer, ‘wat heeft de eeuwigheid daarmee te maken? Moord is ook zonder God een misdaad.’

Juist toen ik hoopte hem op zijn praatstoel te krijgen, hield het stroompje op. Hij trok zich terug in de logeerkamer.

Een paar uur later vertoonde hij zich weer. Zo ging het dagenlang. Mondjesmaat gaf hij informatie, die niet zelden strijdig was met eerdere mededelingen. Verzon hij zijn leven en wist hij niet meer welke leugens hij had verteld, of was het zo moeilijk voor hem een juist beeld te schetsen? Terwijl Menno zijn kat-en-muisspel met me speelde, probeerde ik enige structuur te brengen in mijn studie van zijn tijd, in de hoop dat ik hem betere vragen zou kunnen stellen.

Op een dag kwam hij naast me zitten aan mijn bureau, wees op de stapel boeken en vroeg waarom ik die nodig had. Ik legde het hem uit. Hij knikte.

‘Eerlijk gezegd ken ik maar één man die met een adelaarsblik de handelingen van de grote en kleinere vorsten van mijn tijd overzag. Dat was Lieuwe van Aitzema.’

‘Raadselachtige man,’ zei ik. ‘Nooit voldoende gewaardeerd, omdat hij spion was. Ze noemden hem een landverrader.’

‘Iedereen was spion. Descartes was spion. Huygens was spion. Ik was spion. Wie toegang had tot bepaalde kringen en kon lezen en schrijven, die verkocht zijn kennis aan wie het wilde hebben.’

‘Er waren toch affaires en processen tegen spionnen?’

‘Ja, er waren affaires. Buat is onthalsd.’

‘Heb je Van Aitzema gekend?’

‘Ik heb veel van hem geleerd.’

‘Wat voor man was hij?’

‘Hij was een cynicus.’

‘Wat versta je daaronder?’

‘Hij geloofde het slechtste van de mens. Van ieder mens. Ook van wie zich als rechtschapen voordeed. Zelfs van De Witt. De meeste cynici sluiten zichzelf uit van hun oordeel over de mensheid. Van Aitzema niet.’

Ik hield mijn mond in de hoop dat hij zou uitweiden over zijn betrekkingen tot Van Aitzema en De Witt, maar hij vond het kennelijk weer genoeg. Dat gedrag ging me zo ergeren dat ik hem erop aansprak.

‘Ah!’ antwoordde hij, ‘ik moet voor mijn onderdak betalen met een volledige bekentenis! Hoe belangeloos was je uitnodiging eigenlijk?’ Hij lachte schamper.

‘Het zou prettig zijn als je mijn goede bedoelingen niet in twijfel trok.’

We maakten ruzie als een echtpaar dat al jaren getrouwd is, de verliefdheid is verdwenen, het gaat erom hoe de macht wordt verdeeld in de tijd die komt. Menno lachte luid en brak daarmee de ban. Hij deed het boek dicht waar ik in bezig was, legde het op de stapel en zei: ‘Geduld! Geduld.’

‘Ga niet weg,’ zei ik.

3

De kleine gebaren werden me vertrouwd. Hij raakte af en toe het litteken op zijn wang aan en liep er dan met zijn wijsvinger langs als volgde hij de loop van een rivier op een kaart. De knipoog wanneer hij tegen mijn regels zondigde. De hand op zijn borst. De buiging van zijn nek. Het haar dat voor zijn ogen hing. De neusvleugels opeens alert als van een ree die gevaar ruikt. Zijn onaangename gewoonten, zoals spugen op het trottoir als een voetballer. Het ongegeneerde krabben waar het jeukte. Doen jullie dat allemaal in de zeventiende eeuw? vroeg ik hem. Zijn lach, hoe sporadisch die ook voorkwam, maakte veel goed. Hij had al zijn tanden nog, een wapenfeit voor een man uit zijn tijd. En zijn stem: diep en een beetje hees, deed me denken aan die van een bekend filmacteur. Uiterlijk had hij iets weg van een zelfportret van Jan Lievens, of van een figuur op een doek van Hals en Codde, De Magere Compagnie. Derde schutter van rechts.

Toen mijn periode in New York erop zat, reisde Menno met me mee terug naar patria. Het was een weerzien waar hij niet meer op had gerekend sinds hij naar de Nieuwe Wereld was getrokken. Ik vroeg hem of hij een bezoek wilde brengen aan de plaatsen waar hij had gewoond, hoezeer die ook waren veranderd. Dat wilde hij wel. Hij wist dat de geest van de plek nooit verdween, zei hij. ‘Er is een kwaliteit die aanwezig blijft.’

‘Dat is een wat esoterische opvatting voor een rationeel mens als jij,’ zei ik.

‘Ik heb niet veel nodig om het beeld van toen op te roepen.’

Ik hielp het hem hopen. We begonnen in Rotterdam, waar het Schielandshuis als een van de weinige zeventiende-eeuwse resten het bombardement en de wederopbouw had doorstaan. Bovendien was er het historisch museum van de stad gevestigd. Aanknopingspunten te over. Ja, ja, dat hielp allemaal wel, maar het meest hielp de rivier. Hij was niet weg te slaan van de Boompjes. Hij wandelde urenlang langs de Wijnhaven, de Leuvehaven, de Veerhaven, keek naar de boten die tegen wind en golven op stoomden, kneep de ogen dicht tegen het zonlicht dat weerkaatste op de kuifjes. Hij snoof diep de geur van brak water in.

Op de Rottemeren huurde ik een roeiboot en voer met zachte plonzen van de riemen dicht langs de oever. Dor riet vormde een geelbruine kraag langs het dofgroen van het oude gras. Het was nog winter, dus het was een frisse onderneming. Voordeel was dat geen ander zich op het water waagde. Ik zag dat hij genoot. Opeens verstrakte hij. Hij wees naar een plek op de oever. Daar lag iets. Ik liet de boot naderbij drijven. Op het natte gras lag een dode kat. Zijn vacht was dof en vaalrood, de tekening van strepen al vervaagd. Het kopje achterover in overgave aan de dood, het bekje open, de scherpe tanden zichtbaar, de ogen weggevreten door maden die van zacht weefsel houden. Menno keek met een intense belangstelling naar het kadaver. Hij maakte een gebaar naar de kat en toen naar mij. Hij bood me het dier aan. Ik deinsde terug, stootte met de roeiriem de boot van de kant af en vervolgde de tocht door het water, terwijl Menno zijn ogen niet van de plek kon afhouden waar de dode rode kater lag. Ik roeide snel terug naar ons punt van uitgang. Hij zat ineengedoken tegenover me, in zichzelf gekeerd.

Ik vroeg me af of we vrienden konden worden en of dat moest. Hij boeide me, maar bij hem blijven was riskant. De dood zo dicht en zo pervers te naderen als hij joeg me angst aan. Ik zou hem moeten worden; dat is wat schrijvers doen. Nu kon ik hem nog laten gaan, de wijde wereld van het verleden in, hem nazwaaien en zien verdwijnen in de mist aan de horizon. Toch verleidde me de afgrond. De kat was het begin.

.

Deel 1

.

1

Hij herinnerde zich de dag van de kat. Hij was elf of twaalf jaar. Er waren nieuwe gemoedsbewegingen in hem gaande. Ze brachten hem in de war en maakten hem somber zonder reden of aanleiding. De bemoeizucht van zijn moeder, die hij zich voorheen liet aanleunen, kwam hem nu opdringerig voor. Hij trok meer naar zijn vader, zocht zijn gezelschap en waardering. Vader Maarten was te druk met zijn patiënten, zijn experimenten en zijn correspondenten om hem veel aandacht te geven. Het was geen onwil, eerder verstrooidheid.

Hij koesterde de zeldzame keren dat hij er met zijn vader op uit was getrokken. De wandeling na de dood van Descartes was er een. Het gesprek over de Grote Vergadering en het besluit van de Staten-Generaal voorlopig af te zien van de aanstelling van een stadhouder was ook zo’n gelegenheid. Dat was in de boekwinkel van Arnout Leers, waar zijn vader altijd kwam om het nieuws te bespreken. Menno was als een schaduw met hem meegelopen en niet teruggestuurd. Toen ze naar huis gingen had zijn vader een arm op zijn schouder gelegd. Hij gloeide van trots. Hij wilde indruk maken met een daad of een vondst.

