Aangetrokken door de verhalen van György Konrád reist Lieve Joris in de zomer van 1989 naar Boedapest, aan de vooravond van de herbegrafenis van Imre Nagy, de leider van de opstand van 1956. Als ze op het winderige Heldenplein staat te midden van een volk dat huilt om zijn verleden, vermoedt ze niet hoezeer het lot van de Hongaren haar de daaropvolgende maanden in de greep zal houden. Terwijl het communistische rijk in zijn voegen kraakt, ontdekt Lieve Joris hoe diep het systeem heeft ingegrepen in het persoonlijke leven van mensen, hoe onontkoombaar de trauma’s zijn die in deze tijd van herwonnen vrijheid opwellen.

Renée Postma, oud-correspondent in Boedapest voor o.a. NRC Handelsblad, schreef een nawoord bij deze nieuwe uitgave.

De melancholieke revolutie werd bekroond met de Henriëtte Roland Holst-prijs 1993. Uit het juryrapport: ‘Haar reisverslag wordt gekenmerkt door een bijna terloops, maar doeltreffend gebruik van literaire procedés. [...] De schrijfster toont dat zij een scherp oog heeft voor schijnbaar onschuldige, maar bij nader toezien met symboliek geladen details.’

Lieve Joris

De melancholieke revolutie

Met een nawoord van Renée Postma

Uitgeverij Augustus
Amsterdam • Antwerpen

Voor Marek

Copyright © Lieve Joris en uitgeverij Augustus, Amsterdam

© Nawoord 2006 Renée Postma

Omslagfoto Hans Huurdeman

Omslagontwerp en typografie Suzan Beijer

Foto auteur Chris van Houts

Kaart Gerrit van Omme

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 457 0558 3

NUR 300

www.lievejoris.nl

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vierde druk, 2006, ISBN 978 90 457 0080 9.

Inhoud

Zomer 1989

Herfst

Winter

Lente 1990

Hoe het verder ging. Nawoord van Renée Postma

Zomer 1989

SZDSZ

Szabad Demokraták Szövetsége, Alliantie van Vrije Democraten

MDF

Magyar Demokrata Fórum, Hongaars Democratisch Forum

MSZP

Magyar Szocialista Párt, Hongaarse Socialistische Partij

FIDESZ

Fiatal Demokraták Szövetsége, Alliantie van Jonge Democraten

OP HET MELODIEUZE ritme van György Konráds stem ben ik naar Boedapest gereisd. Die onverholen melancholie, dat gebrek aan fanatisme, die verhalen van vroeger, doortrokken met een lichte nevel van alcohol – terwijl ik hem las, vervaagden de grenzen tussen zijn Europa en het mijne. Het was alsof in die andere helft, die altijd in het halfduister van mijn bewustzijn had liggen schemeren, iets van mezelf lag, dat ik nog niet kende.

Het is na Polen mijn tweede reis naar Oost-Europa – de zoveelste reis naar een land waar ik niemand ken, maar waar ik instinctief naar toe word getrokken. Ik voel me zoals altijd bevreesd, al heb ik door de jaren heen geleerd op mijn intuïtie te vertrouwen.

Marek heeft me naar de trein gebracht. Op de valreep riep hij me nog toe: ‘Polak Wegier dwa bratanki, i do szabli i do szklanki’, wat betekent: De Pool en de Hongaar zijn broeders, in vechten en in drinken. En hij persifleerde de zangerige Hongaarse taal, om me op het laatste moment nog aan het lachen te maken en wellicht ook om zijn zenuwen te verbergen. Want mijn reizen die kant uit maken hem onrustig. Dertien jaar geleden – hij was toen twintig – heeft Marek Polen verlaten. Hij is er nooit terug geweest. De veranderingen in Oost-Europa schoppen zijn leven in de war. Zijn wantrouwen tegenover de communisten zit diep, hij is niet bereid dat zomaar op te geven. In stilte hoop ik dat ik hem ooit zal kunnen overhalen mij mee te nemen naar het landschap van zijn jeugd. Misschien ben ik ook wel namens hem op reis gegaan, als een verkenner.

Ik wil Tuinfeest van Konrád uitlezen, maar de man die na Wenen neerploft op de bank tegenover me, vangt mijn blik en steekt ongevraagd van wal. Een New Yorkse jood, in 1949 uit Hongarije vertrokken. Al vlug vaart ons gesprek richting Israël en voor ik het besef zijn we het oneens en heeft hij het plan opgevat me tijdens de uren die ons resten de geschiedenis van Israël opnieuw uit de doeken te doen. Ik probeer hem nog te weerhouden, ik wijs naar buiten, we zijn de grens gepasseerd en meteen in een gat in de tijd gevallen: het eerste Hongaarse stationnetje, een stationnetje met niets te veel, degelijk en saai als een ouderwetse blokkendoos – het type waarin een rood micaraampje al een wonder van verrukking was.

Maar mijn medereiziger laat niet los. Wil ik soms dat Israël van de aardbodem verdwijnt! Ik kijk over mijn dichtgeslagen boek heen naar de boerderijen die langsglijden.

‘Zouden dat kolchozen of privéboerderijen zijn?’

‘Of moeten alle joden alsnog in de zee gedreven worden!’

En zo heb ik al voor mijn reis goed en wel is begonnen een gevoel van verlies: we rijden een nieuwe wereld binnen, maar ik word achteruit getrokken. Ik zal de volgende weken nog vaak aan de man denken. Hij heeft me mijn eerste Hongaarse les gegeven: een les over een obsessie, met het woord en met de geschiedenis.

In het appartement waar ik logeer kost het me aanvankelijk moeite me in Hongarije te voelen. Kamers met hoge plafonds en een allegaartje van tweedehandsmeubels, een kast met ouderwets speelgoed achter glas en een binnenplaats met gul licht – dit zou ook Parijs of Noord-Italië kunnen zijn. Ik mis de klap van het volstrekt onbekende die ik in exotischer streken altijd voel: de hitte die in Afrika als een klamme deken om je heen valt, de zangerige geluiden in Arabische steegjes. Zelfs Warschau met zijn grauwe Marszałkowskastraat en zijn toonloos grijze flats had meer vervreemding te bieden.

Hier luistert Gergo van twintig bij het ontbijt naar The Velvet Underground terwijl hij met lome gebaren paprika’s op zijn brood snijdt. Zijn jongere broer Iván zag op zijn negende Star Wars en is sindsdien geobsedeerd door het maken van rekwisieten voor sciencefictionfilms. In zijn kamer staan levensgrote hondenkoppen en futuristische ruimteschepen. Binnenkort vertrekt hij naar Hollywood om in een studio te werken. Hun ouders leven met andere partners, maar komen regelmatig langs om de ijskast te vullen of te koken.

Langzaam zal Hongarije deze vertrekken binnensijpelen. Ik slaap in het ouderlijk bed, onder een portret dat lván van zijn ouders schilderde en waarop ze tegen elkaar aan leunen en lachen. In die tijd woonden ze in een troosteloze flatwijk aan de rand van de stad. Toen het skateboard elders in de wereld in de mode kwam, maakten de jongens wieltjes onder een broodplank en raceten ermee over de trottoirs. Het is een herinnering die Gergo koestert, een van de weinige uit die tijd.

