-

Nelleke Noordervliet

SCHATPLICHT

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

-

Copyright © 2013 Nelleke Noordervliet en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Verzorging e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 457 0415 9

e-ISBN 978 90 457 0554 5

D/2013/0108/561

NUR 323

www.atlascontact.nl

www.nellekenoordervliet.nl

-

WOODSTOCK

WE ARE STARDUST

De geur van bloeiende liguster voert me terug naar mijn vroegste jeugd. Er hoort het knersen van voetstappen op een versgestrooid schelpenpad bij. De tijdloze wereld die dat oproept is niet te vangen in woorden. Hij is er plotseling, geheel compleet. Juist omdat geur en geluid zo moeilijk te beschrijven zijn, vormen ze de ideale voertuigen voor de herinnering.

Soms kies ik muziek om contact te krijgen met het verleden. Niet uit nostalgie, niet uit een vals verlangen naar wat onherroepelijk voorbij is, maar om mijn oude zelf zo zuiver mogelijk nabij te zijn. De tijd brengt harde laagjes cynisme, teleurstelling, mildheid, ironie en bedaagde levenswijsheid om de tere jonge ziel aan. Muziek lost die laagjes op. Ik zet de cd Travelogue op van Joni Mitchell. De vijfde track is ‘Woodstock’.

Joni komt een ‘child of God’ tegen die op weg is naar Yasgurs’ Farm, om zich te voegen bij een rock-’n-rollband, om te kamperen in het vrije veld, ‘gonna try and get my soul free’. Om zijn ziel te bevrijden. Ze loopt met hem mee, want ook zij wil weg van de mist en de smog, ze voelt zich een radertje in een machine, en misschien is dit wel een tijd om weer mens te worden. Joni en haar reisgenoot zijn niet de enigen. ‘By the time we got to Woodstock we were half a million strong…’ en waar je keek was ‘song and celebration’. Die nacht droomt ze dat bommenwerpers vlinders worden in de hemel boven Amerika.

Ze zingt het met de doorrookte, doorleefde stem van nu, maar weet feilloos de emotie te treffen die ze in 1969 in het lied legde, toen ze het schreef. En even feilloos maakt ze me weer drieëntwintig. Ze zingt: … ‘we are stardust, we are golden, and we’ve got to get ourselves back to the garden.’ Ik ben weerloos voor de herinnering.

Het is de zomer van 1969. De Maagdenhuisbezetting is net achter de rug. Amsterdam in rep en roer. Dat is de stad al een paar jaar. Ik kom er vaak, maar woon er nog niet. Ik studeer in Leiden. Het jaar ervoor was ik even in Parijs en in Praag, waar zich twee heel verschillende revoluties afspeelden. Ik was toeschouwer, belangstellend, meelevend, nieuwsgierig, maar verkeerde niet in de frontlinies van het activisme. Overal bewoog het, rommelde het, zinderde het.

Zoals in de branding na een aantal kleine golven een grote golf ontstaat die je van verre ziet aankomen en al hoger ziet rijzen en schuimend breken en stukslaan op het strand, zo kwam de brede falanx van de naoorlogse generatie zijn plaats in de geschiedenis opeisen. Er was geen houden aan. Ik was deel van die golf. Het was spannend, het was anders, het was feestelijk, het was angstaanjagend en adembenemend.

I DON’T KNOW WHO I AM, BUT LIFE IS FOR LEARNING

Wie was ik toen? Ben ik veranderd? Ben ik dezelfde? Wat hoopte en verwachtte ik? Wat is ervan geworden?

Wanneer je bewust als nieuwe generatie het toneel van de geschiedenis betreedt, ben je nauwelijks bezig met het verleden, maar uitsluitend met de toekomst. Het verleden is van je ouders, de toekomst is van jou. Met het verleden van de ouders dient vooral afgerekend te worden. Het verleden van onze ouders – zo ver weg, zo vreemd – werd getekend door de Tweede Wereldoorlog. Onze jeugd werd daar ook door gekleurd, bij de een meer dan bij de ander. Een wolk van verhalen, van vertelde verhalen en van verzwegen verhalen, hing in de huizen en op de straten. Ik groeide op in Rotterdam bij het geluid van heipalen die de grond in werden gedreven om het lege hart van de stad met nieuwbouw te vullen.

De toenemende welvaart gaf me de kans me te bevrijden van het verleden en het milieu van mijn ouders. Vrij zijn. Vrij van de macht der gewoonten. Vrij van de wetten van de kerk. Vrij om te worden wie ik wilde zijn. Vrij om in een nieuwe toekomst een nieuwe samenleving te denken. Vrij om het feest van de zinnen te vieren. Het was geen collectief manifest dat met gouden inkt op het papier van de hemel werd geschreven. Het gebeurde gewoon. In de muziek. Door de muziek.