Thuis bewaarde vader Maarten in zijn studeervertrek een aantal preparaten op sterk water: een embryo van een hond, het hart van een varken, een foetus met twee hoofden, een menselijk oog. Dat laatste keek Menno vol verbazing aan, drijvend als kikkerdril in zijn glazen pot, alziend als het oog van God zelf. In een lederen foedraal bewaarde zijn vader diverse messen en pincetten. Naalden, kattendarm en een paar geheimzinnige tangen lagen in een houten doos. Op een plank stonden flessen met vloeistoffen, waar niemand aan mocht komen. Daarnaast lagen vellen papier waarop zijn vader tekeningen maakte van de preparaten en van delen van het menselijk lichaam, schematische voorstellingen van spieren en gewrichten, ideeën van inwendige organen. Vader Molenaar was geen getalenteerd tekenaar. Menno was ervan overtuigd dat hij het beter zou kunnen, als hij maar de kans kreeg te assisteren. Moeder Catharina vond het een griezelkabinet en zette geen voet over de drempel.

Het was een winderige maar zonnige dag, toen Menno door de Goudsche Poort de stad verliet en linksaf boog. Kleine, witte wolken joegen langs een felblauwe hemel en tekenden grillige, vlietende schaduwen op de weilanden langs de Rotte. Hij had een fluit gesneden van een rietstengel en vermaakte zich een tijdje met de schrille, hoge klank die hij eraan ontlokte. Het geluid verwoei op de wind. Hij keek naar het rimpelende water in de sloot en speurde tussen het oevergewas naar kikkers. Zijn vader had altijd behoefte aan kikkers. Het waren makkelijke dieren om experimenten mee te doen. Geen kikker te zien. Hij zwierf verder langs de rivier tot hij bij een boerenhoeve kwam waarvan hij het volk kende. De vrouw was bezig in de moestuin, terwijl de boer het paard naar de wagen leidde. Op het erf scharrelden kippen, een hond en een cyperse kat. Om zijn komst aan te kondigen blies Menno zo hard mogelijk op de rietfluit. Of het daar nu door kwam of door een ander geluid dat het schrik aanjoeg, maar het paard hinnikte, steigerde, ontsnapte aan het leidsel en trapte achteruit, precies tegen de kop van de kat, die door de lucht vloog en een paar meter verder tegen een paal van de hooimijt neerkwam.

De boer had het paard weer snel in bedwang en spande het voor de kar. Hij keek even naar de kat toen Menno hem op het bewegingloze dier wees. ‘Die heeft negen levens,’ zei hij. ‘Straks springt hij op alsof er niets is gebeurd.’ Hij klom op de bok en zette het paard met enig tonggeklak tot lopen aan. De boerin had zich opgericht van haar werk. ‘Alles goed?’ Alles goed.

De meid kwam met een juk waaraan twee lege emmers hingen de stal uit en liep de wei in. Menno ging naar de kat. De kleine schedel was gespleten, de vacht daar vochtig van bloed. Hij rilde. Was het beest dood? Hij boog zich voorover. Uit het roze driehoekje van de neus gleed een donkerrode druppel. Menno trok zijn jas uit, tilde de kat op en wikkelde hem in de warme wollen stof. Hij nam het dier mee naar huis. Daar was niemand.

Met bonzend hart opende hij de deur van de studeerkamer, waar het koele noordenlicht over de werktafel viel die onder het raam stond. Hij legde de kat neer, pakte het foedraal met messen, vlijmen, priemen en scharen, en vouwde het open, zodat hij makkelijk een keuze kon maken. Hij sneed vier stukken touw af, waarmee hij de poten van de kat spreidde en aan de poten van de tafel bond. De kat – hij zag dat het een poes was – lag op haar rug, de bleke vacht van de buik was pluizig als het pluksel dat zijn vader op wonden deed. Hij zag een beweging onder de huid en hield zijn adem in. De kat leefde nog. Ternauwernood, maar ze leefde nog. Hij aarzelde even, nam een klein scherp mes in zijn linkerhand, hield met zijn rechter het vel strak en sneed met een flinke haal het dier van hals tot tussen de achterpoten open. Hij proefde bloed, voelde zelf het mes door zijn huid gaan, het buikvlies splijten, de darmen puilen, zijn eigen organen weerloos blootgesteld aan licht en lucht. De pijn trok door tot tussen zijn benen, waar hij zijn geslacht voelde zwellen. De haren in zijn nek rezen als bij een dier in het nauw. Hij smoorde een kreet, terwijl hij de wond met beide handen opensperde. Tussen de ribben zag hij het hart van de kat samenknijpen en weer loslaten. Zijn blik gleed langs de wond. In de buik was een beurs opengesneden als door een volleerd zakkenroller. Daar lagen zeven katten op een bewegende kluwen. Het speeksel liep zijn mond in. En terwijl hij keek, stopte het kattenhart en vielen een voor een de jongen stil. Het bloed dat uit de lange wond was opgeweld, werd glazig en dof en dik. Stolde. Dit was de dood. De stille dood. Een wijken was het, een sluipend niets. De dood was een ontkenning. De kat en haar jongen waren er niet, ze waren er nooit geweest. Hij zuchtte diep. Hij werd een draaikolk in getrokken naar het diepste punt van leegte. Hij viel. Zijn vader vond hem en de ontlede kat. Hij was woedend.

‘Het was vreemd,’ vertelde Menno me, ‘maar ik had voor het eerst van mijn leven het gevoel dat hij me zag, dat hij me werkelijk zag. Hij zag me als een mens met een eigen wil, een eigen kwaad, een eigen geheim, en niet langer als een levende huls, een afsnijsel van mijn moeder, een lei waarop hij zinnen schreef. En wat hij zag, beviel hem niet.’

Menno moest de kat naar de vuilnisbelt brengen. Niet zijn nieuwsgierigheid werd veroordeeld, maar dat hij een kat had genomen om open te snijden. Dat deed men niet met katten. Dat bracht ongeluk. En dat hij de messen van zijn vader had ontwijd. Op het voorhoofd van Maarten Molenaar glom zweet. Het pak slaag dat Menno kreeg verontrustte zelfs zijn moeder, die over het algemeen de minst zachtzinnige was van de twee.

Een week later was zijn vader dood. Hij had hoge koortsen die hij zelf met geen medicijn kon bestrijden. Hij ijlde, hoestte, kreunde, spuwde bloed en gal, zes dagen lang. De collega’s stonden machteloos.

‘Dit weet ik nog,’ zei Menno, ‘het gieren van de adem, alsof de wind door een smalle steeg huilt. Verder weet ik niets meer. De dagen rond de dood van mijn vader zijn uit mijn herinnering weggesneden. Ik weet niet waar ik was of wat ik deed toen hij werd begraven. Ik moet aan de groeve hebben gestaan, maar ik weet het niet. Ik moet afscheid hebben genomen van het lijk, maar ik weet het niet. Ik moet hebben gehuild, maar ik weet het niet. Ik weet zelfs niet of hij in een helder moment nog iets tegen me heeft gezegd, me heeft vergeven. Ik was schuldig aan zijn dood, dat weet ik. Dat heb ik mijn hele leven geweten.’

2

De dood, hoewel een dagelijkse gezel in de levens van mensen en in de stegen van de stad, bleef hem voor raadselen stellen. Van de Latijnse school in de Broedersteeg wandelde hij naar huis in de Zwaansteeg via de oude Boterhal, waar het Theatrum Anatomicum was ingericht. ’s Winters werd vaak een lijk opengesneden en was het theater gevuld met in bont en wol geklede leden van de vroedschap, broeders van het chirurgijnsgilde en andere hooggeplaatste belangstellenden. Hij kende de lector wel. Nicolaas Zas was een studievriend van zijn vader, een buitengewoon zwaarlijvig man, die het liefst zat. Elke beweging ging gepaard met gehijg en gepuf. Als Zas hem zag staan liet hij hem meestal binnen en mocht hij vanaf de bovenste omloop toekijken. Was de sectie afgelopen, dan gaf de lector hem soms een privatissimum, leerde hem van nabij het verschil tussen vaten en zenuwen en besprak de kwesties die de medici bezighielden: de functie van de lever, de leer van de humores, Aristoteles en Galenus, tegenover de mechanistische verklaringen van Descartes. Maarten Molenaar en hij waren elkaar dikwijls in de haren gevlogen. Zas wilde het oude niet overboord zetten. Molenaar hing de nieuwlichterij aan.

‘Hoe kun je iets zeker weten?’ vroeg Menno.

‘Begin jij nu ook al,’ zei Zas.

Wat was de ziel en waar ging hij heen? Als je de ziel niet kon zien of horen of ruiken of voelen, hoe wist je dan dat hij bestond en zou voortleven? Alleen wat zichtbaar, hoorbaar of tastbaar was, bestond. Maar zijn gedachten dan? En dromen? Die kon niemand zien of vastpakken. Toch waren ze werkelijk voor hem. Was alles wat hij dacht en voelde dan ook materie in vluchtige vorm als een eendagsvlieg?