Buiten ligt Pest, het ongezond bonkende hart van een zomerse stad aan de Donau. Aan de overkant van het water, in de heuvels van Boeda, is het koeler en schoner. De eerste nacht laat ik nietsvermoedend het raam open. Om halfzes dendert het verkeer over de Bajcsy-Zsilinszkystraat en spuwen tweetakt Trabants venijnige gassen naar binnen. Als ik opsta doen mijn longen pijn en hangt er een bijna zichtbare damp in de kamer. ‘Ja, maak je verhaal maar een beetje vuil,’ zal Konrád me malicieus aansporen als ik hem erover vertel, ‘laat er maar iets van die vieze dampen in doorschemeren.’

Aan het einde van de straat staat het parlementsgebouw. Daar worden de hervormingen besproken waar de hele wereld van gonst, daar lopen opposanten die zich jarenlang schichtig voortbewogen zelfverzekerd door de gangen, daar worden heilige huisjes in een onstuitbare vaart omvergehaald. Anderhalf jaar geleden nog klonk de kreet van een oppositiekrant dat partijleider Kádár moest verdwijnen als blasfemie, een halfjaar later besloot de communistische partij zelf hem te vervangen.

Het woord communisme wordt trouwens zelden meer gebezigd – dat geldt alleen nog voor de Chinese soldaten die weerloze studenten afmaken op het Tiananmenplein. Sinds 1950 prijkt boven op het parlement een rode ster die ’s avonds twinkelt tegen de donkere hemel. Die ster, zeggen de hervormers, moet verdwijnen.

Vervuld van deze veranderingen, vol van glasnost en perestrojka, ben ik hier aanbeland. Maar in dit huis in de schaduw van het parlement wordt mijn enthousiasme getemperd. lván kan geen geschikt gips vinden om zijn maskers te maken, Gergo heeft net zijn opleiding fotografie achter de rug; in de badkuip zwemmen de foto’s die hij voor een studio ontwikkelt, maar hij heeft geen idee hoe hij met het weinige geld dat hij verdient ooit zelfstandig zal kunnen leven, om van het vinden van een flat nog maar te zwijgen. Zijn beste vrienden zijn geëmigreerd naar Londen, Parijs en Arizona.

Hun vader, die voor het Design Center van de Hongaarse Kamer van Koophandel werkt, vraagt zich af hoe Hongarije ooit onafhankelijk van Rusland kan worden: de hele economie is met de Russische verweven. Rusland levert basisproducten, Hongarije geeft er afgewerkte producten voor terug. ‘Geen enkel westers land zou die producten willen,’ zegt hij somber, ‘alleen Rusland is er tevreden mee.’

Hij vertelt over een wedstrijd die onlangs in fabrieken werd uitgeschreven voor een nieuw ontwerp autonummerbord. De winnende fabriek werd onthaald op trofeeën en loftuitingen – er was geen ontwerper aan te pas gekomen. ‘Waar werk ik dan voor,’ vraagt hij zich af. Maar als hij weleens bij ons overnacht, is hij als eerste op, schuifelt rond in zijn nette pak en trekt om halfacht zachtjes de deur achter zich dicht om naar zijn werk te gaan.

Ze hebben het alle drie, die neiging tot moedeloosheid, die vertwijfeling, die melancholie die ik al ken van Konrád – en die luciditeit ook. Op de middag voor lváns vertrek naar Hollywood laten we het eten in de ijskast staan en lunchen in de lommerrijke tuin van restaurant Kisbuda, aan de andere kant van de Donau. De jongens vertellen over de tijd dat hun appartement, dat aan de staat behoort, werd opgeknapt. Een half jaar duurde het, ’s ochtends begonnen de arbeiders al te drinken, tegen de middag gaven ze hier en daar een likje verf, de rest van de dag aten ze uit hun neus en krabden hun kin. Op een middag toen Iván uit school kwam, lagen ze in een rij op de grond te snurken. Hij moest hun vragen of hij alstublieft over hen heen mocht stappen naar de kamer waar ze al die maanden gedwongen met zijn vieren bij elkaar woonden, waar ze hun huiswerk maakten, sliepen, alles.

‘Beleefd vragen, hoor, want als je hen voor het hoofd stoot, voeren ze helemaal geen slag meer uit!’ Iván lacht zich krom bij de herinnering, overmoedig door zijn nakende vertrek: hem wachten de studio’s van Hollywood en een betere kwaliteit gips om zijn maskers te maken. Hij is pas achttien, zijn gelaatstrekken zijn nog kinderlijk, maar zijn obsessie is totaal en het is zeker dat die hem ver zal brengen.

‘Maar waarom doen ze niets?’

‘Ze sparen energie voor hun tweede en derde baantje waar ze echt geld mee verdienen,’ zegt Gergo bitter. ‘Ze laden zich overdag op en draaien zich ’s avonds in een razend tempo af.’

lván grijnst: ‘En daarna gaan ze naar een büfé om pálinka te drinken en staren als zombies voor zich uit tot ze erbij neervallen.’

Op de terugweg naar huis lopen Gergo en lván op de brug over de Donau te dollen en imiteren ze de drinkende arbeiders, waggelend, fles aan de mond. Ze lachen, maar zonder echt plezier. Het is de sardonische lach van de machtelozen die beter weten. Ik ben verbaasd. Veertig jaar communisme – het lijkt hen helemaal niet aangetast te hebben. Ze weten dat het zo niet hoort. Op een of andere manier stemt dit me optimistisch.

In de joodse wijk van Boedapest sloft een man in onderhemd en bretels op pantoffels de straat over. Een fietser stopt bij een ijssalon, aan zijn stuur hangt een versleten leren tas. Traag eet hij zijn ijsje terwijl hij, halfzittend op zijn zadel, het komen en gaan in de ijssalon gadeslaat. Grootvaders duwen kinderwagens voor zich uit langs de winkeletalages van de Leninboulevard, uit drogisterijen stijgt de geur op van eau de cologne, in kruidenierswinkels ruikt het naar de koffie die klanten malen bij de uitgang.

Het zijn beelden van een tragere wereld, nostalgische foto’s van een oud Europa die gaan leven, ik ben meteen en hevig verliefd en het hindert niet dat ik geen woord versta van de taal die ik hoor: er is genoeg te zien in deze stomme film.

Een vrouw in een bloemetjesjurk staat stil op de hoek van een drukke straat en kijkt met een ontredderde blik naar haar man. Dorpelingen, te oordelen naar hun gezichten en de hoeveelheid tassen die ze met zich meesjouwen. Een lange ongemakkelijke busreis moet hen van hun thuishaven scheiden. Zoals hij zich met een vlakke hand het zweet van het voorhoofd wist – het is een gebaar dat past bij een boerenlandschap, niet bij dit kruispunt waar het verkeer ongestoord doorraast.

In de metro kijkt een man naar een videoclip over autoraces. Benen wijd, handen op de rug, zo staat hij daar, wollen sokken in sandalen, een winterbroek onder een bruin colbert, een stoffen tas met verstelde handvatten bengelend op zijn rug. Op de videoclip gaan auto’s over de kop en vliegen in de berm in brand, zeilen bestuurders als poppetjes door de lucht en slaan met een smak te pletter. De man lacht, hij lacht dat zijn schouders ervan schokken en de tranen hem in de ogen springen. Hij spiedt om zich heen, op zoek naar medestanders voor dit buitenissige plezier. Maar zijn landgenoten letten niet op hem, ze staren gedachteloos naar de naderende lichten in de zwarte tunnel.

