Jos van der Lans

Eropaf

De nieuwe start van het sociaal werk

Uitgeverij Augustus

Jos van der Lans (1954) is cultuurpsycholoog en publicist. Hij werkte voor verschillende tijdschriften op het terrein van zorg en welzijn en was begin jaren negentig als redacteur verbonden aan de Volkskrant. Momenteel is hij medewerker van tss – Tijdschrift voor sociale vraagstukken, Aedes Magazine, dans Magazine en De Groene Amsterdammer, waarin hij commentaren, columns en essays publiceert. Alleen en/of samen met anderen schreef hij verschillende boeken, onder andere over de moderne sociaal-culturele geschiedenis van Nederland. Van juni 1999 tot juni 2007 was hij lid van de Eerste Kamer voor GroenLinks, met als portefeuilles onder meer volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en milieu, volksgezondheid en welzijn, cultuur en media.

Eind 2005 verscheen bij uitgeverij Augustus Koning Burger – Nederland als zelfbedieningszaak, waarvan vier drukken zijn verschenen. In 2008 volgde Ontregelen – De herovering van de werkvloer, dat inmiddels toe is aan de negende druk. Voor meer informatie en een publiek archief: www.josvdlans.nl.

==

Copyright © 2010 Jos van der Lans en uitgeverij Augustus, Amsterdam

==

ISBN 978 90 457 0559 0 / NUR 300/740

==

www.augustus.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010

Proloog

Mijn eerste kennismaking met het welzijnswerk was hilarisch. We schrijven 1983 en ik was na een paar maanden werkloosheid uitgenodigd voor een sollicitatiegesprek voor de functie van eindredacteur bij het tijdschrift Marge, een maandblad over maatschappelijke dienstverlening en opbouwwerk, zoals het in de ondertitel stond. Ik wist niet echt wat dat voorstelde, maar dat Marge een spreekbuis was van allerlei kritische denkers over het welzijnswerk was mij wel ter ore gekomen. Dat leek mij wel wat.

Het sollicitatiegesprek begon om tien uur in een kapitale villa vlak bij het Amsterdamse Vondelpark, waar een van de redacteuren kantoor hield. Ik kwam van ver dus zorgde dat ik er ruim op tijd was: kwart voor tien. De deur werd opengedaan door een secretaresse die van niks wist en mij naar de vergaderzaal leidde, waar behalve een koffiezetapparaat niets of niemand was. Ik had nog niet veel ervaring met solliciteren, maar in deze situatie leek het mij het beste om koffie te zetten.

Om vijf over tien verwelkomde ik vervolgens het eerste lid van de sollicitatiecommissie met een kop koffie, om tien voor halfelf het laatste. In het daaropvolgende sollicitatiegesprek bleken de aanwezige redacteuren over alles van mening te verschillen. Het kostte moeite om in de discussies zo nu en dan mijn zegje te doen. Even voor elf keken de meeste commissieleden verschrikt op hun horloge, en vanaf elf uur haastten ze zich de een na de ander naar de volgende vergadering. Ook de gastheer-redacteur verontschuldigde zich en maakte zich uit de voeten. Uiteindelijk bleef ik alleen achter met de koffiekopjes, die ik om een nette indruk te maken keurig heb afgewassen.

Een dag later werd ik aangenomen.

==

Zo belandde ik in een wereld waarin het gonsde van verhitte discussies over de verzorgingsstaat, de versterking van de eerstelijnsgezondheidszorg, de rol van emancipatiebewegingen, over marxisme en welzijnswerk, stadsvernieuwing en bewonersinvloed, seksisme en hulpverlening, Foucault en het disciplineringsdenken, de psychiatrische tegenbeweging, alternatieve woon en werkgemeenschappen, kortom, over alles wat de progressieve beweging in Nederland bezighield. Welzijnswerk stond in het brandpunt van de progressieve belangstelling en welzijnswerkers zagen zichzelf als de voorhoede van maatschappelijke veranderingen. In Marge schreven we daar lange en ingewikkelde stukken over.