Hij kreeg een visioen van een homp klei waaruit een klein mannetje in zijn hoofd steeds nieuwe woorden vormde en na gebruik terugstopte in de homp. Hij zag de ziel als een gouden zandkorrel uit de mond van de stervende rollen, op de grond vallen, worden weggeveegd en zich deemoedig voegen bij al het andere stof, zoals het Bijbelwoord wilde. Daar kon hij zich iets bij voorstellen. De ziel van zijn vader was door zijn moeder de deur uit gebezemd. En de ziel bleef op zoek naar het lichaam, dat ver weg in een graf lag te rotten.

Toen hij op een dag uit school thuiskwam botste hij in de deur op twee broeders van het gasthuis die een kist met de spullen van zijn vader, de flessen, de potten, de messen, de preparaten, de boeken naar buiten sjouwden. Maarten Molenaar werd ten tweeden male en nu definitief ten grave gedragen. Het huis werd gezuiverd van zijn aanwezigheid, zijn gedachten, zijn dromen, zijn ziel. Het was verraad.

‘Zet neer!’ zei hij.

De mannen bleven staan en keken om. Catharina verscheen in de deuropening. ‘Neem mee,’ zei ze.

‘Maar het is van mij,’ zei Menno. ‘Wat van vader was, is nu van mij!’

‘Ik beslis wat van jou is. Dit is niet van jou. Dit gaat naar het gasthuis.’

‘Maar ik wil het graag houden.’

‘Het gaat weg.’

‘Dan is er niets meer dat aan vader herinnert.’

Zijn moeder zweeg. Dat wilde ze nu juist, dat zijn vader uit hun leven werd gewist. Hij keek haar aan. In stilte mat hij zijn krachten met haar. Hij wilde groeien, boven haar uittorenen, haar verkleinen, vernietigen, verschrompelen. Ze won. Nu nog wel. Hij wilde haar ruw uit de weg duwen, maar voor hij haar kon aanraken deed ze al een beheerste stap opzij en liet hem door.

In de kamer van zijn vader zag hij in het stof de sporen van de flessen en potten. Dat was wat bleef. Hij gooide de tafel om en rukte de planken van de muur. Hij trapte tegen de wand, stompte tegen het pleisterwerk, zocht om zich heen naar een bijl of een staaf ijzer om de hele bliksemse boel in elkaar te rammen, vond niets en bleef net zolang met zijn vuisten en voeten beuken tot ze beurs waren en bloedden en hij van pijn en frustratie op de vloer zakte en zijn handen in zijn oksels borg en doorboog onder een diep, blind verdriet. Iemand deed de deur van de kamer dicht en liet hem alleen.

‘Mijn moeder had gelijk, van haar standpunt uit bezien, maar dat inzicht kwam bij mij uiteraard veel later. Ik bezat meer eigenschappen van mijn moeder dan ik dacht. Ik had haar koppigheid, haar overtuiging van het eigen gelijk. Ik had haar vermogen mijn eergevoel ondergeschikt te maken aan mijn doel. En zo boog ik in schijn voor haar leiding.

Mijn moeder was het enig overgebleven kind uit het tweede huwelijk van haar vader, een wijnkoper, met een dochter van een kuiper. Die verbintenis werd door de kinderen uit het eerste huwelijk als een mesalliance gezien, een aanslag op hun erfenis. En hoewel mijn moeder deel uitmaakte van de familie werd ze na de dood van haar vader met moeite getolereerd door haar halfbroers en -zusters. Haar kindsdeel werd haar misgund. Er werd jarenlang om gestreden. Door die situatie was het mijn moeder niet mogelijk een voordelig huwelijk te doen. Bovendien was ze niet mooi of lieftallig. Ze was al bijna dertig en uitgerangeerd toen mijn vader op haar pad kwam, de zoon van een doopsgezind leraar. Een foute godsdienst in de ogen van de familie, maar zijn afkomst was respectabel.

Of ze van elkaar hielden heb ik nooit helemaal kunnen achterhalen. Ze hadden een verbond. Mijn vader, zachtmoedig en verstrooid als hij van nature was, kon de strijdbaarheid van mijn moeder gebruiken. Mijn moeder ontleende aan mijn vaders beroep enige status. De weg die hij ging kon ze allengs minder volgen. Hij sloot zich niet aan bij de heersende meningen, maar koos een controversieel standpunt. Als hij daar nu briljant in zou zijn geweest, had hem dat iets opgeleverd. Hij was van goede wil, maar daar bleef het bij. Zijn experimenten eindigden veelal in morsige mislukkingen. Hij vond uitsluitend in de boekhandel van Leers op het Steiger verwante geesten met wie hij discussieerde en die hem de moed gaven voort te gaan op de ingeslagen weg, allemaal amateurs zoals hij, goedhartig dwalend in een universum van ongekende mogelijkheden, fouten makend, gissend, struikelend.

Die gemeenschap van nieuwlichters verontrustte mijn moeder. Ze zag er voor de toekomst van het gezin, met name van mij, geen heil in. En toen mijn vader overleed, besloot ze die deur te sluiten en het contact met haar vermogende familie te herstellen. Uit nood geboren, want er was geen geld. Ze moest zichzelf en mijn zusje en mij onder bescherming stellen van haar halfbroers. Die waren verplicht haar te steunen. Dat ging niet van harte. Er was weinig veranderd. Mijn moeder werd vernederd en liet zich vernederen. Haar enige doel was me te laten studeren en me een carrière te bezorgen in overheidsdienst. Ik moest rechten gaan doen. In Leiden. Ik wilde geneeskunde maar het moest rechten zijn. Of theologie. Daar viel niet over te praten.’

3

Ik bestudeer de stadsplattegrond van Rotterdam in de zeventiende eeuw. De moderne stad geeft sinds het bombardement nauwelijks aanwijzingen over hoe het was. Ik moet me een voorstelling van Menno’s omgeving maken aan de hand van de oude kaart en het beeld van Hollandse steden die hun karakter hebben behouden. Het lege centrum dat ik ken uit mijn jeugd, vul ik met straten en stegen, en beplak ik met prenten van rijke gevels. Rotterdam was een groeiende stad in een economisch ijzersterk en benijd gewest.

Door de Vrede van Westfalen was het jaloerse oog van de wereld, en met name Engeland, op de welvaart in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden gevallen. De dood van stadhouder Willem II, de heethoofd die een staatsgreep beraamde en jammerlijk zag mislukken, had de Republiek de mogelijkheid geboden vooralsnog af te zien van een nieuwe stadhouder, aangezien de enige zoon acht dagen na de dood van de vader was geboren en niet binnen afzienbare tijd klaar zou zijn om het ambt dat over het algemeen aan de Oranjes toeviel te bekleden. Engeland was na de onthoofding van koning Charles I, zwager van Willem II, ook een republiek geworden onder Lord Protector Cromwell. Daar lagen enerzijds overeenkomsten, anderzijds wenste Cromwell de macht van de Hollandse handelsvloot te beteugelen. Hij zocht en vond een stupide aanleiding om een oorlog te beginnen en kon hopen op een goede afloop – liefst annexatie van de Republiek – omdat zijn vloot sterker en groter was dan het verwaarloosde contingent oorlogsbodems dat door de Staten-Generaal in de vaart werd gehouden.

Nu had de Republiek wel gebrek aan goede schepen en aan scheepsvolk, maar geen gebrek aan zeehelden, vlootvoogden als Tromp, De Ruyter, Evertsen, De With. Het was dus spannend. De strijd op zee speelde zich vlak onder de Hollandse kust af. De Engelse vloot blokkeerde effectief de toegang tot zee voor de Nederlandse handelsschepen die op de Sont en de Oost voeren. Dat betekende crisis in het land. Geen handel, geen werk, geen inkomsten, geen eten. Die oorlog moest ophouden! Hij moest gewonnen worden! Het volk roerde zich. De acties van de schepen werden nauwlettend gevolgd. Dagelijks was er in Rotterdam op de Spaanschekade een menigte bijeen die de laatste nieuwtjes en roddels over de oorlog uitwisselde en van commentaar voorzag, die de verhalen aandikte en vervalste. Uitzinnig van verdriet waren ze toen het gerucht van Tromps dood hen bereikte. Maarten Harpertszoon Tromp, de held, de haan, de Oranjeklant, die een grote staat voerde en niettemin de taal van het scheepsvolk sprak, de man die een hoge borst opzette bij de Staten-Generaal en betere schepen eiste, diezelfde dappere Tromp die als kleine jongen tijdens de Slag bij Gibraltar getuige was van de dood van Van Heemskerck, die was nu zelf getroffen door een musketkogel en aan zijn bureau in zijn hut gestorven, de vloot ontredderd achterlatend in kruitdamp en splinters. Ach, de grote Tromp, vernederd en gedood door de vermaledijde Engelsen! Waar was Oranje, waar was de macht van Oranje?