De stem van de metrobestuurder die ons aanmaant op te passen voor dichtslaande deuren, klinkt me lieflijk in de oren. Zelfs de rode sterren die ’s avonds in de stad oplichten, bezorgen me een heimelijk genot – alsof het Kerstmis is. Op een avond als ik thuiskom, klinkt uit het restaurant aan de overkant zigeunermuziek; tussen de tafeltjes wordt gedanst en al vlug stulpt een lange rij mensen naar buiten en slingert dansend de straat op.

Maar het duurt niet lang voordat dit idyllische beeld begint te barsten. Eerst zijn het nauwelijks zichtbare, dunne barstjes, later worden ze steeds groter – tot ik alleen nog scherven overhoud en het beeld van het begin op geen enkele wijze meer terug kan roepen.

Op het Clark ádámplein, een druk kruispunt in Boeda, is een bloembed in de vorm van een rode ster aangelegd. Als je het vroegere koninklijk paleis op de heuvel bezoekt, zie je het in de diepte liggen. Onlangs zette iemand op een nacht midden in die ster een porseleinen WC-pot. ’s Ochtends vroeg zagen autobestuurders hem staan, maar tegen de tijd dat het gerucht door de stad begon te circuleren en nieuwsgierigen naar het kruispunt kwamen, was de pot verdwenen.

In de hele stad sjouwen oudjes met rieten manden en stoffen tassen vol kersen, perziken en bloemen. Ze kunnen van hun armoedige pensioen niet rondkomen, ze stallen hun waar uit onder een boom of bij de metro-uitgang. Ik passeer een oud mannetje in een keurig pak en hoed; zijn tassen zijn leeg, hij heeft alleen nog een miezerig veldboeketje dat hij weinig hoopvol voor zich uit houdt. Ik loop terug en geef hem op goed geluk twintig forint, iets minder dan een gulden. Het boeketje is in krantenpapier gewikkeld en ziet er nog armoediger uit dan ik me had voorgesteld – hij heeft het vast in het wild geplukt.

Op de hoek van de straat kijk ik nog even om. De man heeft zijn lege tassen opgepakt en zich met zijn wandelstok in beweging gezet, maar nu staat hij stil en inspecteert het muntstuk in zijn hand. Hij houdt het dicht bij zijn ogen en nog lijkt hij het niet te kunnen zien. Dan haalt hij een muntstuk uit zijn broekzak en legt het erop. Pas als hij de grootte van beide heeft vergeleken, sukkelt hij verder. Thuisgekomen zie ik dat hij de bloemen zorgvuldig met een touwtje bijeen heeft gebonden.

Hoe tegengesteld zijn Gergo’s belangen en de mijne! Ik verheug me over de geur van vroeger die in deze stad hangt, maar zijn blik is vooruit gericht. Elke dag om vier uur reist hij naar het andere einde van de stad waar een ‘magische telefoon’ staat, zoals hij en zijn vrienden het noemen. Van daaruit bellen ze gratis naar Iván, die inmiddels in New York is gearriveerd. Elke avond komen ze terug met nieuwe verhalen. Maar liefst zesenzeventig tv-kanalen kan Iván ontvangen! New York vindt hij een vieze stad.

Om één verhaal moeten ze lachen. Toen lván op zijn eerste avond in New York naar McDonald’s wilde, riep zijn Amerikaanse gastheer verschrikt: ‘Junkfood, man, hoe kom je erbij, dat is slecht voor je!’ Uiteindelijk wees hij hem toch een hamburgertent aan. ‘Je bent nog jong, misschien overleef je het wel.’

‘Iván zegt dat heel New York op wortels knabbelt,’ grinnikt Gergo.

Het heeft heel wat voeten in de aarde gehad, maar tegen elven staan we toch op het Heldenplein: Gergo, zijn moeder Judit, haar vriend en ik. Er waait een kille wind die Judit in haar dunne bloesje doet rillen en de rouwgordijnen die rond het plein zijn gespannen, vervaarlijk doet flappen.

Gergo had weinig zin om mee te komen: oké, Imre Nagy wordt herbegraven, so what? Boedapest zit vol journalisten, Hongaarse emigranten uit de hele wereld zijn gekomen om te zien hoe de leider van de Hongaarse opstand van 1956 in ere wordt hersteld, maar wat heeft dat met hem te maken? Op school werd de geëxecuteerde Imre Nagy jarenlang een contrarevolutionair genoemd en nu zeggen dezelfde mensen dat hij een held is, hoe kan hij hen geloven?

Maar toen die ochtend een monotone stem op tv de namen voorlas van de mensen die tijdens de opstand waren gesneuveld, was hij toch onder de indruk. Er waren mijnwerkers bij, huisvrouwen, havenarbeiders, sommigen amper even oud als hij. Uiteindelijk heeft hij zich laten overhalen met ons mee te gaan.

Nu hij te midden van zijn veelal oudere landgenoten op dat plein staat, straalt de halfslachtigheid weer van hem af. Hij heeft het moeilijker dan Iván, die zich al op jeugdige leeftijd heeft teruggetrokken in zijn passie voor de film, hij mist diens gedrevenheid en lijkt daardoor minder beschermd tegen de dingen die op hem afkomen. Zelfs foto’s maakt hij terloops, onverschillig bijna, omdat hij nu eenmaal heeft geleerd altijd bezig te zijn.

Zijn vader vertelde me hoe enthousiast Gergo vorig jaar terugkwam van een cursus in Engeland en hoe gedeprimeerd hij drie weken later was toen hij merkte dat hij wederom klem zat. In Londen waren de mensen vrolijk, zei hij, in Boedapest keek iedereen triest en bezorgd.

Hij staat met de handen in de zakken van zijn jeans en werpt een geamuseerde blik in mijn richting. ‘Veel mensen, hè? Jij bent zeker tevreden.’ Pas als hij een kennis ontmoet – een jongen met zwart piekhaar die ook vaak in punkclub Fekete Lyuk, het Zwarte Hol, komt – is hij op zijn gemak.

Vorig jaar werd een poging tot een soortgelijke herdenking nog met geweld uit elkaar geslagen, nu hebben meer dan honderdduizend mensen zich op het plein verzameld. Ze praten in groepjes of wandelen rond op zoek naar bekenden, een beetje onwennig nog en achterdochtig ook – Roemenië heeft de herdenking veroordeeld en hier en daar wordt gefluisterd dat zich onder het publiek Roemeense provocateurs bevinden.

Als de speeches beginnen op het podium waar de kisten van Imre Nagy en zijn naaste medewerkers zijn opgesteld, wordt het stil op het plein. Vóór mij staat een man in een gebreide trui te huilen. Met een geruite zakdoek snuit hij zijn neus en veegt zijn tranen weg, maar elke nieuwe speech doet hem meer huilen. Welke persoonlijke tragedie verbindt hem met wat hier wordt herdacht? Pas als een woordvoerder van de jongerenorganisatie FIDESZ roept dat hij niet begrijpt dat de communisten deze herdenking goedkeuren terwijl ze die vorig jaar nog neersloegen, kijkt de man om zich heen en glimlacht.