Maar ik ontdekte ook een andere wereld. Ik liep mee met opbouwwerkers die hele buurten op sleeptouw namen en samen met bewoners prachtige dingen voor elkaar kregen. Ik volgde maatschappelijk werkers in probleemcumulatiegebieden, zoals het toen heette, die met zeer lastige (tegenwoordig multiprobleem) gezinnen in de weer waren. Ik interviewde straathoekwerkers, lag voor inside-reportage een paar dagen op de bank van een opvanghuis, draaide sjekkies met junks in een huiskamerproject. Er ging een wereld voor me open waarin mensen zich met hart en ziel voor anderen inzetten. Naast de (kritische) theorie bleek er ook een fascinerende praktijk, waarin gedreven professionals aan het werk waren. Op mij maakte dat bij elk bezoek, bij elke reportage weer een diepe indruk.

Het hieropvolgende verhaal is bekend. Niet lang na mijn entree in de welzijnssector begonnen de tijden te veranderen. Er kwam steeds meer kritiek op het welzijnswerk, er werd fors bezuinigd, de wereldverbeteraars haakten af, en het zelfbewustzijn van menige professional maakte plaats voor terughoudendheid, in sommige gevallen zelfs angstvalligheid. Steeds groter wordende organisaties namen het heft in handen, managers introduceerden een heel nieuwe taal waarin gesproken werd van producten en markten. In een decennium veranderde daarmee kleur en toonsoort van het welzijnswerk indringend. De macht kwam in handen van de mensen achter de bureaus en aan de vergadertafels.

==

Ook ik probeerde het welzijnswerk voor gezien te houden door mijn journalistieke activiteiten naar andere terreinen te verplaatsen. Begin jaren negentig schoof ik aan bij de redactie van de Forum-pagina, de opiniepagina van de Volkskrant. Het lukte echter niet om definitief afscheid te nemen; steeds opnieuw kwamen er vragen vanuit de sector om dingen te doen. En elke keer kwamen er weer professionals op mijn pad die ik bewonderde om hun originaliteit, hun vindingrijkheid en doortastendheid. Alleen zetten ze steeds minder de toon van het werk.

In 1994 brachten Paul Kuypers en ik een saluut aan dit type professionaliteit in het pamflet Naar een modern paternalisme. Het was een aanklacht tegen de om zich heen grijpende professionele cultuur van afstandelijkheid die zich in de sociale sector had genesteld. Het engagement was drooggevallen, de activistische professional werd teruggefloten, de aandacht ging vooral uit naar gemotiveerde cliënten en er vormde zich een reservoir van mensen die nergens meer bij aanhaakten. Voor die groep muntte de sociaal verpleegkundige Henri Henselmans ongeveer in dezelfde tijd een nieuwe term: bemoeizorg.

Het mocht allemaal niet echt baten. De bewegingen die Paul Kuypers en ik in het pamflet bekritiseerden zetten zich in de jaren die erop volgden in volle hevigheid door. De sociale sector kwam in de greep van een wedloop van beheersingsmechanismen, controlesystemen, protocollen, verantwoordingsvereisten, productboeken, indicatierichtlijnen en de daarbij horende planning&control-specialisten en managers.

De gevolgen daarvan – ik maak nu even een sprong in de tijd – analyseerde ik begin 2008 in Ontregelen – De herovering van de werkvloer. De centrale gedachte hierin was dat het institutionele geweld van de laatste decennia zich als een vreemde bezettingsmacht op de werkvloeren van de samenleving had genesteld en de professionele stemmen ondergeschikt had gemaakt aan de logica van het systeem. Wat nodig was, zo eindigde ik Ontregelen, was het ontwikkelen van een tegenmacht, van een nieuw type professional dat zich niet langer liet ringeloren door de bureaucratie.

==

Ontregelen bracht mij de afgelopen twee jaar in alle uithoeken van het land. Ik werd uitgenodigd door gemeentelijke diensten zorg en welzijn, door welzijnsorganisaties, op management-heidagen en WMO-congressen, bij corporaties en hogescholen. Dat waren hoopgevende ontmoetingen, want overal zocht men naar mogelijkheden om te ontsnappen aan de kortzichtigheid en kortademigheid van het overheersende bestuurlijke denken in termen van cijfers, prestaties, output, registraties en wat dies meer zij. Op tal van plaatsen in het land worstelde men met de beknellingen van de bureaucratie. Iedereen leek met de vraag te zitten hoe het anders zou moeten.