Menno liep op straat nieuwsgierig mee aan de flank van een grote groep tierende mannen en vooral vrouwen, die konden schreeuwen als de beste. Ze jutten elkaar op. Ze zwaaiden woedend met hun armen en hieven primitieve wapens. ‘Naar De Walvis!’ riepen ze. ‘Naar De Walvis!’ Het was een warme augustusdag. De vrouwen hadden hun mouwen opgerold en hun lijfjes losgeknoopt. Het haar hing in slierten langs hun gezicht. De mannen hadden hun hemd tot het middel openstaan. Het zweet glom op hun hoofd en vormde donkere vlekken in de oksels. Een trommelslager voegde zich bij hen en maakte er met zijn roffels een dreigende optocht van. Menno voelde de opwinding en hij riep mee: ‘Naar de walvis’, hoewel hij geen idee had wat of waar dat was. De kreten resoneerden in zijn borstkas. Hij huiverde en beefde vanbinnen. De groep verzamelde licht en energie zoals een brandglas de zon vangt. Ze liepen richting de Nieuwe Haven en sloegen de Koestraat in. Daar hield de voorhoede stil. De massa dikte in. Handen en armen omhoog, vuisten gebald. De lijflucht van de mensen om hem heen wikkelde hem in een parfum van uien en vis. Het tweede huis van de hoek heette De Walvis.

‘Buitenkomen! Buitenkomen!’ Een vrouw begon een spreekkoor, dat snel aanwies. Menno wist niet wie ze buiten wilden hebben en waarom, maar ook hij riep mee, totdat zijn eigen stem hem schril en vals in de oren klonk. Voor de zekerheid bewoog hij naar de buitenrand van de groep. Het benauwde hem midden in de woede te zitten, zichzelf te horen alsof hij een ander was, aan alle kanten de druk van de razernij te voelen, ermee besmet te raken. Hij ging hijgend naast een man staan, die kalmpjes tegen een gevel geleund de boel observeerde zonder deelnemer te zijn. Hij meende hem te herkennen uit de boekhandel.

‘Wie woont daar?’ vroeg hij de man.

‘Je staat met je vuist te zwaaien en te roepen en weet niet naar wie?’

‘Nee, meneer.’

‘Je doet de anderen maar wat na?’

Menno voelde zich betrapt en haalde zijn schouders op.

‘In dat huis woont Mrs. Eton. Ze is Engelse. Er wonen veel Engelsen en Schotten in deze buurt. We drijven handel met ze. Maar nu zijn we ook met ze in oorlog. Tja…’

‘Maar waarom moeten ze haar hebben?’

‘Ze heeft iets onaardigs over Tromp gezegd, naar het schijnt.’

Menno knikte. Hij begon het te snappen.

‘En van Tromp moet je afblijven,’ ging de man voort. ‘Tromp is heilig. Hij heeft zijn verdiensten, dat is zeker, maar het is ook een ijdeltuit, een praalhans, een verkwister, en hij steunt Oranje.’

De menigte begon aan te dringen, tegen de deur te bonzen, stenen te verzamelen. Toen achter een venster een beweging zichtbaar werd, golfde het lawaai op. Van de andere kant naderde door de smalle straat de schout met een troep schutters. Het bericht van het opstootje had het raadhuis bereikt en de burgemeesters hadden bevel gegeven de zaak te gaan sussen, de oproerkraaiers te arresteren en Mrs. Eton te ontzetten.

‘Kom,’ zei de man, en hij trok Menno mee naar de Nieuwe Haven, ‘hier wil je niet tussen worden gevonden.’

Een deel van de menigte besloot bij het zien van de schutterij de aanval te staken, maar een ander deel bleef dreigen. Van een afstand zag Menno hoe de schutters zich een weg baanden naar het huis en een kordon vormden met getrokken wapens om de meute tegen te houden. De schout bonsde op de deur en riep iets. Even later ging de deur op een kier open en wrongen zich een paar mannen naar binnen. De woede kreeg iets mechanisch. Men ging wel door, maar er zat geen kracht meer achter, totdat na een paar minuten Mrs. Eton, een statige dame met vurige blosjes op de wangen, naar buiten kwam, omringd door schutters. Toen hernieuwde zich de razernij. Er werden voorwerpen in haar richting gegooid. Er werd gescholden. Haastig werd ze afgevoerd. De schutters ruimden het veld in de veronderstelling dat het relletje wel zou doodbloeden nu de aanleiding ervan in verzekerde bewaring was gesteld. Maar de laatste had zijn hielen nog niet gelicht, of een paar raddraaiers begonnen met een bijl op de deur in te hakken.

‘Nu is het wel genoeg,’ zei de man. Hij greep Menno bij zijn arm. ‘Wegwezen nu. Laat het je een les zijn.’

Menno vroeg zich af welke les hij hieruit zou moeten trekken, behalve dan dat zelfbeheersing een zeldzame deugd was en hebzucht om zich heen greep als een besmettelijke ziekte. Hij slenterde langs de Nieuwe Haven en het Haringvliet, keek naar de schuiten die werden gelost, luisterde naar de talen en dialecten die werden gesproken en geschreeuwd, probeerde zich een beeld te vormen van de streken en steden waar de schippers op voeren, en staarde in het woelige groene water. Hij rook de citroenen van de Kaap en de specerijen van de Molukken, het hout uit Memel en Danzig, het vettige beverbont uit Nieuw-Nederland, steenkoolteer en houtteer, hennep en wijngeest. Alle geuren van Arabië, Europa, de Oost en de Nieuwe Wereld ontmoetten elkaar hier. Diep haalde hij adem.

De bedrijvigheid in de haven trok hem altijd aan. Boten en bootjes in alle soorten en maten krioelden door elkaar. Staand of zittend bedienden de schippers het roer of de boom. De zon weerkaatste op de golfjes, in glanzend gepoetst koper, in een ruit. Zijn gedachten waren net zo rommelig als de drukte op het water. Het was of hij lopend droomde. Af en toe verscheen in een hoek van zijn gezichtsveld het beeld van een man van wie hij vermoedde dat het zijn vader was, maar hoezeer hij ook zijn best deed, hij kon de trekken van diens gezicht niet scherp krijgen. Er was geen portret, geen tekening thuis, waaraan hij zijn geheugen kon wetten. Hij had niets onthouden.

De aanblik van de schepen, de geur van verre landen en vreemde producten versterkten het gevoel van beklemming dat hem overviel. Zijn prestaties op de Latijnse school werden nauwgezet gevolgd. Catharina accepteerde geen slechte resultaten. Ze was tot vervelens toe aan de poort te vinden om hem naar huis te dwingen, zodat hij niet aan het zwerven ging. Elke zondag na de kerkdienst, als de familie bijeenkwam – zijn moeder had zichzelf daarvoor uitgenodigd en negeerde de tekenen van misprijzen – werd hij naar voren geschoven om zijn ooms te begroeten en moest hij een stemmig en stichtelijk gedicht voordragen of een spreuk van Horatius toelichten. Ook zijn rekenvaardigheid moest gedemonstreerd, in de verwachting dat de ooms daar meer waardering voor opbrachten dan voor de schone letteren. Hij zag zijn oudere neven, die al in de zaak werkten, schamper lachen, niet alleen om hem, maar erger: om de ijver van zijn moeder. Hij deed zijn uiterste best, opdat zij trots met een stuurse knik zijn voorstelling onderstreepte. Als het enigszins kon, zoals vandaag, ontsnapte hij aan haar hand.

Als hij nu eens aanmonsterde als jongmaatje op een schip, zoals die jongen daar, die handig in het want klom, een mes tussen zijn tanden geklemd, om iets te herstellen, aangemoedigd, zeg maar liever omhooggescholden door de bootsman. Hij zou gepest worden en uitgebuit maar toch bij de mannen horen. Hij zou aan geen intellectuele eisen hoeven te voldoen. Als hij maar handig was en snel. Maar dat was hij niet. Hij was van nature links. Die gevaarlijke afwijking was er op school uit geslagen, met als gevolg dat hij wel rechts schreef, maar altijd in verwarring was, te laat reageerde, moest nadenken bij elke handeling. Hij struikelde over zijn eigen voeten. Vol bewondering keek hij naar de jongen in het want. Dat te kunnen. Zo te zijn.

Moedeloos hernam hij zijn zwerftocht door de stad en kwam opnieuw uit bij de Koestraat. Daar was een groep uitgelaten plunderaars bezig uit de resten huisraad die op straat waren gegooid spullen te jutten die nog bruikbaar waren. Ze genoten. Het recht op buit werd uitgeoefend. Ze maakten grapjes, zetten olijk een slaapmuts op, hielden een po voor hun buik en piesten erin, sneden een veren bed open en lieten de inhoud dwarrelen als sneeuw. Menno bukte zich om een nog gave kruik op te rapen, die was weggerold. Hij wilde hem net in zijn hemd stoppen, toen hij een hand op zijn schouder voelde. Hij keek om, recht tegen een brede borst. Een helper van de schout was teruggekeerd naar de plaats van het opstootje en hield dieven aan. Zonder pardon werd Menno aan twee andere gerechtsdienaren overhandigd, die hem onder de oksels namen en naar het raadhuis sleepten, waar ze hem met een paar andere raddraaiers in het cachot gooiden.