Een spreker vraagt ons elkaar de hand te geven. In mijn linkerhand die van Gergo, in mijn rechter die van een oudere vrouw die schokt van het huilen; ik voel haar snikken door mijn arm trekken en ben ontroerd, maar ook lichtelijk gegeneerd. Niet Gergo, maar ik heb hier niets te zoeken. Een volk dat huilt op een plein onder een grijze hemel om iets waarover het dertig jaar lang de mond moest houden – het land waarin ik opgroeide is zo ver verwijderd van dit soort tragedies, ikzelf ben er zo ver van verwijderd. Hoe kan ik beginnen iets te begrijpen van wat er in deze mensen omgaat? 1956, het is al die jaren zo’n abstract begrip voor me geweest en net als Gergo ben ik niet zeker of ik er wel meer over wil weten.

Na afloop blijven de mensen op het plein dralen. Ik aarzel: daarginds op de perstribune staan de journalisten, dien ik me niet bij hen te voegen om de laatste nieuwtjes te horen? Gergo werpt me een onderzoekende blik toe. ‘Kom je?’ En zo vatten we de tocht naar huis aan, door straten waar de Hongaarse vlag aan de huizen wappert, langs büfés waaruit de geur van verschaalde alcohol opstijgt en waar mannen in het halfdonker in een rad tempo pálinka naar binnen slaan.

Na de lunch gaat elk zijns weegs. Ik kan het niet laten, ik neem de metro en vervolgens de bus naar het kerkhof dat een flink eind buiten de stad ligt. Mensen met bloemen in de hand lopen in dezelfde richting, vele met transistorradio’s tegen het oor om niets van deze gebeurtenis te missen. Bij de graven van Imre Nagy en de zijnen staan, omzwermd door journalisten en fotografen, de familieleden: vrouwen in het zwart met hoeden, mannen met Elsschot-snorretjes en hoornen brilletjes. Ze zijn nog niet uitgehuild.

Een gure wind waait over het kerkhof en in die wind staat een weduwe met een doosje lucifers bij het graf van haar man; ze trekt haar bloes recht en verschikt haar hoed. Telkens als de wind de kaarsjes bij het graf uitblaast, zet ze haar voet in het mulle zand, buigt voorover en steekt ze opnieuw aan. En telkens weer wordt de bedrukte stilte dan verbroken door het oorverdovende geratel en geklik van tientallen fototoestellen.

Op de terugweg denk ik aan András Török, de redacteur van het maandblad 2000, die ik enkele dagen geleden ontmoette. Hij bezwoer me dat hij niet naar de herdenking zou gaan. ‘Woorden, woorden!’ riep hij, ‘en er verandert niets!’

Als ik András opzoek in het stijlvolle Café Hungária, waar de redactie van zijn blad wekelijks bijeenkomt, zegt hij: ‘Je raadt nooit wat ik die dag heb gedaan.’

‘Je bent de stad ontvlucht, je bent naar het Balatonmeer gegaan.’

‘Nee, zeg!’

‘Je hebt stiekem alles gevolgd op tv.’

‘Nee, nee, erger!’

‘Je bent dronken geworden.’

‘Erger, erger!’

‘Wat dan?’

Hij grijnst breeduit: ‘Ik ben tóch gegaan!’

2000 heeft een vaste tafel op de eerste verdieping van Café Hungária. Alles schittert en blinkt er, cherubijntjes hangen in de met goud bewerkte plafonds, de gordijnen zijn van zwaar groen velours en achter de glazen deuren zijn de tafels gedekt voor het diner. Het ruikt er naar de grandeur van de jaren twintig, toen het café nog New York heette en een beroemde ontmoetingsplaats was van schrijvers en journalisten. Hier vergaderde de redactie van het literaire blad Nyugat, Het Westen, kosmopolitische lieden die naar goede Centraal-Europese traditie evenzeer thuis waren in Boedapest als in Wenen of Berlijn.

Nu zitten beneden Duitse toeristen in shorts en speelt er elke avond een zigeunerorkestje. De dames die de marmeren toiletten bewaken, grissen om de zoveel tijd het kleingeld van de schoteltjes en laten het in hun witte schort glijden.

András en zijn vrienden krijgen veertig procent korting op hun consumpties – anders zouden ze het zich niet kunnen veroorloven hier te komen. Zoals ze daar zitten doen ze hun reputatie van Boedapester intellectuelen alle eer aan: baarden, snorren en bleke gezichten van het binnenzitten. Tegenover vrouwen leggen ze een ouderwets soort hoffelijkheid aan den dag, deuren worden voor hen opengehouden, stoelen vrijgemaakt. Freelancers en aspirant-medewerkers lopen in en uit, tabaksrook kringelt omhoog en blijft als een wolk boven de tafel hangen.

András, die biografieën over Mark Twain en Oscar Wilde op zijn naam heeft, wilde van 2000 een literair tijdschrift maken, maar de literatuur gedijt niet in deze turbulente tijden – alle schrijvers en intellectuelen houden zich bezig met politiek. Elke dag verschijnen er nieuwe bladen, de concurrentie is moordend.

In de loop van de middag komt een jonge vrouw de trappen op en blijft verlegen bij de tafel staan. András kent haar vagelijk. ‘Heb je iets meegebracht?’ Ze haalt een pak dichtbetikte vellen uit haar tas. András plukt aan zijn snor. ‘Waar ging het ook weer over, over de Groenen, met?’

‘Nee, over feminisme.’ Het meisje kleurt.

‘Geef maar hier.’ Als ze weg is, lacht András. ‘De Groenen, het feminisme, in mijn hoofd zitten die zaken blijkbaar in hetzelfde hokje!’ Hij bladert het artikel vluchtig door en zucht: weer politiek.

István Eörsi, een kleine kalende man met felle oogjes en drukke gebaren, komt zijn column brengen. In het verleden schreef hij theaterstukken en vertaalde Shakespeare en Allen Ginsberg, nu liggen zijn gevangenismemoires in de boekhandel en sinds hij zijn kwaliteiten als redenaar heeft ontdekt, trekt hij door het land als spreker van de oppositiegroep SZDSZ, Vrije Democraten. Ze praten over politiek. De meesten rond deze tafel geloven niet in de oprechtheid van de hervormers binnen de communistische partij, ze beschouwen hen als valse bekeerlingen. ‘Er staat een file op de weg naar Damascus,’ schreef de schrijver Péter Esterházy onlangs, refererend aan Paulus die de christenen wilde vervolgen maar op de weg naar Damascus een visioen kreeg en zich bekeerde.

De populaire leider Imre Pozsgay, de meest radicale voorstander van politieke hervormingen, probeerde Eörsi er ooit toe te bewegen het land voorgoed te verlaten. ‘Ik vertrouw hem voor geen cent,’ zegt Eörsi. De communisten hebben de Imre Nagy-herdenking volgens hem alleen georganiseerd om de gunst van het volk te winnen. ‘Imre Nagy was tenminste eerlijk, hij was als Oedipus, hij wist niet dat hij met zijn moeder sliep, maar toen hij het ontdekte, nam hij de consequenties: hij rukte zijn ogen uit. Maar wat denk je dat Pozsgay en de zijnen in zo’n geval zouden doen?’ Eörsi lacht spottend: ‘Die zouden roepen: sorry, ik wist niet dat het mijn moeder was, ik dacht dat het iemand anders was, ik… Het zijn lafaards, ze zouden er onderuit proberen te komen.’