Ik was de eerste in de familie die het gymnasium had gevolgd, de eerste die naar de universiteit ging. Daar was iedereen trots op. Maar ik wist niet precies hoe dat moest: op kamers wonen, studeren, deel uitmaken van een gemeenschap waarvan ik de mores niet kende. Ik deed perfect alsof. Geloofde er bijna zelf in. Maar ik voelde me een vreemdeling in Jeruzalem. Wat ik wilde met mijn toekomst, wist ik niet. Ik had geen richting. Niemand kon me die geven. Niemand ging me voor. De vrijheid was te groot, te veel, te leeg. Uit angst voor de sprong in het duister van het onbekende of uit angst voor het geregelde burgerbestaan, voor de terugval in gebondenheid, leefde ik in het nu en deed de verwarrende ervaringen op die een mens volwassen maken.

Ik was niet de enige voor wie een carrière een onduidelijke optie was, ja soms zelfs verdacht. Mijn vrienden waren evenmin van plan in de nette sporen van de ouders te treden. Hebzucht of maatschappelijke geldingsdrang waren ons vreemd. Macht was een vies woord. Daartegen moest met kracht worden geprotesteerd. Veel geld was niet nodig om gelukkig te zijn. Liefde en solidariteit waren genoeg. En natuurlijk een biertje op zijn tijd of een stickie. Dat laatste probeerde ik een enkele maal, maar de toenmalige kwaliteit van de wiet verruimde mijn geest niet of nauwelijks. Alcohol had wel een ontremmende werking. Die hielp me even van mijn verlegenheid af.

Ik was vaak verliefd. Soms op verschillende mannen tegelijk. Ik hoopte op een echte, goede volwaardige relatie, maar de mannen die ik ontmoette waren allen bezig zichzelf uit te vinden of persoonlijke problemen op te lossen, ze hadden bindingsangst of verlatingsdrift. Dat er ook iets aan mij schortte wist ik wel. Ik was nog niet af, niet door de groeistuipen heen, niet in evenwicht. Ik had al enige tijd een losse verhouding met een toen bekende Nederlander. Er zat geen schot in. Ik was daar erg ongelukkig over. Tegelijkertijd was ik verliefd op een medestudent – ik noem hem hier Gijs –, die uit een keurige conservatieve familie kwam, en die juist bezig was de homoseksueel in zichzelf te ontdekken. We voelden ons beiden buitenbeentjes en vonden elkaar in een voor Leiden enigszins exuberante levensstijl. We praatten, ruzieden, vrijden, dansten (op Marvin Gaye: ‘I heard it through the grapevine’), dronken, huilden en maakten van de nacht een dag.

Buiten die intieme kring, die broeikas vol emoties, benauwd en groeizaam en pijnlijk, lag de grote wereld, lag het geweld van oorlogen en opstanden en onderdrukkende regimes. De beelden van de gruwelen in Vietnam werden dagelijks op ons netvlies geëtst. In Griekenland grepen kolonels de macht. Ze zetten communisten en andere vijanden van het regime gevangen, moordden ze uit. In Spanje was de fascistische generaal Franco al dertig jaar aan het bewind. Tegenstanders werden aan de wurgpaal gekeeld. De evenknie van Franco in Portugal was Salazar. De Sovjet-Unie had de dappere, vrijheidslievende Tsjechen de mond gesnoerd. De vrijheid, die wij wel hadden, werd in andere delen van Europa met voeten getreden. Het waren de resten van het vermaledijde verleden, dat maar niet weg wilde gaan. Wat konden we doen? Verontwaardigd demonstreren. We hadden de illusie dat het hielp. In ieder geval hadden we de illusie dat we een zinvolle daad stelden. Zwijgen was geen optie. Alles moest anders. Maar de wereld was te groot om aan te pakken met onze jonge, machteloze handen. Ik wist niet wie ik was. Ik schreeuwde tegen de wind in.

WE HAVE GOT TO GET OURSELVES BACK TO THE GARDEN

In juli reden we in een oude deux chevaux naar het zuiden. Gijs en ik en Mark, de jongen op wie Gijs verliefd was. Het doel was Spanje. We haatten Franco, maar de aantrekkingskracht van de zon was sterker dan de haat. Opportunisten waren we toen al. Daar zouden we ons een paar dagen bij vrienden voegen, waarna ieder zijns weegs zou gaan, ik naar mijn zus die in Blanes verbleef. We reden in één ruk door naar de streek rond Montpellier, waar de ouders van Gijs een oude boerderij bezaten. De eend haalde nauwelijks de honderd kilometer per uur. Er was nog geen doorgaande autoroute. Ik zat op de achterbank. Het lawaai, de warmte, en de wind door het open dak waren ondraaglijk, zoemden rond in mijn kleverige hoofd. Ik hield nauwkeurig de blikken bij die Gijs op Mark wierp en probeerde erachter te komen hoe ver de verovering was gevorderd. Mark liet zich niet zo makkelijk kennen. Hij had vriendinnen bij de vleet, maar was ook gevoelig voor de licht hypnotiserende charme van Gijs, gevoelig voor het gevaar, voor het andere, voor het experiment, voor de ongebreidelde emotie. Ook hij wist niet wie hij was.