Menno en ik zitten op een terras aan de Spaansekade en kijken uit op Het Witte Huis.

‘Die aanraking met de magistratuur moet je tijdens je studie van pas zijn gekomen. Je kende het systeem van binnenuit en van de andere kant.’

‘Systeem? Van systeem was nog geen sprake. Willekeur, dat was het.’

De professoren in Leiden en andere hoge heren mochten geleerde discoursen houden, de Rotterdamse schout en zijn rakkers hadden nog nooit van Coornhert gehoord, laat staan van Plato of Seneca. De rake klappen waarmee ze de gevangenen de trap af sloegen lagen niet ingebed in een idee over verbeterbaarheid van de crimineel en de opvoedende taak van de overheid. En het uitschot dat ze dagelijks in te rekenen kregen, zou hebben gelachen om het ‘ledige brassen’, de ‘hoop op ongestraftheid’ en het ‘klein ontzag’ waarin Coornhert de oorzaken van de toenemende criminaliteit zag.

Rotterdam had in die tijd nog geen tuchthuis, geen spin- of rasphuis. Gevangenen werden in een kelder van het raadhuis gestopt, snel berecht, en meestal uit de stad verbannen of veroordeeld tot stokslagen en hoge boetes. Verminking, brandmerken of doodstraf was geen zeldzaamheid. In andere steden waren al wel gevangenissen gebouwd, een humane manier van straffen en heropvoeden, goed voor de boosdoener en goed voor de gemeenschap. Natuurlijk moest de misdadiger werken voor zijn water en brood en meer opleveren dan hij kostte. Door de hechtenis werden andere steden niet opgezadeld met verbannen, rondzwervend boeventuig.

Toen Menno in de donkere, vochtige kelder werd opgesloten met een paar vloekende en tierende kerels en drie huilende jongens, wist hij niet wat hem te wachten stond. Veel goeds was het in ieder geval niet.

‘Een schuldbekentenis mag met marteling worden verkregen,’ vertelt hij, ‘maar moet zonder dwang worden herhaald, al houdt niemand zich daaraan. Het is nauwelijks mogelijk je onschuld vol te houden. Als ze je eenmaal te pakken hebben, kom je er niet meer uit.’

‘Ben je gemarteld?’

‘Ik ben verhoord en onder druk gezet. Geslagen.’

‘Heb je bekend?’

‘Ik heb ze verteld wat ik heb gedaan.’

‘Je bent meegelopen, je hebt mee geschreeuwd.’

‘Ik ben weggegaan.’

‘Je bent teruggekomen en je hebt iets opgeraapt.’

‘Ik wist niet dat het van Mrs. Eton was.’

‘Je kon het weten.’

‘Dat zeiden de schepenen ook.’

‘Wat is er gebeurd? Heeft je familie je vrijgekocht?’

‘Ze hebben me veertien dagen laten zitten. Het was bedoeld als les. Voor mij en voor mijn moeder. Ik werd dubbel gestraft: door de magistraat en door mijn ooms. En beide ten onrechte. Ik had niets misdaan. Ik voelde me onschuldig.’

4

Toen hij uit de kerker kwam was de dertienjarige Menno Molenaar een stuk ouder geworden. Het vuil had zijn moeder met een paar putsen water van zijn lijf geboend, maar de harde schil die zijn zachte jongenskern nu omhulde kon zij niet zien en dus ook niet wegnemen. Wel maakte ze duidelijk dat er niet geheel ten onrechte twijfel aan zijn eerlijkheid was ontstaan. Niet alleen moest hij dankbaarheid tonen voor de inspanning van zijn oom Leonard om hem vrij te krijgen maar ook diende hij mondeling en schriftelijk te erkennen dat hij voor het bedrag dat daarmee was gemoeid bij hem in het krijt stond.

Ze had hem met ferme hand willen kneden tot een waardig lid van de familie die haar verachtte en vernederde, en hij had haar te schande gemaakt, haar positie ondergraven, haar vertrouwen in hem beschaamd. Ze liet het hem merken. Wat ze vroeger als verzoek formuleerde, werd nu een kort bevel. Waar ze ooit een glans van trots in haar ogen kreeg als ze zijn lessen overhoorde, glom nu grimmige ambitie: o wee als hij er met de pet naar gooide, o wee als hij niet de primus van zijn klas was.

Het nieuwe huis aan de Leuvehaven was de trots van oom Leonard. Het had een brede gevel en een diepe achtertuin, die reikte tot aan de Coolvest. Hij verbouwde er wat groenten maar deed ook pogingen exotische planten en bloemen te kweken, waarvan de zaden hem uit verre oorden werden toegezonden. In het souterrain en op de bel-etage lag marmer, de gebogen trappen waren van donker eikenhout evenals de vloeren op de drie hogere verdiepingen. De plafonds waren fraai met guirlandes gestuukt en de wanden waren naar de laatste mode behangen met kostbaar damast. Het geheel ademde Franse élégance en Hollandse kwaliteit. In de salon stond een ebbenhouten met ivoor ingelegde kast uit de werkplaats van Herman Doomer, de tafelkleden kwamen uit Turkije, de tinnen schotels waren gepoetst als was het zilver, in de koperen kroon brandden wel veertien kaarsen, en de bediende was in livrei. Oom Leonard zelf droeg een pruik om zijn kaalheid te verbergen en liep daarmee voor op de mode die koning Lodewijk van Frankrijk zou ontketenen. De pruik was gemaakt van het haar van Zeeuwse boerendochters en dus van superieure kwaliteit. Omdat het eronder broeide en jeukte liep hij rond met een stompe ebbenhouten priem, waarmee hij af en toe de pruik opwipte om eronder te kunnen krabben. Het was een gewoonte waar Menno meestal om moest lachen, maar nu hij in oom Leonards ‘comptoir’ stond kon die ridicule handeling hem niet helpen de situatie te relativeren. Oom Leonard leunde achterover in zijn stoel en nam hem van hoofd tot voeten op zonder iets te zeggen. Menno bleef in de deuropening staan. Hij wist zijn moeder schuin achter zich op de gang. Ze had hem een duwtje in zijn rug gegeven: vooruit. Thuis hadden ze zijn toespraakje gerepeteerd en Catharina had Menno’s onverschillige intonatie veroordeeld.

‘Als je zo praat, gelooft hij je niet. Het is brutaal. Opnieuw!’

Na verloop van tijd had hij voldoende deemoed in de klank van zijn stem gelegd en beloofd dat hij vooral het hoofd gebogen en de ogen neergeslagen zou houden. Zijn blik was al zo onbeschaamd.

‘Oom Leonard…’ begon Menno en meteen stokte zijn stem. Hij wist het niet meer. Een grote hand wiste de woorden op zijn schoolbord uit. Zijn schouders hingen. Hij zag opeens een torntje in zijn schoen. Wat doe ik hier? dacht hij. Wie ben ik? Zijn eigen lichaam werd hem zo vreemd dat hij meende ernaast te staan en te zien hoe het als een oude jas op de grond viel, een schrompelend vel. Hij kreeg zichzelf er niet meer in. Geen taal meer. Hij moest nu gauw zijn stem hervinden of zijn moeder zou met opgestoken zeilen het vertrek betreden en hem uitkafferen. Hij schraapte zijn keel. Dat kon hij nog. En in een stroom schoten de woorden eruit, toonloos.

‘Het spijt me meer dan ik zeggen kan dat ik de goede naam van de familie in diskrediet heb gebracht, dat u om mijnentwil u veel moeite hebt getroost bij schout en schepenen, dat u kosten hebt gemaakt om mijn fout te herstellen. Ik dank God uit de grond van mijn hart dat Hij mij heeft gezegend met uw bescherming en ik zal het vertrouwen dat u in mij hebt nooit ofte nimmer meer beschamen. Ik zal mijn leven beteren en een braaf zoon voor mijn moeder zijn, die haar verontschuldigingen voor mijn gedrag deemoedig aanbiedt met de mijne. Ik beloof u plechtig dat ik u alles tot op de laatste cent zal terugbetalen, zodra ik in mijn eigen levensonderhoud kan voorzien.’

‘“Veel beloven verzwakt het vertrouwen,” zegt Horatius,’ antwoordde oom Leonard, die door Menno nooit eerder op kennis van de klassieken was betrapt. Dat viel hem mee, al was de inhoud van het citaat niet erg bemoedigend. Menno liep naar voren en legde met een buiging de brief op het bureau. Oom Leonard wuifde hem verveeld weg.