Tegen vieren is de lange tafel met het hagelwitte damasten tafelkleed veranderd in een indrukwekkend tableau vivant. Tussen de boeken, manuscripten en artikelen staan flesjes, lege koffiekopjes en goudomrande bordjes met resten chocoladetaart; de plastic zak met kersen midden op de tafel is leeg, de asbakken puilen uit van sigarettenpeuken en kersenpitten. Traag gaat het gezelschap uiteen. Iedereen gooit wat kleingeld op tafel, dat András samenraapt en waarmee hij de rekening betaalt.

Als ik András een tijdje later tegenkom, zegt hij opgewonden: ‘Moet je horen wat ons overkomen is!’ Tijdens de vorige bijeenkomst in Café Hungária kreeg hij bezoek van drie Engelssprekende heren. Een van hen stelde zich voor als Helmut Newton, fotograaf. Hij had over 2000 gehoord en wilde een foto maken van de redactie. Niemand kende hem, maar toen hij de fotoboeken liet zien die hij had gepubliceerd, begreep András dat hij niet de eerste de beste was.

Zijn vrienden protesteerden. Foto’s, foto’s, daar waren ze niet voor bij elkaar gekomen. Een halfuur later, toen de twee assistenten van Newton de ruimte hadden herschapen in een filmstudio met schelle lampen, vroeg András zich bezorgd af of hij hen toch niet beter had kunnen wegsturen.

Newton zelf was inmiddels veranderd van een bescheiden bezoeker in een autoritaire regisseur: de een moest tegen een pilaar leunen, de ander over iemand heen hangen. De redactieleden mopperden tussen hun snorren en baarden door: ‘Mooie boel! Tijdverspilling!’

‘Doe wat hij zegt,’ siste András hen toe, ‘dat is de eenvoudigste manier om van hem af te komen.’

‘Look into the camera!’ onderbrak Newton hem.

‘I need some more smoke there!’ maande hij de sigaarrokende János, de bleekste van hen allemaal. Tegen de verkrampte Tibor riep hij: ‘Look natural!’

De sessie duurde wel een uur en na afloop kreeg András heel wat gemor te horen. Maar toen hij de naam Helmut Newton liet vallen tegen een paar bevriende fotografen, ging onder hen een bewonderend gefluit op. Inmiddels is hij volledig doordrongen van de eer die zijn redactie te beurt is gevallen. Bij zijn afscheid zei Newton dat hij hem graag samen met zijn vrouw zou fotograferen. ‘Mij best,’ zegt András, ‘maar niet naakt!’

Zijn verhaal zet me aan het denken. Hoe zelfbewust zijn deze intellectuelen als ze onder elkaar zijn, maar hoe provinciaals vergeleken bij een man als Newton, hoe weinig voorbereid op zijn westerse agressie. Een heel circus van westerlingen trekt door Oost-Europa – ik maak er zelf deel van uit – op zoek naar nieuws, sporen van verandering, economische buitenkansjes. Is deze regio wel voldoende bewapend tegen zo’n invasie?

In de heuvels van Boeda wordt een schrijversconferentie gehouden. De fine fleur van de internationale literatuur is er verzameld, van de Nobelprijswinnaar Czesław Miłosz tot de Amerikaanse succesauteur Richard Ford en de Nigeriaan Chinua Achebe. De Hongaarse schrijvers komen net uit Parijs, waar een congres over Hongaarse literatuur werd gehouden. Miklós Mészöly, de vader van de Hongaarse nouveau roman, beklaagt zich: ‘Vijf dagen lang zijn we door de Franse pers belaagd, iedereen wilde over politiek praten, ik heb er genoeg van.’ Maar later uit hij zelf zijn bezorgdheid over de ontwikkelingen in China en over Ceausescu, de ‘Oost-Europese Bokassa’ zoals hij hem noemt, die zo ongeveer de oorlog aan Hongarije heeft verklaard.

Ook op deze conferentie drijven de discussies de politieke kant op. Péter Nádas, die zich jaren geleden heeft teruggetrokken op het platteland om zich aan de literatuur te wijden, laat zich na enkele dagen niet meer zien. Zijn vriend Péter Esterházy, telg uit een befaamd aristocratisch geslacht, zegt: ‘Als iedereen politiek kan bedrijven, moet een schrijver het niet doen.’ Een omstreden uitspraak op een moment waarop Oost-Europese schrijvers en intellectuelen in weerwil van zichzelf de politiek worden ingetrokken.

Ook Konrád kom ik hier tegen. Hij is net terug uit Kraków en ziet er vermoeid uit. Tijdens een eerdere ontmoeting in Amsterdam hebben we afgesproken dat ik hem zou opzoeken. Maar sinds ik ben aangekomen, voel ik me beschroomd. De wereldpers zit hem op de hielen, ik heb me laten vertellen dat buitenlandse journalisten op het vliegveld meteen een taxi naar zijn huis nemen, de taxichauffeurs kennen zijn adres uit hun hoofd.

Mijn wens is bescheiden en tegelijkertijd ambitieus: ik zou op een middag bij hem langs willen lopen en een praatje met hem maken, zoals ik met zoveel mensen doe. We schuiven onze afspraak voor ons uit. Ik heb tijd, vertel ik hem – ik wil hem niet storen.

Hij maakt een afwezige indruk. Zo was hij in Amsterdam ook al – als een man die zweeft tussen de plaats waar hij gisteren was en morgen zal zijn. Tijdens een discussie over Indiase literatuur zit hij voor me in de zaal en valt na een manhaftig gevecht onherroepelijk in slaap.

De schrijvers draaien om elkaar heen in de gangen van het Hilton Hotel, een narcistische dans waarin Hongarije niet meer dan een toevallig decor is. Met vallen en opstaan heb ik me de afgelopen dagen een weg door Boedapest gebaand; het is verleidelijk me onder te dompelen in deze goed geoliede machine van geanimeerde gesprekken, lunches in de openlucht, diners onder kristallen kroonkandelaars.

Tijdens een boottocht over de Donau staat de Franse romancier Alain Robbe-Grillet aan dek, een glas whisky in de hand, en wijst naar de beelden onder de arcades van het parlementsgebouw: ‘Kijk, daar staan de vroegere koningen van Hongarije in de rij voor brood.’ Dat ze van plan zijn de rode ster op het gebouw weg te halen, spijt hem. ‘De Chinezen doen hetzelfde,’ mort hij. ‘Laatst stond ik in China voor een beeld van Mao, zijn voet alleen al was minstens even groot als ikzelf. Mijn gids zei dat ze het binnenkort aan stukken zouden hakken. Zonde, zonde!’ Hij staart naar het vuilgrijze water van de Donau. ‘De Hongaren moeten niet zeggen dat de Donau pas grijs is sinds de communisten aan de macht zijn. Ik was hier in 1948, volgens mij is hij nooit blauw geweest.’

Binnen, waar de tafels voor het diner gedekt zijn, zit de hevig stotterende schrijver-politicus Adam Michnik, wiens ster in Polen almaar hoger rijst. Hij verkeert al dagen in een gelukzalige roes; naast zijn Solidarno´s´c-speldje draagt hij dat van de Hongaarse oppositiegroep SZDSZ. Hij drinkt wodka met zijn landgenoot Miłosz, valt deze steeds dronkener om de hals, kust hem en noemt hem: ‘Maître!’

De volgende dag rijdt een bus met het hele gezelschap naar Esztergom, een van de oudste steden in Hongarije. Richard Ford kijkt nadenkend uit het raam naar de dorpjes die voorbijglijden. Bescheiden huisjes, verzorgde tuintjes met hekken eromheen. ‘I don’t know why, but I got the feelin’ nothin’s happenin’ here,’ zegt hij.