Laat in de avond kwamen we aan. Het huis lag afgelegen in een ruige streek. De nacht was zo donker dat ik niets van de omgeving kon zien. Gijs wees mij de logeerkamer. Zelf trok hij zich met Mark terug in de slaapkamer van zijn ouders. Ik lag lang klaarwakker in de diepe doodstille duisternis te staren. Het was of ik doof en blind was geworden, een wezen vervreemd van de wereld en teruggebracht tot het formaat van een knikker. Buiten mij was niets, alleen de twee mannen in de andere kamer. Die hadden elkaar. Ik verlangde naar hen. Deelgenoot zijn. Bemind zijn. Begeerd worden.

Ik keerde terug uit een slaap zo diep en roerloos als de dood. Een kier licht drong door de gesloten luiken. De mannen sliepen nog. Ik stond op, breekbaar als glas, en liep in mijn lichtblauwe nachtjapon door het onbekende huis naar buiten. Daar gebeurde het. Nu, zoveel jaren later, voel ik nog de warmte van de zuidelijke zon op mijn huid, ik ruik de lavendel en de kruidige begroeiing van de onbehouwen heuvels om het huis heen. Vogels hoor ik. Cicaden. Ik legde mijn hand op de ruwe stenen buitenmuur van het huis. Eenzelfde ervaring had ik als kind van zes. Nu was het omschrevener, volwassener, maar van gelijk intens kaliber. ‘Dit ben ik. Hier en nu. Dit is mijn ruimte en dit is mijn tijd.’ Ik nam de omgeving waar. Ik nam mezelf in de omgeving waar. Ik zag mezelf in de tijd. Zoals alle kleuren samen het wit van het licht vormen, zo voegden zich aandachtig melancholie, geluk, verdriet, angst, bitterheid aaneen tot een kernachtig bewustzijn, dat alle kleine wederwaardigheden oversteeg, dat mijzelf oversteeg. Ik legde alles af: mijn verleden, mijn toekomst, mijn zorgen, mijn onzekerheden, mijn illusies, mijn geloof, hoop en liefde. Het was pure eenzaamheid. Ik was teruggeworpen op mijn rauwe, ruwe zelf.

Later las ik bij John Berger dat het leven niets anders is dan het geboortekanaal naar de dood, dat je verleden zich om je heen vormt als een placenta voor het sterven. Dat kale besef in de warmte van het Zuiden, in het licht van de ochtend was niet treurig. Het was hard en helder. Het was het fundament. Van daaruit, zo wist ik, kan ik reiken naar de ander, kan ik werken in vrijheid aan verbondenheid, kan ik geven wat ik heb. Dit is het. Het zal nooit meer worden, maar ook nooit minder. Dit is mijn tuin. ‘Il faut cultiver son jardin,’ zegt Voltaire in Candide. Je moet je tuin bewerken.

AND EVERYWHERE THERE WAS SONG AND CELEBRATION

Zo’n diep besef laat zich niet makkelijk invoegen in het dagelijks leven. Het duurde nog een tijd voor het ‘operationeel’ werd. Aan de buitenkant ging alles gewoon door: de nachten met de vrienden, lachen, dansen, zingen, praten, somber zijn. Maar ik werd op een andere, bewustere manier getuige van de gebeurtenissen in de wereld.

Eddie Adams won de Pulitzer Prize 1969 voor zijn foto van een Vietcong die op straat werd geëxecuteerd met een schot in het hoofd. Hij drukte af op het moment dat de kogel inslaat. Martin Luther King en Robert Kennedy stierven onder de ogen van miljoenen televisiekijkers. Jan Palach stak zichzelf in brand. We zagen het. We zagen napalmbombardementen. We zagen alles, zoals nooit eerder oorlog en geweld thuis werden afgeleverd. Het was geen film, het was echt. De nabijheid van wat veraf gebeurde trok ons de wereld in. Tegelijkertijd was er een beweging de andere kant op, naar het ik, naar de liefde, naar de muziek, naar het lichaam. De hippiecultuur was ondanks de bloemen en de openbare extase sterk in zichzelf gekeerd en zelfgenoegzaam. Ze ontstond als reactie op de wreedheden van het dagelijks leven. Dat was het wanhopige feest van Woodstock.