Op de gang stond Catharina. ‘Wat zei hij?’

‘Niets.’

Ze zwegen tot ze thuis waren.

Als hij aan de controle van zijn moeder wist te ontsnappen, ging hij graag naar de boekhandel van Arnout Leers, die zijn vader zo graag had bezocht. Ook al had hij geen geld om boeken te kopen, hij hoopte besmet te worden met de wijsheid die in de losse katernen en de gebonden delen lag opgeslagen. Hij hield van de geur van papier en leer, van lijm en bindtouw, van inkt en van pijptabak die er hing. Af en toe mocht hij helpen bij het verzamelen van de katernen die in opdracht van een klant moesten worden ingebonden. Vooral de psalmberijming van Camphuysen was in trek. Menno was meer geïnteresseerd in de medische boeken die Leers uitgaf en verkocht. Hij mocht er niet aan zitten, want elke vieze hand zou het papier beduimelen. Als hij te lang in de winkel rondhing werd hij weggestuurd.

De naam van Descartes, door zijn vader met heilige verering uitgesproken, was op school taboe. Toch wist hij dat sommige leraren bij Arnout Leers over de vloer kwamen en wel degelijk gevoelig waren voor het nieuwe denken. Waarom kwamen ze daar niet voor uit? De dominees preekten soms dwars tegen elkaar in, en hoewel de Nederduits Gereformeerde Kerk, waarvan ook zijn familie lidmaat was, als staatsgodsdienst kon worden aangemerkt, was het geen enkel probleem katholiek te zijn of luthers of doopsgezind. De toegang tot de beste baantjes was misschien wel afgesneden, maar rijk kon je rustig worden en niemand stond je naar het leven. Waarom gunden de christenen elkaar wel min of meer het licht in de ogen, maar werden ze rabiaat van Descartes? Er moest wel iets in diens denken schuilen dat de hele boel gevaarlijk op losse schroeven zette. Alsof door de fundamentele twijfel alle zekerheden onder je werden weggeslagen en je zelfs niet meer wist of er wel een God was. Toen dat idee, dat door Descartes nimmer was geopperd, onder de warrige gesprekken die hij met zichzelf voerde vandaan kroop en uitdagend weigerde het toneel te verlaten, schrok hij. Dit mocht hij niet denken. Maar de gedachte was een lastige vlieg, die telkens terugkwam en in zijn oor zoemde. Met niemand durfde hij erover te praten. Hij zocht wanhopig naar het herstel van vroomheid.

5

Menno kreeg pokken. Het begon als een zware griep. Overal had hij pijn. Vooral ’s avonds liep de koorts op en ijlde hij. Halverwege de nacht viel hij in een onrustige slaap. Na een paar dagen ontstonden blazen op de huid van borst, rug en armen. Ze vormden een grillig, vurig landschap en kropen op in zijn hals en naar één kant van zijn gezicht. Met zijn linkeroog zag hij niets meer. Zijn rechteroog nam een schaduw waar in de kamer waar hij lag, een duistere, dreigende aanwezigheid die geduldig wachtte achter de stoel waarin zijn moeder waakte. Vader, dacht hij, vader is gekomen om me te halen, want ik ben slecht en zondig. En hij wees keer op keer met bevende hand en trillende stem zijn moeder op de spookverschijning. Maar ze zag niets en zei dat er niets was, dat de koorts valse beelden in zijn hersenen plantte, en ze legde natte doeken op zijn hete voorhoofd.

Wekenlang lag hij in de donkere bedstee, de deurtjes half gesloten, het beddengoed vochtig opgepropt en stinkend, besmeurd met urine en zweet en het water dat uit de pokken liep. Die benauwde kast was zijn universum, het theater voor zijn visioenen. Duivels zag hij, hel en vuur, walgelijke monsters met geschubde staarten en opengesperde drakenkoppen, die klauwen als messen in hem sloegen. Lispelende wezens schoven langs de muur en loerden met rode oogjes op zijn weke delen, dreigden zijn neus en zijn mond en zijn oren en zijn anus binnen te kruipen. Met molenwiekende armen probeerde hij ze van zich af te slaan. Een stem als een bronzen gong klonk, een zware stem, die vreemde woorden sprak in de duistere taal van alchemisten en tovenaars; een vloek dreunde boven zijn geteisterde lichaam.

Toen de ziekte het hoogtepunt bereikte en Catharina vreesde dat het afgelopen was, opende zich in hem een onmetelijk diep, onmetelijk wijd gat, de nacht van de eeuwigheid. Later herinnerde hij zich dat hij nog vaag had gehoopt op een licht, op een dageraad, op de troostende aanwezigheid van God, van Christus, de gezalfde, die hem zou aanraken en genezen. Maar nee, niets. Helemaal niets.

Toen hij beter was en de bedstee kon verlaten bleek hij een paar centimeter te zijn gegroeid. Zijn benen en armen waren mager als een talhout. Je kon zijn ribben tellen. Vooral op zijn schouders waren de littekens van de pokken vurig en diep, alsof hij daar was getroffen door een vonkenregen uit de hel. Hij wist niet of zijn moeder blij was dat hij de ziekte had doorstaan. Verbeten kookte ze de pap waarvan hij moest aansterken. Zonder woorden stookte ze het bevuilde beddengoed en de stromatras op in de haard, terwijl hij stom en gebogen aan tafel zat. Ze bewaarde al haar spraakzaamheid voor de zondagen bij oom Leonard. Daar toonde ze zich afgemeten belangstellend, doorvragend naar het welzijn van elk familielid. Dat eiste kennelijk alles van haar. Toen Menno zei weer naar school te willen, knikte ze alleen. Minder nog dan tevoren voelde hij de behoefte aan haar gezelschap. Hij schaamde zich niet meer voor haar, ergerde zich niet meer aan haar. Als er sprake was geweest van liefde of aanhankelijkheid, dan voelde hij die niet meer. Hij werd in beslag genomen door het zwart, de leegte, het niets of wat het ook was dat zich aan hem had geopenbaard. Het was als een wond die bij iedere aanraking pijn deed en toch aangeraakt moest worden. Voor het behoud van zijn onsterfelijke ziel wendde hij zich tot God, de Bijbel, het geloof. Die waren er per slot om te troosten en zijn pad te verlichten. Laat zien wat U kunt, God. Help me, bescherm me, straf me, twist met me, doe met me wat U wilt, maar laat zien dat U er bent. Laat mij niet uit Uw armen vallen.

De predikant was aangenaam verrast door de ijver van Menno, die hem na de dienst vaak nog een vraag kwam stellen, waaruit telkens weer zijn brandende liefde voor Christus bleek. Op school prezen de leraren zijn groeiende toewijding. Hij was altijd een uitmuntende leerling geweest, maar had zijn goede verstand nonchalant gebruikt. Nu deed hij zichtbaar zijn best en boekte een nog beter resultaat. Met genoegen zagen ze dat de onbeschaamde blik waarmee hij voor zijn ziekte om zich heen had gekeken, was verdwenen. Er was wel iets met die jongen gebeurd, waar ze geen vat op kregen. Ze dachten dat hij was getroffen door de genade Gods, dat hij uitverkoren was, maar helemaal zeker wisten ze het niet.

Catharina wist niet meer hoe ze met haar zoon moest omgaan. Ze had hem horen ijlen. Ze had door het onsamenhangende gebrabbel heen een glimp opgevangen van de koortsdromen waardoor Menno werd bezocht en ze was bang geworden. Er huisde in de zieke een verwrongen, volwassen geest, alsof een duivel in hem was gevaren. Zijn stem had laag en rauw geklonken, als van een bezetene. Maar dan: een jongen nog, van veertien, bijna vijftien jaar, was die al prooi van het kwaad? Na enkele maanden was de achterdocht bij Catharina geluwd; de leraren op school meenden dat de pokken de ware Menno tevoorschijn hadden gebrand. Alleen het jongere zusje met de intuïtie van de verschoppeling bleef op haar hoede voor een grauw en een snauw. Hij was een vreemdeling in de gedaante van haar broer.

Zijn vroomheid had hem in ieder geval een zekere mate van vrijheid opgeleverd. Hij ging naar de bibliotheek in de Laurenskerk om de daar aanwezige folianten die aan de ketting lagen te kunnen bestuderen. Hij tuurde op onbegrijpelijke teksten in de hoop dat de weerspannige letters zich tot een zinvol geheel zouden rijgen. En zeker: soms was een passage duidelijk en begreep hij de strekking, maar meestal proefde hij rond de woorden een smaak van bederf, alsof een muffe schimmel zich in de betekenis had gevreten. Er was een boek dat hem trof. Uit de Confessiones van Augustinus trad hem een hartstochtelijke geest tegemoet, die alle verleidingen van het leven had gekend en overwonnen met de discipline van een helder verstand en een doelgerichte wil. De heilige kerkvader wentelde zich bijna wellustig in wroeging en spijt. Alle bladzijden waren doortrokken van uitroepen, zelfbeschuldigingen, smeekbeden, en vage beschrijvingen van hevige zonden van begeerte, hoogmoed, ijdelheid. Menno probeerde zich een voorstelling te maken van de jongeman die Augustinus geweest moest zijn in de nadagen van het Romeinse Rijk: talentvol, ijdel, zelfbewust, een man die graag op de voorgrond trad, een man met vrienden en bewonderaars. Een man die hij als vriend zou willen hebben, een man om zijn geheimen mee te delen.