In Ontregelen had ik daar een woord voor gevonden: EROPAF. Dat woord gebruikten we voor een initiatief in Amsterdam waar ik nauw bij betrokken was. Samen met Marc Räkers stond ik in 2003 aan de wieg van een beweging die op een proactieve manier probeerde huisuitzettingen te voorkomen. We wilden een systeem op poten zetten op basis waarvan maatschappelijk werkers en corporatiemedewerkers onmiddellijk aan de bel zouden kunnen trekken als mensen huurachterstand lieten oplopen. Met een stevige nota probeerden we instellingen voor ons plan te winnen en toen we om een titel verlegen zaten schreven we erboven: Eropaf – een aanvalsplan tegen huisuitzettingen in Amsterdam.

Inmiddels is EROPAF zo ongeveer een merknaam geworden. We hebben een stichting onder die naam opgericht (zie p. 185), er zijn congressen georganiseerd, publicaties verschenen. Het woord heeft zelfs een plek gekregen in het officiële regeringsbeleid. Het is een van de ‘ankerpunten’ van het programma Welzijn Nieuwe Stijl, waarmee staatssecretaris Jet Bussemaker een impuls probeerde te geven aan een ander soort welzijnswerk.

Maar dat succes voelde ook een beetje ongemakkelijk. Er is immers geen sector die zo makkelijk nieuwe modes omarmt als de welzijnssector. Heen en weer geslingerd door de grilligheden uit het bestuurlijk circuit, deinst men er in welzijnsland niet voor terug om middels de zoek en vervangfunctie het ene modewoord door het andere te vervangen. Eropaf? Huisbezoek? O ja, doen we allemaal ook.

Zo eenvoudig is het echter niet. Het is niet een nieuw product, het is fundamenteel anders werken. Die boodschap verwoordde de stichting Eropaf! eind 2009 in het manifest Eropaf! 2.0 – Tien kernwaarden. Het manifest waarschuwt tegen opportunistisch gebruik en zet tien basisuitgangspunten op een rijtje om duidelijk te maken dat de eropaf-aanpak niet betekent dat je even iets anders doet, maar voor sociale professionals een principiële perspectiefwisseling behelst.

==

Dit boek probeert deze gedachtegang verder te onderbouwen. In feite ga ik in Eropaf! De nieuwe start van het sociaal werk verder waar ik in Ontregelen ophield. Daar eindigde ik met de oproep om de beste professionals aan het front aan het werk te zetten. In Eropaf! werk ik verder uit hoe het komt dat ze uit de frontlinies van de samenleving zijn verdwenen en wat er allemaal moet gebeuren om ze er weer een rol van betekenis te laten spelen.

Dat is niet iets wat ik achter mijn beeldscherm heb verzonnen. Het is me door velen ingefluisterd. Door de respons van mensen in de vele zaaltjes waar ik sinds 2008 ben geweest, maar ook door de inspirerende praktijken die zich links en rechts in het land aan het ontwikkelen zijn. Daarin ontpopt zich een nieuw soort professional, die probeert te ontsnappen aan de kokers van de bureaucratische omslachtigheden, die breekt met de weinig realistische sfeer van spreekkamers, die oog heeft voor het mobiliseren van sociale netwerken en zich niet afzondert in een deelspecialisme.

Over deze professionals gaat dit boek. Zij werken aan een nieuwe start van het sociaal werk. Hun staat nog een lange mars te wachten. Want er moet veel veranderen om deze start ook tot nieuwe duurzame praktijken te laten leiden. In beroepsopleidingen, in welzijnsorganisaties, in stadhuizen zullen we anders over welzijn en zorg moeten gaan nadenken en vervolgens besluiten. De Wet Maatschappelijke Ondersteuning, WMO, biedt daarvoor ook een uitgelezen kans om schoon schip te maken met oude gewoonten en praktijken. Daarom is er in dit boek een apart intermezzo aan de WMO gewijd.