Het van de wereld afgewende van de hippies, de baarden, de zelfgeweven jurken, de zelfverbouwde onbespoten groenten, de kruidenthee en de hele romantiek van een leven zonder moderne gemakken was niet echt aan me besteed. Het sektarische trok me niet aan. Maar de muziek van die jaren met de waanzinnige energie, de hallucinerende herhalingen, de wonderbaarlijke harmonieën was een motor naar de toekomst. Ik begon langzamerhand een gevoel van richting te krijgen. Lezen, werken, studeren. De wereld leren begrijpen in de teksten die erover zijn geschreven.

CAUGHT IN A DEVIL’S BARGAIN

Gijs is zijn eigen weg gegaan. Zijn leven is een voortdurende zoektocht gebleven. Hij scheepte zich in op een reis naar het middelpunt van zijn ‘ik’. Daar is hij nog altijd niet aangekomen, vrees ik. Zijn wegen werden onnavolgbaar. Alle banden met oude en nieuwe vrienden verbrak hij.

De andere vrienden uit de vormende jaren hebben ieder hun eigen route gevolgd, allen weggeslingerd van dat centrum waar we ons toevallig met elkaar bevonden in de zomer van 1969. Ik volgde mijn weg. Een betrekkelijk traditionele: huwelijk en kinderen. Mijn idealen probeerde ik vorm te geven in een lidmaatschap van een politieke partij. De voortdurende compromissen benamen me op den duur het zicht op het doel. De werkelijkheid dwong telkens tot een pact met de duivel. Ik gaf de actieve politiek met een zucht van verlichting op.

Een nieuwe weg opende zich toen ik ging schrijven. Daarin greep ik terug op de werkelijkheid van de glorieuze ochtend in de buurt van Montpellier, op de eenzaamheid, op het besef van vergankelijkheid en verantwoordelijkheid, op de complexiteit en raadselachtigheid van het leven. Het is voor mij een manier om de angst te beteugelen, om greep te krijgen op de werkelijkheid, om mijzelf als mens, ontwapend, te doen kennen aan de ander.

Mijn generatie, de grote golf die almaar rees, is aangespoeld en trekt zich terug. Op de vloedlijn blijft achter wat we de wereld brachten.

-

GELOOF IS EEN OUDE JAS

Wanneer het precies gebeurde weet ik niet meer. Dat is niet precies na te gaan. Zoals je opeens je moeder boven het hoofd bent gegroeid en je hebt het moment gemist. Ik ben opgevoed in een katholiek milieu met een rood randje. Nonnen waakten zorgvuldig over onze maagdelijkheid en onze informatievoorziening. Boeken die op de index stonden, waren uiteraard niet voorhanden in de schoolbibliotheek. De oude Grieken werden gekuist gelezen. De moderne Nederlandse letterkunde hield op bij Arthur van Schendel. Ik heb me altijd afgevraagd of de nonnen in het kader van ‘ken uw vijand’ de verboden boeken zelf lazen. Rode oortjes, schuldige opwinding en dan lekker biechten. In die celibataire contacten tussen nonnen en priesters zagen we veel geheime erotiek.

Het geloof stond als een ondoordringbaar schild om ons heen. Het leven speelde zich af binnen de zuil. Het kwam niet in je kinderhoofd op eruit te breken.

Maar wacht, hier moet ik eerst iets zeggen over de definitie van ‘geloof’.

‘Geloof’ in engere zin is de gedachte dat het universum (en al die andere universa die er schijnen te zijn) is geschapen door een bijzondere instantie die zich in meer of mindere mate met zijn schepping bezighoudt. Onze kennis van ‘Hem’ is noodzakelijkerwijs gebrekkig omdat hij meer en beter is dan wij zijn. Anders ook. Het leven is door hem voorzien van een extern doel en een intrinsieke zin. Die zijn ten dele kenbaar via heilige boeken. Gelovigen groeperen zich rond die heilige boeken, ontlenen er voorschriften aan voor het samenleven en hebben niet zelden de behoefte hun overtuiging aan anderen op te leggen.

‘Geloof’ in wijdere zin is de visie dat een stelsel van gedragsregels noodzakelijk is om een lijn in het samenleven aan te brengen, om de chaos te voorkomen. Dat geloof wordt ‘levensovertuiging’ genoemd. Dat heeft niets metafysisch en is controleerbaar. Die overtuiging behoeft geen leap of faith in de armen van een onkenbare macht, maar is gewoon gezond verstand en samenwerking. Het vergt een permanent debat, een voortdurend contact met de veranderende werkelijkheid; het vergt een open geest. Men heeft wel gedacht dat geloof zonder Gods waarschuwende vinger onbestaanbaar was en een vrijbrief voor libertinisme, anarchisme en morele chaos. Dat is klinkklare onzin. Met en zonder God zijn mensen feilbare wezens, geneigd tot goed en kwaad, veroordeeld tot elkaar.