6

Als ik in Leiden een lezing moet geven, neem ik Menno mee. We wandelen langs het Rapenburg. Hij herkent het academiegebouw. ‘Maar waar nu het hek staat, was in mijn tijd een muur met een leeuwenpoort,’ zegt hij. ‘We bekogelden de leeuwen met sneeuwballen in de winter en rotte mispels in de zomer.’

Nieuwsgierig loopt hij achter me aan het academieterrein op. Ja, knikt hij, ja. Veranderd, dat zeker, maar ook opvallend gelijk gebleven. Hij legt zijn hand tegen de muur van het oude nonnenklooster.

‘Dezelfde stenen,’ zegt hij. ‘Dezelfde stenen.’

‘Het ontroert je.’

Hij kijkt me aan. ‘Ja.’

‘Waarom?’

‘Ik was nooit gelukkiger dan hier.’

‘Is dat niet een cliché over de studententijd? Ik was hier doodongelukkig.’

‘Dat is precies hetzelfde cliché.’

‘Wat maakte je gelukkig?’

‘Vriendschap. Of wat daarvoor doorging.’

Hij steekt het pleintje over naar de ingang van de Hortus. Ik volg hem. Een stukje verder blijft hij staan. Hij ademt diep in, spreidt zijn armen uit, zijn hoofd in zijn nek. Zijn ogen zijn gesloten, een lichte glimlach ligt om zijn mond. Het litteken is een rode rivier die zijn hals in loopt. Een aantrekkelijke man. Zonder zich verder rekenschap te geven van mijn aanwezigheid gaat hij met grote stappen de Hortus in. Ik wil hem nog toeroepen dat ‘de Clusiustuin is gereconstrueerd, en dat de goudenregen uit 1601 er nog steeds staat! Het is er nog. In bomen en stenen. Die hebben lange levens. Het is er allemaal nog!’ wil ik zeggen.

Ik loop naar de grote treurbeuk waaronder ikzelf meer dan veertig jaar geleden zat met vrienden van het studententoneel. Ook die is er nog. In de verte zie ik Menno weer komen. Ik zwaai naar hem. Hij gaat naast me in het gras zitten, steunend op een elleboog, als een van de acteurs. We zwijgen. Ik heb geen zin hem iets te vragen, vol als ik ben van eigen herinneringen.

‘Ik heb veel geleerd van Adolph Vorstius,’ zegt Menno. ‘Niet alleen hier in deze tuin, waarvan hij de baas was. We gingen de duinen in, de bossen, de velden, de moerassen. Overal haalden we planten vandaan. Hij kende de werking van ieder kruid, iedere bloem, ieder gras. Hij leerde ons kijken en zoeken en tellen. Onvermoeibaar was hij, al liep hij zo krom als een hoepel.’

‘Waar woonde je?’

‘Verderop.’

Daar lopen ze: Catharina en de zestienjarige Menno, de armen langer dan zijn mouwen, zijn houding nog niet gewend aan zijn lengte. Op zijn schouder rust de plunjebaal met zijn linnengoed, zijn bijbel en zijn psalmboek. De trekschuit heeft hen van Rotterdam naar Delft en van Delft naar Leiden gebracht. Ze hebben urenlang in het gezelschap verkeerd van een brandewijnstoker, een paardenhandelaar, een predikant en twee dames die zich actrice noemden. De ondernemers maakten gewaagde toespelingen en sloofden zich uit, zodat de atmosfeer in het roefje dampig werd. Catharina schoof dichter naar de predikant, maar die leek gebukt te gaan onder groot leed: hij zuchtte steeds en sloeg de ogen ten hemel. Bij het ontschepen viel een van de beide cocottes pardoes tegen Menno aan en greep hem vast. Van haar aanraking en haar geur raakte hij zo in de war dat zijn eerste schreden in het begeerde Leiden meer door haar dan door de nieuwe stad werden beheerst.

Ik loop met hen mee het academiegebouw voorbij. We gaan rechtdoor waar het Rapenburg afbuigt. Daar bevindt zich het complex van het Statencollege, net als zijn school in Rotterdam gevestigd in een voormalig cellenbroedersklooster. Menno is een van de twee bursalen die de stad Rotterdam aan de Alma Mater theologie mag laten studeren. Catharina is trots. Ik zie het aan haar. Dit heeft zij veroverd. De wekelijkse vernedering voelt minder kil aan sinds ze heeft meegedeeld dat haar zoon Menno is toegelaten. Ze gaat zelfs zover enige neerbuigende opmerkingen te maken over de geestelijke vermogens van de neven die niet verder kwamen dan de Franse school en die het roven en bieden zo met de paplepel ingegoten kregen dat ze daarin tenminste niet konden falen. Zegt ze werkelijk ‘roven en bieden’? Ze zegt het werkelijk. Dat het Menno’s eigen verdienste is, relativeert ze. Waar zou hij zijn zonder haar aanmoediging, zonder haar hulp en zelfverloochening?

Ze spreken niet, zijn verdiept in eigen gedachten. Catharina overdenkt opnieuw haar beweegredenen niet naar Leiden te verhuizen. Ze moet in de buurt van de broers blijven, cliënt zijn in hun netwerk van geven en nemen. En daar is ook de dochter, die ze aan een goed huwelijk wil helpen en voor wie ze de ziekelijke zoon van een Rotterdamse burgemeester op het oog heeft. De jongen is ongeschikt voor een huwelijk met een vrouw uit gelijke of hogere kringen, en dus komt zij aan bod. Leiden heeft daarentegen ook het een en ander te bieden. Het is een verzamelplaats van rijke jongelingen. Anderzijds zal Menno na zijn studie weer vertrekken en waarheen dan?

Menno denkt aan de inschrijving en de eedsaflegging die hem wachten. De vertegenwoordigers van de stad Rotterdam in de Staten van Holland zullen acte de présence geven, evenals de rector en curatoren van de universiteit. Het is een plechtige gebeurtenis, waar hij tegen opziet. Zijn ijver om het geloof te herwinnen is hem noodlottig geworden. Hij heeft iedereen overtuigd van zijn geschiktheid voor het ambt van predikant door dagelijks in wanhoop de Bijbel te lezen. Straks zal de rector als een aartsengel Michael aan de hemelpoort hem met gestrekte arm de toegang ontzeggen omdat men erachter is gekomen dat hij in het diepst van zijn ziel twijfel koestert aan het bestaan van God. En twijfelaars en godloochenaars horen thuis in de hel. Zijn hart krimpt ineen. Hij is misselijk. Hij zal predikant worden. Hij staat op het punt rechtsomkeert te maken.

De volgende dag zweert hij met vijf andere nieuwe bursalen de universiteit te zullen eren en de regent gehoorzaam te zijn, en belooft hij zich levenslang te wijden aan de zaken van Kerk en Staten en geen andere heer te dienen. Catharina – bleek en hard het sperwerachtig hoofd – stemmig in weduwezwart neemt bij het afscheid Menno’s hoofd tussen haar beide handen. Ze wil zeggen dat hij braaf moet blijven, dat hij zijn best moet doen, dat ze van hem houdt. Hij is haar zoon, maar ze herinnert zich niet meer dat ze hem droeg en voedde. Ze knikt alleen maar.

In zijn cel schikt Menno de strozak in de bedstee. De po schuift hij uit zicht. Hij legt zijn bijbel en psalmboek op de tafel, zijn lijfgoed in een kist. In de aangrenzende cellen doen de nieuwe studenten hetzelfde. Hij hoort op de cour een luid dispuut tussen ouderejaars dat eindigt in gelach. Hij denkt over een eervolle ontsnapping. Geld. Had hij dat maar. Hij zou dit internaat kunnen verlaten, een andere studie kiezen, zelfstandig zijn. Je bent er, zegt hij tegen zichzelf, je bent er. Dit is een begin.