==

In twee opzichten is dit boek een reflectie op mijn eigen geschiedenis. Aan de ene kant is het een lofzang op die professionals die ik in 1983 ontmoette, toen ik mijn eerste omzwervingen maakte langs opbouwwerkers en maatschappelijk werkers en daar mensen trof die mijn hart gestolen hebben. Die mensen zijn er nog steeds. Aan de andere kant is het een afscheid van het begrip dat mijn sollicitatiecommissie in 1983 nog tot grootse gedachten en weidse maatschappelijke vergezichten verleidde: het woord welzijnswerk. Daar is inmiddels zo de sleet in gekomen dat het alleen nog maar voor verwarring zorgt. Er is geen professional meer te vinden die zich er happy bij voelt. Het staat verandering in de weg. Weg ermee dus.

Laten we het vooral eenvoudig houden en het gewoon weer doen met de woorden waar het anderhalve eeuw ook allemaal mee begonnen is: sociaal werk.

Mooier kunnen we het niet maken.

==

Jos van der Lans

Amsterdam, april 2010

[1] De nieuwe kordaatheid

Als Joost Eerdmans het voor het zeggen zou hebben, zou hij ‘alle hangplekken voor jongeren afschaffen’. Hij heeft er zelf vroeger nooit behoefte aan gehad, dus is het nergens voor nodig en eigenlijk alleen maar vragen om overlast, herrie en rotzooi. Weg ermee dus. Eerdmans was Kamerlid voor de LPF, daarna parttimewethouder van Capelle aan den IJssel, en haantje de voorste om zware straffen en harde maatregelen te eisen. Hij is voorzitter van het Burgercomité tegen Onrecht, maar voordat het comité goed en wel functioneerde, had hij al de boosheid van zijn medecomitéleden over zich afgeroepen door vrouwen te diskwalificeren voor het vak van rechter omdat ze ‘te milde straffen’ uitspreken.

Eerdmans is, met andere woorden, een vooruitgeschoven post in het veranderende denkklimaat van Nederland. Zo ongeveer alles wat hij zegt, was nog geen twintig jaar geleden uit den boze. Wie toen riep dat tbs’ers gecastreerd moesten worden, werd voor een rechtse bal versleten en verder in de omgang gemeden.

==

Hoe anders is dat nu! In dit tijdsgewricht is het juist spannend om iemand met dergelijke opvattingen op te nemen in een vliegende brigade van de publieke omroep die alles wat in het land niet deugt als gevolg van slap overheidsoptreden recht zal gaan zetten. Asociale gezinnen, ergernissen over jongeren – bestel het TROS Regelrecht-team. Met zerotolerance burgemeester Ivo Opstelten, de vasthoudende Joost Eerdmans, de genadeloze ontruimingsadvocaat Bernard Tomlow en de wat minder bekende advocate Clarice Stenger en documentairemaakster Mildred Roethof, die allen, aldus de website van het team, ‘de confrontatie niet schuwen’.

Het team staat voor wat je de nieuwe kordaatheid zou kunnen noemen. Problemen zijn er om direct uit de wereld te helpen, niet om over te vergaderen. Jongeren die – zoals in de eerste uitzending aan de orde was – op een hangplek al tijdenlang overlast veroorzaken en de boel verzieken, moeten daar weg. Afgelopen uit. Het is nog niet zo dat het team een knokploeg formeert, maar wel lopen Joost en zijn maten de deur plat bij de burgemeester en verantwoordelijke bestuurders: waarom is er nog niks gebeurd? Nu, nu, nu!

De overheid doemt in deze doe-retoriek op als een besluiteloos, in stroop wadend besluitvormingsorgaan. De burgemeester die zich beroept op juridische onderbouwing, rechten van mensen of zorgvuldige besluitvormingsprocedures kan op hoongelach rekenen. Heb je er weer zo een. Die praatjes kennen we nu wel. Wegen de rechten van de lastpakken soms zwaarder dan de rechten van de mensen die er last van hebben? ‘Dat dachten wij niet dus.’