Zoals veel pubers had ik religieus aandoende ervaringen van overweldigende schoonheid, van diepe troost, van eenheid met het universum, van grondeloze wanhoop en van heldendom. Pubers hebben een megalomaan trekje. Het zullen wel weer de hormonen zijn, maar die nuchtere, biochemische verklaring doet niets af aan de impact van de visioenen en van de Erhabene Gefühle. Trouw aan het geloof van de vaderen als ik nog was interpreteerde ik die ervaringen als de manifestatie van God. God was de kracht die alles in beweging zette, die alles wist en alles kon. Een goedig monster dat in zijn geweldige armen de hele mensheid borg. En Jezus Christus was zijn Zoon die voor ons mens was geworden en dus voor ons was gestorven, een subliem offer. Vraag niet hoe het kan, profiteer ervan. Dat mysterie vormde de kern van het geloof.

De grootmoedigheid waartoe een dergelijk Opperwezen zijn geliefde mensheid in het algemeen en zijn gelovigen in het bijzonder moest inspireren was echter ver te zoeken. De nonnen waren over het algemeen bits en bekrompen, afgunstig op onze vrijheid en jeugd. De priesters waren arrogant en tiranniek. De paus zegende de kanonnen. In de kerk zaten de rijken op de eerste rang. Zij kregen privileges. De armen moesten het doen met de belofte dat ze het koninkrijk der hemelen zouden beërven terwijl die rijke man dan nog een kameel door het oog van een naald stond te duwen. Hoewel de katholieke machthebbers het volk het liefst zo dom mogelijk wilden houden, konden ze op den duur niet om scholing heen. Dat bracht een gevaar met zich mee: de ontwikkeling van het denken kon een neiging tot onafhankelijkheid bevorderen. Denken is vragen. En vragen zijn lastig. Dan wordt naar het antwoord van repressie gegrepen en naar dreiging met hel en verdoemenis. Ik vroeg. De vragen hebben het hem gedaan. De vragen en de onbevredigende antwoorden. Geleidelijk viel ik van het geloof, een natuurlijk proces van traag en zacht vallen, zoals een blad in de herfstwind omlaag dwarrelt. Geen centje pijn.

Ik vond andere filosofen dan Teilhard de Chardin, met wie de nonnen dweepten. Ik vond juist die filosofen waarvoor we werden gewaarschuwd. Ik vond Camus en Nietzsche. Goede schrijvers zijn dat. Eerst met de prettige huivering van het verbodene, later met meer en meer instemming. Ik vond een ratio die de mens als een onderdeel van een voortdurend bewegend universum zag, een stap in een ontwikkeling, met hersens die toegerust waren om een deel ervan te begrijpen en een ander deel (nog) niet. Hoe meer kennis wordt verworven, hoe meer raadsels worden opgelost. Wat we nu nog niet weten, zal morgen gemeengoed zijn. De mens is niet de ‘kroon op de schepping’, maar een toevallig bijproduct van aminozuren. Dat een Opperwezen met de naam Jahweh, God of Allah oorzaak en doel was van dat hele proces was niet meer dan een lege metafoor voor het vooralsnog onkenbare. Zin viel er niet in te ontdekken. ‘Ik ben die ik ben,’ zegt Jahweh van zichzelf, maar dat kunnen we net zo goed van het universum en van onszelf zeggen. We zijn. Geen doel, geen zin, anders dan in het zijn zelf. En straks zijn we niet meer, want zo gaat de cyclus van leven en dood. Punt. God heeft niet de mens gemaakt. De mens heeft God gemaakt.

Toen dat tot me doordrong was ik opgelucht. Klaar met die hocus pocus en berichten van gene zijde. Weg met hemel en hel. Weg met voorschriften zonder grond. Weg met gehoorzaamheid zonder verantwoordelijkheid. Weg met de hiërarchie van het priesterschap, de zelfbenoemde intermediairs tussen Heer en dienstknecht. Weg met de angst. Ik werd volwassen.

Je kunt het geloof met zijn hele repertoire van geboden en verboden, met het ganse bouwwerk van instellingen en rituelen, een systeem dat het leven structuur geeft, wel uitdoen als een oude jas, maar het is koud daarbuiten. En eenzaam. Stond ik voorheen in een landschap vol richtingaanwijzers en begaanbare wegen, liep ik tevoren in gezelschap van geloofsgenoten, nu was ik alleen, om mij heen een gebied dat ik zelf in kaart moest brengen. Nu is het bekend van afvalligen met een behoefte aan geloof dat ze – koud als ze het hebben – op zoek gaan naar de warmte van een nieuwe ideologie, een nieuwe, felle overtuiging om het leven zin en doel te geven. Ze overschreeuwen zichzelf om de verwijtende stem van het oude geloof niet te horen. Het is maar één stap van calvinist naar stalinist. Zo verging het mij niet. Maar ik zocht wel het gezelschap van schrijvers die de vragen naar zin en doel bespraken. Hoe te leven? Want als er geen handboek is dat door hogere machten is geschreven en uitgegeven, dan zul je zelf moeten bepalen wat van waarde is en aan welke regels je gehoorzaamt. En liefst moet dat niet te ver afwijken van de regels van anderen, anders zit je zo in de nor of in een gekkenhuis. De theorie is dat de oplossing van de vraag hoe te leven tevens de zin ervan omvat. De zin van het leven zit in leven zelf. De cirkel kan niet ronder. Vraag en antwoord bijten elkaar in de staart.