Dagenlang is het heet en drukkend geweest in de stad, maar die middag regent het dat het giet, een zwoele tropische regen die het asfalt in de straten doet dampen. De taxi stopt bij een van die prachtige ouderwetse villa’s in Boeda: klimop kruipt tegen de muren omhoog, roestig water druppelt uit de dakgoot. Het tuinhek piept als ik het openduw.

Twee trappen op, de man die opendoet vult bijna de hele deuropening. Een ongestreken hemd, een lichte buiging, een hand die verlegen door zijn haren gaat. Achter hem in de gang staat zijn jonge vrouw Judit, op de grond spelen áron en József, drie en anderhalf jaar oud.

De computer in zijn werkkamer staat aan. Een zithoek met leren fauteuils, open deuren naar het balkon waar tussen de druipende planten een rieten stoel en een paar kinderschoentjes staan. Het is opgehouden met regenen en buiten beginnen de vogels opnieuw te fluiten. Hij haalt een fles Franse cognac en drie glazen. ‘Kom, Judit, een glaasje brandy op deze regenachtige middag!’ Ik herken zijn zangerige stemgeluid uit de VPRO-serie Nauwgezet en wanhopig, hij neemt het uit het Hongaars mee naar het Engels.

áron is resoluut in een van de fauteuils geploft; Konrád pakt hem onder de arm alsof hij een veertje is en zet hem buiten. ‘Te veel dingen in deze kamer die hij stuk kan maken,’ zegt hij verontschuldigend. Later komt zijn moeder binnen, die tijdelijk bij hen inwoont. Een kleine, tengere vrouw op wandelschoenen, hij kust haar op de wang en helpt haar uit haar regenmantel.

Ik zal hier vaker komen en altijd zijn er de kinderen, nu eens slapen ze en is het huis in diepe stilte en duisternis gehuld, dan weer zijn ze net wakker en maakt Konrád chocolademelk terwijl zijn moeder áron een verhaaltje voorleest.

Aanvankelijk is hij op zijn hoede, later worden onze gesprekken soepeler. Ooit zag ik hem als een grote persoonlijkheid geprojecteerd tegen een vage achtergrond, naarmate ik Hongarije beter leer kennen verliest hij zijn mythologische afmetingen, hij wordt een van de figuren in een episch landschap.

De Hongaren die ik de afgelopen weken ontmoette, waren verbaasd over het literaire succes van Konrád in het Westen. Hier wordt hij vooral gewaardeerd om zijn politieke ideeën en essays. Zijn romans vinden ze eerder didactisch dan literair. ‘Hij is zeker niet de grootste schrijver, maar wel de grootste denker,’ vertelde een Hongaarse me, ‘voor velen houdt hij het midden tussen een rabbi en een heilige. Toen ik tien jaar geleden zijn essays las, vielen mij de schellen van de ogen.’

Konrád publiceerde in de ondergrondse samizdat, hij was een schrijver die in ‘innere Emigration’ leefde; hij had tijd om door de stad te flaneren en in cafés te zitten. Daar ontmoetten intellectuelen elkaar, het waren de enige publieke plaatsen die tot hun beschikking stonden. Inmiddels zijn zijn boeken overal te koop en verschijnt hij regelmatig op tv. Zijn vrienden ziet hij tegenwoordig op politieke bijeenkomsten en conferenties.

In zijn werkkamer rinkelt vaak de telefoon. Uitnodigingen voor demonstraties, ter ondersteuning van de Chinese studenten, ter verwelkoming van president Bush. Op een avond ga ik met hem mee naar een zomerkamp van jonge schrijvers en literatuurliefhebbers in Tata. Ik ben al in het kamp geweest en vertel hem wat ons te wachten staat: een groep somberende jongelui in een mistroostige omgeving.

‘Had ik het niet gedacht, ik had niet moeten toezeggen!’ roept hij wanhopig, en direct daarna: ‘Zullen we een glaasje brandy drinken?’

Hij probeert zijn publieke activiteiten te beperken, maar sommige dingen kan hij niet weigeren. ‘We zitten met z’n allen in het moeras,’ zegt hij, ‘en we proberen eruit te komen.’

Regelmatig reist hij voor de SZDSZ, waar hij lid van is, naar de provincie. Het interesseert hem wie de mensen zijn die naar deze politieke bijeenkomsten komen, wat ze willen. Vaak wordt gezegd dat alleen Boedapesters zich met politiek bezighouden, maar in de provincie kijken mensen ook tv. Zo’n herbegrafenis van Imre Nagy, dat zet hen toch ook aan het denken. ‘Het lijkt alsof ze onverschillig zijn voor politiek, maar in feite zijn ze bang,’ zegt hij, ‘de autoriteiten in de provincie zijn angstaanjagender, ze hebben meer macht, mensen kunnen zich niet verdedigen. Onverschilligheid en angst zijn tweelingen.

De situatie is anders dan in Polen,’ legt hij uit, ‘daar was het een arbeidersrevolte, gesteund door enkele marginale intellectuelen, hier revolteert de middenklasse.’

De roep om zich weer aan het schrijven te wijden, wordt steeds klemmender. ‘Hoelang kan je naar politieke discussies luisteren zonder vergiftigd te worden?’ zegt hij op een middag, alsof hij tegen zichzelf praat. ‘Woorden lijken zo belangrijk, tot je op een dag hoort dat een vriend plotseling is overleden. Vergeleken bij zo’n tragedie hebben woorden geen betekenis.

In Centraal-Europa is de rol van de intellectueel door de omstandigheden groter dan in het Westen,’ zegt hij, ‘wij werden geprovoceerd om ons met politiek bezig te houden en wilden onze verantwoordelijkheid niet ontlopen, maar we willen ook geen professionele politici worden.’

Gelukkig beginnen de eerste politici zich binnen de SZDSZ te vormen, zij zullen het binnenkort over kunnen nemen. Hij is enthousiast over de zevenendertigjarige Gábor Demszky, die jarenlang samizdat-uitgever was. ‘Ik heb me opgeworpen als zijn campagneleider, ik wens hem alle geluk.’

Zo zal hij altijd praten, op rustige, vaderlijke toon. Buiten woedt een storm die doet denken aan Portugal na de Anjerrevolutie, overal steken nieuwe partijen de kop op en hier en daar klinkt de roep om wraak. Konrád is te midden van deze opflakkerende emoties de grote verzoener. Van alle verhalen waarmee ik bij hem aankom, schaaft hij de scherpe kantjes af.

‘Mensen die zich met het communistische systeem hebben ingelaten, zijn vaak flexibel,’ zegt hij, ‘ze zwemmen mee in de toonaangevende stroom, ze kunnen het democratische jargon gemakkelijk oppikken. Natuurlijk zullen sommige carrières van nu af aan onderbroken worden, maar het hoeft geen dramatisch proces te zijn.’

Enkele weken geleden is hij aan een nieuwe roman begonnen. Dit najaar wil hij zich terugtrekken in het buitenhuisje van zijn schoonfamilie aan het Balatonmeer. ‘Plan X’ noemt hij het geheimzinnig. ‘Tweehonderd kilometer, dat vinden de journalisten vast te ver,’ zegt hij optimistisch, ‘en wie toch zover wil reizen, is welkom.’