Alles wat riekt naar begrip of rept over consequenties wordt betiteld als ontwijkgedrag om daadkrachtig handelen te voorkomen. Het is de retoriek van de eenvoud. Vragen als: waar moeten die jongeren heen? wat gebeurt er met een asociaal gezin? verplaatsen we niet het probleem? passen niet in het referentiekader van dit Hollandse A-team dat brave burgers van al hun ergernissen wil bevrijden. Zachte heelmeesters maken alleen maar stinkende wonden.

==

Je kunt er je schouders over ophalen, maar verstandiger is het om het TROS RegelRecht-team te zien als een aanklacht tegen de sociale sector, het welzijnswerk en de sociale hulpverlening. Het gaat hier niet zomaar om een naar hoge kijkcijfers hengelend televisieprogramma, het programma drukt een intens wantrouwen uit jegens de omslachtigheid van de moderne samenleving, waarin niemand verantwoordelijkheid neemt voor problemen, instanties langs elkaar heen werken, alles verdwijnt in procedures en grote groepen burgers het gevoel hebben dat de overheid en alles wat daarmee verbonden is tandeloos is geworden.

Zo is het bij de bedenkers van het programma geen moment opgekomen om bijvoorbeeld een stevige jongerenwerker in het team te zetten, of een door de wol geverfde opbouwwerker of een kundig maatschappelijk werker die al de nodige asociale gezinnen vooruit heeft geholpen. Niet alleen zijn er weinig tv-personalities in deze kringen te vinden, in de ogen van de programmamakers vormen deze professionals nu juist het probleem. Jongerenwerkers leggen jongeren in de watten door nutteloze hangplekken uit te delen, bij opbouwwerkers kunnen ze zich sowieso niks voorstellen, en dat er maatschappelijk werkers zijn die asociale gezinnen daadwerkelijk een helpende hand bieden, geloven ze eenvoudig niet.

Sterker, dit type professionals draagt in hun ogen eerder bij aan problemen dan dat ze er een oplossing voor biedt. Deze softies hebben hun tijd gehad, dit slag werkers is groot geworden in een cultuur van pappen en nathouden, in een cultuur van voortmodderen, niks doen, praten en vergaderen. Zo produceren ze – om maar eens wat te noemen – de krankzinnige situatie van wel twintig hulpverleners die zich met één probleemgezin bezighouden. En aan die cultuur moet juist een einde komen, aldus de Eerdmans-brigade.

==

Ze hebben gelijk: veel sociale professionals zijn verstrikt geraakt in een woud van procedures, veel interventies zijn in subspecialisaties opgeknipt, instellingen doen vooral hun eigen ding, samenwerking bestaat vaak uit vergaderen en nog eens vergaderen, dienstverleningsinstellingen zijn georganiseerd als kantoorwerk en ondanks alle goede intenties over toegankelijke loketten moet je van goeden huize komen om bij de professional te belanden die wat voor je kan betekenen. Nee, snel handelen is niet bepaald het keurmerk van hulpverlenend Nederland.

Maar daarmee hebben de kordate doorzetters nog geen effectief antwoord. Er is heel veel aan te merken op de hulpverleningsinstituties, maar dat wil nog niet zeggen dat het perspectief om mensen met een open vizier te benaderen, te begrijpen en te ondersteunen nu maar overboord gezet moet worden. Niet alles kan zomaar even geregeld worden, niet overal zijn eenvoudige regels op van toepassing, niet in elke situatie helpt het om met de vuist op tafel te slaan. Het gaat niet om objecten die opgeruimd moeten worden, het gaat om ménsen, hoe problematisch hun gedrag soms ook is. Wie daar beweging in wil brengen zal zich daar rekenschap van moeten geven. Kordaatheid zonder mededogen wordt repressie. De kunst is om kordaatheid en mededogen met elkaar te combineren.