Het komt dus aan op de praktijk. Wat is nuttig in een samenleving? Wat geeft veiligheid en vrijheid? Kijken we naar de tien geboden dan zit daar een prima basis in voor een rechtssysteem. Hoewel de tien geboden een onderdeel vormen van de joods-christelijke folklore, kunnen ze heel goed worden gezien als uitgangspunten waar elk weldenkend wezen in iedere cultuur op komt. Goed mogelijk dat mijn antwoorden op de belangrijkste vragen dus niet eens zo heel veel anders zijn dan die van gelovigen. De kerk ging echter verder dan de grondregels. Afgezien van de tien geboden, een soort statuten van de mensheid, leerden we als kinderen ook nog eens het huishoudelijk reglement van onze Moeder de heilige kerk. De onzinnige beperkingen die zij oplegt, zoals het verbod op seks voor het huwelijk en het verbod op anticonceptie en abortus, en allerlei andere geboden en verboden die het vooral op de seksualiteit en het zelfbeschikkingsrecht van mensen hebben voorzien, zijn geen wezenlijke bepalingen, maar pure machtspolitiek. Weg ermee.

Om meer greep te krijgen op de vraag naar de moraal, zocht ik mijn weg door de geschiedenis. Op school was het bredere historische verband waarin het christendom ontstond selectief besproken. Een opener en vrijere benadering van het verleden, los van het dogmatische uitgangspunt, gaf verrassende vergezichten. Tot op de dag van vandaag ben ik bezig het historische perspectief dat me in mijn jeugd is gegeven te corrigeren. Heerlijk werk. En hoewel ik begrip heb voor de existentiële angst die mensen in geloof gevangen houdt, geef ik er de voorkeur aan recht in de afgrond van de zinloosheid te kijken. De filosoof Jaap van Heerden heeft een bundeling van zijn stukken doen verschijnen onder de titel Wees blij dat het leven geen zin heeft. De vraag naar de externe zin van het leven kan geen betrouwbaar antwoord krijgen. Stel hem dus niet. Het is een zinloze vraag. Die opvatting bevrijdt ons van veel overtollige ballast, en is een opgewekt wapen in de strijd tegen de wanhoop die elk mens, gelovig of niet, soms overvalt. Staar ik het monster van de zinloosheid in de lege ogen, dan geeft die uitspraak me altijd weer moed.

Veel moed put ik ook uit het lezen van de Griekse tragedies: de mens in keiharde confrontatie met de willekeur van de goden. Wat is het lot en hoe moet je dat ondergaan? Gelaten? Stoïcijns? Of rebels? Moeten we ons spiegelen aan Socrates, die kalm de gifbeker aan de lippen zet, waartoe hij is veroordeeld wegens het bederven van de jeugd? Of zeggen we met de twintigste-eeuwse drinkebroer Dylan Thomas: ‘Do not go gentle into that good night; rage, rage against the dying of the light’? Hoe verhouden we ons tot het lot en de dood en tot de ander? Als er dan geen hoger doel en geen diepere zin is die het leven richting en inhoud geeft, hoe komen we dan ’s morgens uit bed? Staan we moedeloos op voor weer een nieuwe dag in zinloze activiteit doorgebracht? Halen we onze schouders op als we de geliefde zien, want ach, waartoe leidt die liefde als alles zinloos is? Sluiten we vermoeid onze ogen voor een prachtig schilderij van Vermeer of Picasso, want… zinloos, nietwaar?