7

Drie mannen stonden met elkaar te praten in een hoek van boekhandel Elsevier, die pal naast het academiegebouw was gevestigd. Menno kwam er vaak na de lessen, al was het alleen maar om de geur op te snuiven en even een gevoel van vrijheid te hebben. De mannen waren goed, zelfs modieus gekleed, studentikoos, al leken ze ouder dan de gemiddelde student. Een van hen gebaarde heftig terwijl hij aan het woord was, en begon steeds luider te spreken. ‘Waarom zou God twijfel creëren als onderdeel van zijn volmaakte schepping? Twijfel is een ontkenning van volmaaktheid. God kan niet onvolmaakt zijn. Dat ik kan twijfelen aan God impliceert dus dat hij niet bestaat.’ De andere twee keken snel om zich heen en maanden hem zachter te praten. Onmiddellijk dempte hij zijn stem. Menno schoof met kloppend hart in hun richting, zoiets had hij nog nooit gehoord. Hij ving nog wat losse woorden op. ‘Niemand’, ‘kennis’, ‘godsdienst’, ‘bedrog’. ‘Gevaar’ kwam uit de mond van een ander, en ‘meesterlijk’. De derde, die met zijn gezicht naar de ingang stond, zei opeens goed verstaanbaar: ‘Daar is hij.’ De andere twee keken, en ook Menno draaide zich om.

Een slanke jongeman was binnengekomen. Zijn ogen, zwart en glanzend als pruimedanten, scholen onder zware oogleden. Het lange gezicht was intens bleek, niet van bloedarmoede of kloosterlijk leven, maar van nature. Dat stak af bij de blozende wangen van Hollanders, over het algemeen veroorzaakt door drankgebruik en westenwind. Hij leek Menno een buitenlands student, daar wemelde het in Leiden van. Een Portugees of een Italiaan. De begroeting klonk gewoon Hollands. Hoewel de nieuwkomer kleiner was dan de anderen, was hij meteen het middelpunt van de groep. Schuift iemand onder in de hiërarchie aan bij een kring, dan wordt nauwelijks notitie van hem genomen. Staat hij boven aan de rangorde, dan richt het gezelschap zich meteen naar het kompas van de nieuwe. Menno nam de werking van die wet regelmatig waar op de cour van het Statencollege tijdens de uren van ontspanning.

De man met het mediterrane uiterlijk begroette zijn vrienden hartelijk. ‘Zullen we de tuin in gaan?’ vroeg hij zacht. Al pratend liepen de mannen de boekhandel uit en staken het academiepleintje over naar de Hortus. Menno volgde op een paar meter afstand. Hij was geïntrigeerd, en hoewel hij het gesprek niet kon horen, had hij het vermoeden dat er interessantere zaken werden besproken door deze vier mannen dan tijdens de openbare bijeenkomsten van het college. Hij zon op een manier met hen in contact te komen. Ze verdwenen in het Ambulacrum, de lange gesloten wandelgang aan de zuidzijde van de tuin, waar tropische planten overwinterden. Enkele seconden later volgde hij hen. Voordat zijn ogen aan het gedempte licht hadden kunnen wennen, voelde hij een stevige hand in zijn nek.

‘Zo mannetje, volg jij ons?’ Het was de langste van de vier mannen. De andere drie stonden een eindje verderop en keken geamuseerd naar zijn schrik.

‘Nee, ik zweer u, ik volg u niet.’

‘Wie ben jij?’

‘Ik ben Menno. Eh… Molenaar.’

‘Ben je Menno of Molenaar, of ben je molenaar, Menno?’ De man liet hem los en keek hem met de handen in de zij uitdagend aan.

‘Ik ben Menno Molenaar.’

‘Maar ben je molenaar? Je ziet zo bleek als meel!’

‘Ik ben student.’

‘En wat studeer je?’

‘Theologie. Aan het Statencollege.’

Zijn tegenstander schoot in een hartelijke lach. ‘Een collegist! Vrienden, we hebben hier een collegist. Een echte broodrat. En een spion.’

Een van de anderen kwam naderbij. ‘Aha, een collegist. Nu eet hij van de Staten en straks van de gemeente. Een jaknikker. Een baantjesjager. Dat soort kunnen we missen als kiespijn.’

Voor het eerst hoorde Menno zo neerbuigend spreken over het college en de bursalen. Het was toch een prachtige instelling, en liever was hij afhankelijk van de Staten, een portemonnee zonder gezicht, dan van zijn oom Leonard. Hij dacht het en hij zei het. Daarna deed hij een stap naar voren en nam een net zo zelfbewuste houding aan als zijn opponenten.

‘Het is niet mijn moeders schuld,’ zei hij, ‘dat wij afhankelijk zijn van de luimen van een stompzinnige handelaar in versneden wijnen. God heeft mij een goed verstand gegeven maar deed er geen kapitaal bij. Moet ik dat verstand dan maar ongebruikt laten? Ja, liever studeerde ik medicijnen, net als mijn vader, maar ik had geen keus. Ik acht mijn moeder te hoog om haar door haar eigen halfbroers te laten beledigen. Daarom nam ik de beurs van de stad Rotterdam met beide handen aan. Uw oordeel is niet alleen te haastig, maar ook liefdeloos.’

Het was even stil, terwijl de klank van zijn luide woorden tegen de muren kaatste en wegstierf. Aan het eind van de wandelgang met nissen en kasten in de achterwand stond een groepje andere studenten hun kant op te kijken. De man met het zuidelijke uiterlijk zei: ‘Laat die jongen, Adriaan. Hij heeft gelijk.’

‘Hij volgde ons.’

‘Hij zegt van niet en hij mag hier zijn. Zoveel vrijheid gunnen we elkaar toch.’

Menno deed weer een stap naar voren en richtte zich nu rechtstreeks tot de ‘Italiaan’. ‘Om u de waarheid te zeggen: ik volgde u wel. Ik hoorde een deel van het gesprek in de boekhandel. Het onderwerp interesseerde me. Ik hoopte…’

‘Welk onderwerp was dat?’

‘Het ging over twijfel.’

‘Dat is een gevaarlijk onderwerp voor een collegist.’ De ‘Italiaan’ lachte fijntjes. Menno haalde verlegen zijn schouders op en sloeg zijn ogen neer onder de spottend onderzoekende blik van de ander. ‘Wat vinden jullie, vrienden? Zullen we onze jonge molenaar vragen naar zijn ervaringen met twijfel?’

De vierde man vroeg: ‘Je wilde medicijnen studeren net als je vader? Waarom?’

Het leek Menno vragen naar de bekende weg. Wat was er nu boeiender dan de werking van het menselijk lichaam? Zo raadselachtig, die zak met bloed en botten en daarin iets als de ziel en de vrije wil – hoewel daar strijd over was – en de twijfel.

‘Ik kan het niet goed uitleggen,’ zei hij. ‘Alles wat de professoren ons leren over God en de ziel en het eeuwige leven, over Bijbel en recht, over planten en dieren, over de geschiedenis – alle kennis die bestaat komt voort uit dit lichaam dat kijkt en denkt en voelt. Ik wil weten hoe het werkt.’ Hij voelde dat hij bloosde. Nooit had hij tegen iemand zoiets geheims en intiems gezegd, en nu stond hij hier in een galmend gebouw en had het hart op de tong voor deze vier vreemdelingen.

‘Is de kennis van God niet een hoger doel dan kennis van de mens? Is theologie dus niet een verhevener bezigheid?’

‘Dat zou het misschien zijn als het werkelijk een studie was en niet een middel om een denkwijze op te leggen en uit te dragen.’

‘Je bent collegist en cartesiaan? Dat moet schiften.’

‘Mijn vader heeft Descartes ontmoet,’ zei Menno met kinderlijke trots, alsof de glans ook op hem zou afstralen.

De vier keken hem zwijgend aan. Toen zei de man die Adriaan werd genoemd met een theatraal gebaar naar zijn borst en zijn voorhoofd: ‘Dit is een ongelukkig man. Hij doet wat zijn eer hem gebiedt te doen, maar zijn hart is er niet in. Zijn rusteloze geest zoekt een thuis. Laten wij ons over hem ontfermen. Hij mag een eindje meewandelen en een pijp met ons roken.’

‘En als hij nu eens een infiltrant is? Een spion?’

‘Kijk naar hem! Kan dit kind liegen?’ Hij sloeg zijn arm om Menno’s schouder en voerde hem mee. ‘Kijk, Menno Molenaar, dit is mijn broer Johannes, theoloog. Ikzelf ben Adriaan Koerbagh, medicus in spe. Daar staat Lodewijk Meyer, aankomend arts en schrijver, en ten slotte, die kleine Portugees, dat is Van Doorn. Bento van Doorn.’ De mannen lachten. Menno begreep niet waarom. Het was natuurlijk een grapje dat alleen zij snapten. Hij werd overvallen door een vurig verlangen bij hen te horen en een even grote angst dat hij – nog nauwelijks man met die drie vlasse haren die het begin van zijn baard vormden – altijd vruchteloos aan de poort van dit genootschap zou blijven kloppen, af en toe uit medelijden binnengelaten, maar permanent gewantrouwd.