En dat is precies de koers die in de sociale sector, in de sfeer van de maatschappelijke dienstverlening, van uitkeringsinstanties, in Vogelaarwijken de laatste jaren heel langzaam wordt uitgezet. Groepen professionals zijn daarin bezig de beoefening van sociale beroepen te herijken. Zij schudden de last van de systemen van zich af, zij zijn eigenzinnig en kritisch, zij trachten tempo te maken, zij proberen te ontsnappen aan de bureaucratie, aan de dwingende voorschriften van verkokerde instanties en zij duiken op in de leefwereld van burgers om daar hun professionele werk te doen. Zij vormen de stille brigades van ons land, waar geen camera aan te pas komt. Zij vormen de pioniers van wat ik in dit boek het nieuwe sociaal werk noem.

Net als Joost Eerdmans c.s. geven ook zij invulling aan de nieuwe tijdgeest, die bol staat van ongeduld en wantrouwen jegens overheid, bestuurders en instituties. Maar anders dan de Regelrechters rekenen zij niet af met het vermaledijde verleden van een overbeschermende verzorgingsstaat of keren zij zich niet louter tegen de bestuurlijke elites die er een potje van hebben gemaakt. Ze grijpen de veranderende omstandigheden aan om essentiële onderdelen van hun vak te hernemen die hun in de institutionele ontwikkelingen van de laatste decennia ontnomen zijn. Ze zetten een nieuw type professional op de kaart – kordaat, jazeker, maar ook vertrouwenwekkend; doortastend absoluut, maar ook geduldig; streng wel degelijk, maar ook begripvol.

Ze hebben ook een naam. Ze heten Chantal Schieving, Loekie Mandemaker, Cees Verboom en Mirjam Wijnands, vier wijkcoaches in de Enschedese Vogelaarwijk Velve Lindehof, die daar als een soort sociale huisarts ‘achter de voordeur’ hun werk doen. Of Barend Rombout, hoofd van het Rotterdamse Bureau Frontlijn, waarvan medewerkers dagelijks met mensen in achterstandssituaties in de weer zijn, of Paul Scheerder, al meer dan twintig jaar drijvende kracht achter het Leefkringhuis in Amsterdam-Noord, waar op een even effectieve als kordate manier mensen met raad en daad worden bijgestaan. En zo zijn er veel meer namen te noemen. Van de gezinsmanagers die in Amsterdam boven op ingewikkelde gezinnen zitten, van de jongerenwerkers die in Utrecht jongens van de straat halen, van de opbouwwerkers in Deventer die aan de keukentafel als talentenscouts te werk gaan.

Deze professionals opereren dagelijks in een andere werkelijkheid dan de realiteit die binnen het blikveld van de TROS RegelRecht-camera’s valt. Die werkelijkheid draait om armoede, om onvermogen, om isolement, om onkunde, om onwetendheid en onnadenkendheid, en – jazeker – vaak ook om onwil. De kritiek is terecht dat die werkelijkheid jarenlang op zijn beloop is gelaten, dat deze realiteit is overgelaten aan het hypermoderne beleidsaxioma waarin autonomie en onafhankelijkheid van mensen het centrale leerstuk vormen.

Dat werkt dus niet.

Nauwgezetter: dat werkt niet voor iedereen. Dat is de les die getrokken moet worden uit het ongenoegen over de multiculturele samenleving, dat is de boodschap die ontevreden burgers uitdragen als zij om een optredende overheid vragen, dat is de essentie van wat Volkskrant-commentator Hans Wansink heeft aangeduid als een performancecrisis van de overheid, maar wat ik liever omschrijf als een afwezigheidscrisis. De overheid heeft op de plekken waar onze samenleving schuurt en kraakt haar gezicht verloren. Ze is afwezig, als sturende kracht, maar ook als steunende kracht.

TROS RegelRecht springt in dat gat door burgers de overheid te laten aanklagen en daarmee verhaal te gaan halen bij lankmoedige autoriteiten. Daar is niks op tegen, maar het is wel erg makkelijk. De nieuwe sociale professionals – en velen hebben nooit anders gedaan – zoeken een andere uitweg. Zij gaan op pad om burgers aan te spreken, om vertrouwen te herstellen.