De grootste misvatting over niet-geloven in een hogere macht is dat de schoonheid van haar glans wordt ontdaan. Het tegendeel is waar. Juist de diep-menselijke worsteling met het lot en de vrije wil is bijvoorbeeld in de Griekse tragedies zo urgent en duidelijk verwoord, dat iedereen er duizenden jaren later nog altijd de actualiteit van ondergaat. En waarom zou een schilderij van Rembrandt waarop hij de Heilige Familie afbeeldt mij minder ontroeren dan een gelovige. Nu ik toch bij de zeventiende eeuw ben: diepe bewondering heb ik voor de manier waarop wetenschappers, denkers en dichters in die tijd een eigen, onafhankelijk standpunt bevochten op de almacht van de (protestantse) kerk. Ik denk aan Spinoza. Ik denk aan de gebroeders Koerbagh, wier geschiedenis in Nederland betrekkelijk onbekend is, omdat we zo graag het imago van tolerante en vrijzinnige natie hooghouden. In het zogenaamd tolerante Nederland van de zeventiende eeuw hadden de dominees veel macht. De gebroeders Koerbagh koesterden niet alleen gedachten over democratie en vrijheid van meningsuiting, maar hadden ook weinig op met God en godsdienst. Ze schreven daarover. Hun moed werd hun fataal. Had hun vriend Spinoza als levensmotto ‘Caute’ (wees voorzichtig), zij namen geen blad voor de mond. Een van de twee werd gevangengezet in het rasphuis en stierf korte tijd later van ellende, de ander heeft het van narigheid ook niet lang meer gemaakt. Helden van het vrije woord en de vrije gedachte zijn ze.

Het nieuwe, onafhankelijke, geloofloze denken was niet te stuiten en vond bij de filosofen van de Verlichting een intens hoogtepunt. Onze moderne maatschappij is op de denkbeelden over de scheiding van Kerk en Staat, vrijheid van meningsuiting en democratie gegrondvest. Ik heb altijd gedacht – gehoopt – dat de secularisering langzaam maar zeker zou doordruppelen in de maatschappij. Ik was volwassen geworden door het geloof af te zweren, zo zou de maatschappij ook volwassen worden doordat het irrationele hiërarchische denken zou worden vervangen door een poëtische en betrokken moraal. Tot mijn verbazing blijkt de mensheid de valse troost van het magische denken nog steeds – of weer – nodig te hebben. Tot mijn verbazing vertrouwt de mens zichzelf en zijn talenten niet en zoekt hij de rechtvaardiging voor zijn daden bij een instantie buiten zichzelf. Dat getuigt van lafheid. Het getuigt ook van een niet verwerkte teleurstelling. De wetenschap heeft de mens ‘teruggebracht’ tot een chemische fabriek, de hersenen tot neuronenimpulsen, de liefde tot feromonen en hormonen. Bewustzijn is te danken aan stofjes. De vrije wil krijgt een groot vraagteken. Daar doet het pijn. Die vrije wil moet koste wat kost worden gered… om hem vervolgens weer uit te leveren aan een hogere macht, een Opperwezen dat ons op ondoorgrondelijke wegen stuurt. Voor mij is de wetenschappelijke benadering geen reductie, maar een schitterende weg van vindingen en interpretaties, indrukwekkend als de sterrenhemel boven ons.

Ik geloof niet in een God of in een hiernamaals. De behoefte aan een voortbestaan na de dood heeft iets zieligs. Dat vastklampen aan bijna-doodervaringen, het licht aan het eind van de tunnel, de wenkende hand, de kinderlijke overgave aan charlatans als Derek Ogilvie of Char, de seances, de bidstonden, de bedevaarten, dat hele corpus aan irrationele handelingen is onderdeel van de feilbare, meelijwekkende mens. Mijn rationele instelling wordt wel eens gezien als kil of beperkt of zelfs emotieloos. Het tegendeel is waar. Intensere emoties dan bij de mens die zich alleen geplaatst ziet in een onverschillig voortrazend universum bestaan niet. Heftiger beleefde noodzaak om tijdens de tachtig ons gegeven jaren in harmonie samen te leven met al die andere treurige producten van de evolutie is niet te vinden. Diep medelijden en soms ook diepe liefde bevangt me voor onze soort, die op de eeuwigheid bemeten slechts korte tijd deze aarde heeft bevolkt als een schimmel, een virus, die uitgeziekt moet worden.

-

MOEDERS OM TE KOESTEREN

Het is een komisch dreigement dat onze islamitische medemens wordt voorgehouden: ‘Er moet bij jullie maar eens flink een Verlichting overheen.’ Het klinkt als een vorm van kastijding of een verschrikkelijk bitter medicijn, dat ons destijds ook aanvankelijk afkeer en vrees inboezemde maar waar we toch achteraf dankbaar voor zijn. We zijn er echt van opgeknapt en hadden de ervaring niet graag willen missen. Hoewel ik dat voor waar houd, is de medicijn die voor de eigen kwaal werkte niet per definitie werkzaam in andere gevallen.

‘Verlichting’ is een prachtig woord. De dubbele betekenis laat geen negatieve connotaties toe. Niet alleen gaat er een licht branden, tevens wordt een zware last van de schouders genomen. Hoe kun je daar niet naar verlangen? Het lot van de niet-verlichte mens is doodmoe te dwalen in duisternis. Betere en optimistischer naam is niet gekozen voor een tijdperk in de cultuurgeschiedenis. Renaissance is een goede tweede. Romantiek daarentegen zegt mij minder. Ik kom daar nog op terug.