Zijn zoontje áron bonkt ongeduldig op de deur van zijn werkkamer: ‘Papa, papa!’ Hij glimlacht, staat op en doet de deur open. Even later laat hij me uit. Hij raadt me aan tram 56 te nemen. ‘De conducteur is een vrolijke baas, hij heet iedereen welkom en roept altijd dat hij de mooiste tramlijn van de hele stad heeft.’

DIT VERHAAL SPEELT zich af in het noordwesten van Hongarije, in Komárom om precies te zijn. Ik hoor het van István Eörsi, de columnist van maandblad 2000. We zitten in zijn appartement aan de Donau, de avond valt, het metalige licht in de heuvels van Boeda aan de overkant dooft langzaam uit. Eörsi praat met kleur en serveert er zelfgestookte pálinka bij.

Op 15 maart, de dag waarop Hongarije de opstand van 1848 tegen de Habsburgse monarchie herdenkt, was hij uitgenodigd om in Komárom te spreken. Die ochtend ging hij in Boedapest naar het Vrijheidsplein waar een menigte van wel honderdduizend mensen zich had verzameld. Hij ontmoette er al zijn vrienden en had grote moeite zich aan de geanimeerde sfeer te onttrekken om naar de provincie af te reizen.

Op het plein in Komárom wachtte een vijfhonderdtal mensen. Vijfhonderd, dat was niet veel gezien de enorme afmetingen van het plein. In groepjes stonden ze bij elkaar, niet meer dan vlekken op een groot doek. In de verte bespeurde Eörsi een heuvel waarop een microfoon stond. Daar moest hij naar toe lopen, zei de organisator. Eerst zou een lokale acteur het beroemde gedicht ‘Talpra magyar’, ‘Sta op, Hongaren’ van Petofi – een van de leiders van de 1848-revolutie – voorlezen, daarna kon hij spreken. ‘Maar zou u alstublieft niet over 1956 willen beginnen,’ fluisterde de man hem toe.

Boos beklom Eörsi de heuvel. Hoezo, niet over 1956 beginnen! Hij had zijn toespraak op papier, maar het waaide verschrikkelijk, het had geen zin die tevoorschijn te halen. Toen hij begon te spreken, voelde hij geen enkel contact met de mensen beneden hem, hij hoorde alleen de wind die om zijn oren floot.

Al sprekende werd hij steeds kwader, ineens had hij het over ’56, hij zei dat wat hem betreft de communisten niet hoefden te worden opgehangen of zelfs niet in de gevangenis gestopt, maar dat de morele orde in het land wel diende te worden hersteld en dat dit een kwestie was die iedere Hongaar aanging. Hij sprak over het type zaken, kortom, waar heel Boedapest al maandenlang de mond van vol heeft, zo vol dat sommigen er genoeg van beginnen te krijgen.

Op het plein was het doodstil. Tussen hem en het publiek leek een onzichtbare muur opgerezen en achter die muur hielden de mensen hun adem in. Toen hij was uitgesproken, liep hij naar beneden. De acteur las opnieuw gedichten voor, van Petofi en Ady, en een groepje jongens en meisjes voerde Hongaarse volksdansen op.

Eörsi stond nu tussen het publiek. Niemand had hem ingeleid, de mensen wisten niet wie het was die zo had gesproken. Een arbeider in overall kwam naar hem toe, vroeg kortaf zijn naam en zei toen: ‘Goed, dat wilde ik horen.’ Waarop hij zich omdraaide en wegliep. Eörsi weet nog steeds niet of de man hem goedgezind was of juist niet.

Later vertelde de organisator hem wat er aan zijn komst was voorafgegaan. Toen de partijsecretaris in Komárom had gehoord dat Eörsi zou komen, een bekende opposant die vanwege zijn rol in de 1956-opstand in de gevangenis had gezeten, had hij de organisator opgedragen de uitnodiging meteen ongedaan te maken; anders zou hij door de politie geslagen worden. De man weigerde en uiteindelijk kwamen ze tot een compromis: Eörsi mocht komen, maar niet over 1956 praten.

Dat beeld van die razende stadsintellectueel op die heuvel in de provincie zou ik willen volgen. Die mensen op dat plein zou ik willen zien, hun terughoudendheid, hun angst begrijpen. Aan evenementen is in Boedapest geen gebrek – gisteren is De Goelag Archipel van Solzjenitsyn in het Hongaars verschenen, verkopers adverteerden er luid mee, de mensen verdrongen elkaar bij de straatkiosken om het te bekijken, in hun handen te nemen, erin te bladeren. Ook hemelbestormende discussies zijn er genoeg; de Boedapesters houden van discussiëren, als ze ’s avonds bij elkaar zitten en iemand op het punt staat een verhaal te vertellen, wordt er eerst nog een fles wijn ontkurkt en het is al vaker voorgekomen dat mensen me bevreemd aankeken als ik zei dat het laat was en op wilde stappen: waarom, we waren toch aan het praten?

Dit alles heeft zijn charme, het ritme van deze stad hangt tussen dat van het Westen en het Oosten in, hier hebben mensen nog tijd. Maar onderhand word ik ongedurig, ik heb het gevoel dat ik van het ene eiland van woorden naar het andere dwaal en dat daartussen niets gebeurt.

‘Waarom neem je mij niet eens mee naar de provincie,’ stel ik Eörsi voor. Maar hij vertrekt met vakantie naar Spanje en Portugal. Ook dat past in het beeld van de Boedapester intellectueel: hij kent het Westen vaak beter dan zijn eigen achterland. András en zijn collega’s van het maandblad 2000 komen nooit op het platteland, ze vrezen het misschien zelfs: daar liggen de antisemitische tendensen weer op de loer.

Het is een oude tweedeling in de Hongaarse samenleving: de kosmopolitische, op het Westen gerichte traditie en de populistische, nationalistische. Het communisme heeft deze krachten nooit verslagen, alleen onderdrukt. Ook in de oppositie tekenen ze zich af: de SZDSZ, waar Konrád en Eörsi toe behoren, bestaat voor tachtig percent uit joodse stadsintellectuelen; het MDF, Hongaars Democratisch Forum, heeft voornamelijk de steun van de kleine middenklasse in de provincie.

Ik bezoek de schrijver Miklós Mészöly in zijn studio in Boeda, een stemmige ruimte met boeken, oude foto’s aan de muur en een typemachine. Hij is een beminnelijk man, ik voelde me toen ik hem op die schrijversconferentie in Boeda ontmoette, meteen bij hem op mijn gemak. Mészöly is groot en veerkrachtig; in zijn jonge jaren was hij een verwoed tennisser, hard op weg om kampioen te worden – maar het communistische systeem verwierp tennissen als een burgerlijke sport en hij moest stoppen.

Felblauwe ogen, witte haren, een aantrekkelijke man ook, al loopt hij inmiddels tegen de zeventig. Ik heb foto’s gezien van toen hij jonger was – zo’n soort schoonheid krijgt doorgaans iets tragisch als het door ouderdom wordt aangetast, maar Mészöly heeft zichzelf nooit afhankelijk gemaakt van zijn uiterlijk. ‘De mooiste Hongaarse schrijver’ werd hij genoemd – hij hield niet van die benaming, is er ooit zelfs voor op de vuist gegaan. Zijn omgeving wilde hem naar de oppervlakte trekken, zelf was hij altijd meer geïnteresseerd in de filosofie van het menselijk tekort.