==

Dit boek is geschreven om deze zoektocht vooruit te helpen. Het is een pleidooi voor herwaardering van het sociaal werk, een werksoort waarin de afgelopen decennia op alle mogelijke manieren korte metten mee is gemaakt. Het is bespot, geridiculiseerd, wegbezuinigd, opnieuw uitgevonden, kortgehouden. Een werksoort waarvan de professionals nauwelijks een stem hebben in het publieke debat of in de media, terwijl zij wel vaak het vuile werk bij overlast, verveling, drankzucht, kindermishandeling, schuldenlasten of ander menselijk ongemak of onvermogen moeten opknappen. Een werksoort waarvoor de intellectuele en academische belangstelling sinds het midden van de jaren tachtig vrijwel geheel verdwenen is. Een werksoort waarvoor – ten onrechte overigens – de professional tijdens verjaardagspartijtjes niet alle ogen en oren op zich gericht krijgt.

Het werkterrein is lange tijd in verwarring geweest. Langzaam maar zeker ontwikkelen zich echter praktijken die erop wijzen dat men zichzelf aan het hervinden is. Dat is nodig, want met de kortzichtigheid, sensatiezucht en spierballentaal van de regelrechters redden we het niet. Dat is leuk voor de kijkcijfers, maar helpt ons niet uit de probleemcijfers. Daarvoor is meer nodig.

Het verval

[2] Zoals het begon...

Met de bril van onze hedendaagse verzorgingsstaat kijken we wat meewarig naar de pioniers van het sociaal werk. Als we er überhaupt al enige weet van hebben, want sinds een paar decennia lijkt de superioriteit van het moderne denken zo vanzelfsprekend dat elke vorm van historische kennis over het ontstaan van professioneel sociaal werk als overbodig wordt gezien. Wat valt er immers tegenwoordig te leren van die vrouwen uit de betere standen die zich eind negentiende eeuw opwierpen tot woonopzichteressen om zodoende de onbeschaafde arbeiders de les te lezen?

We zijn immers zoveel verder. Er is inmiddels zo veel kennis, er zijn zo veel handboeken, dat het geploeter van deze dames ons enigszins aandoenlijk voorkomt. Zouden de pionierende vrouwen van het maatschappelijk werk, zoals Hélène Mercier, Emilie Knappert, Johanna ter Meulen, Marie Muller-Lulofs en Louise van der Pek-Went, echt hebben geloofd dat zij arbeiders zoiets als woonbeschaving konden bijbrengen? Of werden ze achter hun rug uitgelachen? Als ze al wat voor elkaar kregen, was het dan niet alleen omdat deze strenge dames met stevige sancties de mensen in het gareel hielden?

Dit moderne superioriteitsgevoel heeft ervoor gezorgd dat vrijwel alle aandacht voor de geschiedenis van het sociaal werk uit de beroepsopleidingen, de kennisinstellingen en het beleid is verbannen. Er zijn sinds de jaren negentig hele volksstammen sociaal werkers opgeleid die niet meer dan een alinea historische kennis hebben meegekregen. In het beste geval konden ze zich een vage voorstelling maken van de eerste maatschappelijk werkers. Voor de meesten was er echter tussen de Middeleeuwen en de moderne tijd op dit terrein niets wat de moeite van het vermelden, laat staan onthouden, waard was.

==

Voor de generatie die daaraan voorafging, lag dat iets anders. Die maakte wel intensief kennis met de geschiedenis, maar dan als een vorm van afrekening met een dubieus verleden, als een vorm van gelijkhebberij. De geschiedenis van het sociaal werk werd in de jaren zeventig en tachtig verteld als een langdurige poging tot disciplinering, als het onder de duim krijgen van de potentieel opstandige arbeidersklasse die door gedreven vertegenwoordigers van de betere stand bij de les van de burgerlijke beschaving moest worden gebracht.

Henk Michielse noemde het in zijn klassieker De burger als andragoog uit 1977 nog het dubbelkarakter: aan de ene kant was er het idee van emancipatie en verheffing, aan de andere kant was er het element van beheersing, van discipline en controle. Maar die nuance werd in de roerige jaren zeventig door de meeste welzijnsdenkers over het hoofd gezien. In het veel gelezen reader Van armenzorg tot welzijnswerk, die in 1972 verscheen, figureerde het verleden van het sociaal werk vooral als een eeuwenlang college zedenpreken en fatsoensrakkerij, kernachtig samengevat door woorden als ‘onmaatschappelijkheidsbestrijding’ of ‘beschavingsoffensief’. De moraal van deze geschiedenisles was dat het echte sociale werk pas begon toen men zich van dit paternalisme wist te bevrijden en men met een onbevangen, begrijpende blik naar mensen kon kijken en men ging werken aan hun emancipatie.