De Verlichting vloeide voort uit een eerdere fase in de cultuur, die van de wetenschap van Descartes en Newton en de filosofie van Spinoza, en beslaat ruwweg de gehele achttiende eeuw. Het beroerde van benamingen is hun exclusiviteit. Het is een stempel. De eeuw van de Verlichting sluit andere eigenschappen van die tijd vrijwel uit. Dat de Romantiek in diezelfde achttiende eeuw het contrapunt vormde bij het verlichte denken kan niet genoeg worden benadrukt. Het gelijktijdig bestaan van vrijwel tegengestelde levensvisies is meer in overeenstemming met de werkelijkheid dan de claim van een dominante visie op alomtegenwoordigheid. Zo floreert in onze tijd van wetenschap en techniek helaas ook de spiritualiteit en het ietsisme. Het zal aan het dierbare nageslacht liggen welke eigenschap het meest kenmerkend voor onze tijd zal worden geacht.

Je een kind van de Verlichting noemen oogst meewarige blikken. Oude koek. Hoe kun je nog aan de macht van de rede blijven hangen als redeloosheid zo overduidelijk de macht bepaalt. De rede is een kille gast meent men, die geen recht doet aan onze emoties en intuïties. Martha Nussbaum, de Amerikaanse filosofe, deed in Oplevingen van het denken. Over menselijke emoties een compromisvoorstel aan de moderne devotie voor de emotie: ze stelt dat emotie ook een deel van de rede is. Rede en gevoel zijn niet tegenover elkaar te stellen. Dat is op zichzelf geen flitsend inzicht in de menselijke psyche: het heeft mij ook altijd geërgerd dat een redelijk denkend mens wordt beticht van gevoelloosheid. Het is echter niet nodig over te gaan tot gelijkstelling van rede en gevoel om de Verlichting te redden van rechtlijnigheid. Rede en gevoel werken eendrachtig samen om een tegenwicht te vormen tegen de werkelijke vijand: egocentrie, orthodoxie en onverschilligheid.

De eeuw van de Verlichting gaf een aantal vrouwen de kans op rationele gronden hun gelijkheid/gelijkwaardigheid ten opzichte van de man te bepleiten en voor zover mogelijk in de praktijk te brengen. Vrouwen deden van zich spreken in die tijd. Al was het alleen maar in de klemmende vraag ‘Wat is de vrouw?’ In zijn Essai sur le caractère, les moeurs et l’esprit des femmes stelde A.L. Thomas de vraag of de vrouw door natuur dan wel cultuur werd bepaald. Omdat Thomas nogal naïef bekende maagd te zijn, werd zijn opinie niet al te serieus genomen. Maar wellicht was hij een onafhankelijk observator. Diderot en Madame d’Epinay reageerden en gaven de discussie gewicht.

Intussen bemoeiden de maîtresses van de koning (madame de Pompadour en haar collega’s) zich achter de schermen met staatszaken. Rijke weduwen begonnen een salon waar zij de grote geesten van de tijd in staat stelden met elkaar en andere gasten op hoog niveau te converseren. Vrouwen presenteerden zich dus als gelijken van de man. Daarbij moet een kleine kanttekening worden gemaakt. De genodigden waren veelal mannen. De salonhoudende dames hadden weinig behoefte aan concurrentie van hun goedgebekte zusters. Als gretige leerlingen overtroffen vrouwen hun leermeesters in de wiskunde. Let wel: de vrouwen die zich aan de kluisters van de ondergeschiktheid en onkunde trachtten te ontworstelen waren in de maatschappij sowieso bevoorrechte vrouwen uit de betere standen. Boerinnen en arbeidsters kwamen in het stuk nog niet voor.

Laten we aannemen dat Belle van Zuylen (1740-1805) aan het eind van de achttiende eeuw een aantal vrouwen uitnodigt om samen met haar de eeuw en hun leven door te nemen. Wie in de annalen van de achttiende eeuw duikt kan interessante gezelschappen samenstellen uit vrouwen die zich verdienstelijk hebben gemaakt in kunst, cultuur en maatschappij. Belle doet een greep. We zien verschijnen: Maria Sibylla Merian, geboren halverwege de zeventiende eeuw, overleden in 1717. Madame du Châtelet, 1706-1749. Madame d’Epinay, 1726-1783. Betje Wolff, 1738-1804. En Mary Wollstonecraft, 1759-1797.

Belle kijkt tevreden rond: alle generaties zijn vertegenwoordigd. Ze kent ze allen van naam, van reputatie en van hun werk. Ze worden genoemd in Belle’s Verzameld Werk, behalve Mary Wollstonecraft. Wel wordt William Godwin, de echtgenoot van Mary, aangehaald. Ik gok erop dat Belle ook Mary’s werk kent, met name haar Vindication of the Rights of Women en daar misschien het een en ander over had op te merken.