Hij heeft de leeftijd waarop mensen terug beginnen te kijken op hun leven. Ik hou van de monologue intérieur die hij continu houdt, de manier waarop hij zijn bezorgdheid verdeelt tussen zijn land en de literatuur. Hij is bezig met een roman over de gelukkige en minder gelukkige dagen van een negentiende-eeuwse kolonel – een verhaal over revolutie en liefde –, maar ook hij is door de politieke ontwikkelingen uit zijn evenwicht gebracht. Sinds één jaar houdt niemand zich meer met literatuur bezig, zegt hij.

Mészöly is geboren in Szekszárd, een stadje in het zuiden en heeft een buitenhuisje in Kisoroszi, een eiland in de Donau. Zijn verhalen zijn vaak buiten de stad gesitueerd. Ooit schreef hij een novelle over een valkenier in de poesta, die verfilmd werd door de Hongaarse cineast István Gaál; dezer dagen bereidt hij een geïllustreerd boek voor over valken. Ik vertel hem over mijn wens de stad te verlaten. Hij aarzelt even, kijkt me dan bedachtzaam aan. ‘Wat doe je morgen?’

Een volle agenda, afspraken, een persconferentie. ‘Niets,’ zeg ik.

‘Toen Hemingway over stierengevechten schreef, had hij het indirect toch ook over andere dingen? Zo is het met mij ook.’ We zijn gestopt bij een uitspanning in het bos en Mészöly vertelt. Over Hemingway en dan over Camus, met wie hij vaak is vergeleken. László, een medewerker van de Hongaarse Academie van Wetenschappen die is meegereisd omdat hij bezig is met de vertaling van een achttiende-eeuws Latijns gedicht over valken, luistert, lurkend aan zijn pijp. Fotograaf Zoltán, tevens chauffeur, bestudeert de kaart. We zijn op weg naar Fegyvernek, een dorpje in Oost-Hongarije, waar de valkenier György en zijn vrouw Teréz wonen.

Vijftig kilometer buiten Boedapest zijn de steedse gesprekken al van ons afgegleden. Die geur van dennenhout, die drie Hongaren met hun verhalen rond die houten tafel, ik ben weer helemaal met het bestaan verzoend. ‘De valk vliegt weg, maar komt uit zichzelf terug bij zijn meester,’ zegt Mészöly. ‘Waarom? Hij hoeft niet terug te komen, hij kan zijn eten in de natuur zoeken – en toch, als hij afgericht is, komt hij altijd terug. Dressuur, dat interesseert me.’

De zigeunervrouwen die op het parkeerterrein van de uitspanning rieten mandjes verkopen, vallen meteen voor Mészöly’s charmante glimlach en beginnen schaamteloos met hem te flirten. Ze discussiëren kirrend over de prijs, hij lacht, loopt met grote passen heen en weer, de zon schijnt door zijn witte haren, dan koopt hij twee mandjes en na enig aandringen een derde.

László staat geleund tegen de auto naar het tafereel te kijken. Gitzwarte haren en baardje, levendige ogen achter een zwaar brilmontuur, hij is meer het type van de kamergeleerde; ik zal hem nooit zien zonder pijp en tabakszak, waar drie soorten tabak en een extra pijp in zitten. Hij is doctor in de filologie en spreekt een zevental talen, waaronder Farsi. Vaak reist hij naar het buitenland om lezingen te geven. ‘Desnoods in het Latijn,’ grijnst hij.

In de auto zit hij voorin, naast de zwijgzame Zoltán. Na amper een halve dag reizen zullen we al met onze neus tegen de oostgrens aanstoten. De grandeur van Boedapest doet niet vermoeden dat het achterland zo klein is: die stad met haar twee miljoen inwoners – een vijfde van de totale bevolking – is uitgerust voor een land met veel grotere afmetingen. Sinds het vredesverdrag van Trianon in 1920 is Hongarije gereduceerd tot één derde van zijn oorspronkelijke omvang. Zo’n klein land, niet meer dan een blad in de wind, en dat in zo’n cruciaal gebied tussen Oost en West – ik begin iets te begrijpen van de discussies over Centraal-Europa die hier altijd weer terugkeren, die hunkering om ergens bij te horen.

We praten Frans, Duits en Engels door elkaar heen. László’s gedachten lijken in een ver verleden te verkeren, hij zal ons voortdurend attenderen op barokke kerken, oude kerkhoven en geboorteplaatsen van dichters, en elke conversatie verlevendigen met uitspraken als: ‘In dit dorp maakten de bewoners in de middeleeuwen wapens voor de koning’, of: ‘Hier wonen calvinisten, Koemanen, die gevlucht zijn voor de Tataren, hun begrafenisrituelen zijn beroemd.’ De wetenschap is voor hem als een asiel, zal hij me later bekennen, een medicijn tegen het communisme.

Terwijl we op weg zijn naar een verhaal dat hij vijfendertig jaar geleden schreef en dat altijd door zijn hoofd is blijven spoken, vertelt Mészöly me over zijn leven. Het is een pijnlijke geschiedenis waarop hij terugkijkt, er is bitter weinig om trots op te zijn. Soms probeert hij na te gaan hoeveel jaren in zijn leven hij vrij kon ademhalen, veel waren het er niet. Zijn vader was ingenieur – een gesloten man met een strak gelaat, hij herinnert zich niet dat hij hem ooit zag lachen.

Op zijn twintigste werd hij als soldaat naar het front gestuurd. Hij zat in de trein, naïef, vol dromen nog, maar ook al wijs, wetend dat hij op weg was naar een vuile oorlog. Hij had nooit veel gereisd en was benieuwd waar ze hem naar toe zouden brengen. ‘Benieuwd! Stel je voor!’

Ze brachten hem naar Duitsland. Hij vluchtte en werd gevangengenomen door de Russen. ‘En daarna: stalinisme, rákosisme, revolutie, kádárisme, alles ging over politiek en er waren altijd problemen.’ Op zijn dertiende had hij van zijn vader een winchester gekregen, hij was een verwoed jager geweest. De oorlog schokte hem zo dat hij het geweer nooit meer aanraakte. Zijn oudere broer, die dokter was, kwam pas zeven jaar later terug uit Siberië; de Russen hadden hem niet zo makkelijk laten gaan, ze konden hem goed gebruiken. Hij zou nooit meer dezelfde worden.

Tijdens het stalinisme hadden Mészöly en zijn collega-schrijvers geen illusie dat de tijden ooit zouden veranderen, ze raakten ermee verzoend dat het tot hun dood zo zou blijven. Ondertussen schreven ze, maar konden niet publiceren, de enige hoop die ze hadden was dat hun manuscripten ooit het land zouden worden uitgeloodst, in een fles over de Donau misschien.

En vervolgens kwam de opstand van 1956. Opgewonden waren ze, gelukkig – en dan de nederlaag. Mészöly was over de veertig toen een van zijn boeken in het Frans werd vertaald en hij voor het eerst naar Frankrijk reisde. Hij sprak de taal nauwelijks, maar kende de hele Franse literatuur. Het was begin jaren zestig; rond te lopen in het Quartier Latin, wat een opwinding! Maar toen hij een boek over 1956 te pakken kreeg, merkte hij dat hij het verstopte als er mensen in de buurt waren – zo waren zijn reflexen getraind.