Toen aldus met het verleden was afgerekend, begon de aandacht voor de geschiedenis van het sociaal werk te verbleken, om vervolgens in de jaren negentig nagenoeg geheel te verdwijnen. Wat in de bagage van de afgestudeerde professionals overbleef, was vooral methodische, praktische, toepasbare, ‘handige’ kennis. Ze leerden een professie die de ideologie, de morele oordelen was ontstegen. Simpel uitgedrukt: het was een verzameling methodische handreikingen (‘een gereedschapskist’) die in de praktijk gebracht moest worden. Veel meer verhaal zat er niet meer bij.

Die state of mind heeft het sociaal werk zeker niet geholpen toen bestuurders met het verstrijken van de jaren tachtig aan financieringsstromen begonnen te rommelen en de instellingen waar sociaal werkers emplooi hadden gevonden op hun grondvesten begonnen te trillen. Zonder verhaal, zonder historisch bewustzijn, zonder professionele bevlogenheid dreven sociaal werkers op de golven van bezuinigingen, schaalvergroting en marktwerking de systeemwereld van steeds omvangrijkere instituties in, waar zij weerloos werden overgeleverd aan de grillen en grollen van een alsmaar uitdijende bureaucratische werkelijkheid. Toen begon langzaam duidelijk te worden dat het dragende verhaal, dat de legitimatie van het werk tekortschoot.

En zo ontdekten sociaal werkers langzaam maar zeker weer hun geschiedenis.

==

En dat is niet in de eerste plaats een geschiedenis van ‘de specifieke kwaliteiten van de vrouw en haar geschiktheid voor het maatschappelijk werk’, waar pionier Hélène Mercier eind negentiende eeuw hele verhandelingen over schreef. Het maatschappelijk werk werd immers gedragen door de eerste feministische golf, die vrouwen een perspectief buitenshuis bood. Dat is ook geen geschiedenis waarin gepleit wordt voor het idee dat sociaal werk echt een vak is dat uit de sfeer van caritas en vrijwilligerswerk moet worden gehaald, ook een geliefd onderwerp bij de eerste generatie sociaal werkers. Nee, dat is vooral een verhaal over compassie, over betrokkenheid, mededogen en bezorgdheid.

Neem bijvoorbeeld Johanna ter Meulen, in 1903 medeoprichtster van de Vereniging van Woningopzichteressen, eigenlijk de eerste betaalde professionele praktijk voor maatschappelijk werkers. Geïnspireerd door het baanbrekende werk van Octavia Hill in de armste wijken van Londen trad zij in dienst van een woningbouwvereniging, haalde de huur op, maar zorgde tegelijkertijd dat de gebreken in de huizen werden hersteld. Woningopzichteressen rekenden het tot hun taak om nauwlettend toe te zien op het gedrag van de bewoners die ze onder hun hoede hadden. Die kwamen uit de sloppenwijken van de negentiende eeuw en moesten ‘leren’ zich netjes te gedragen en geen overlast voor anderen te veroorzaken. Dat klinkt in de oren van hedendaagse burgers als ordinaire betutteling, als de vinger die over de vensterbank trekt om te kijken of er wel voldoende schoongemaakt wordt. Maar zo werkte het niet en zo zag Ter Meulen het ook niet. Zij waarschuwde juist dat het niet moest gaan om ‘inspectie van bedden en kasten’, maar om ‘een beluisteren: wat kan er uit dit gezin groeien?’

Vanuit haar kantoortje in de Amsterdamse Jordaan ging Ter Meulen eropaf. Als ‘haar’ gezinnen problemen hadden, was zij niet te stuiten. Maarten van der Linde licht in een recent portret van Ter Meulen in het tijdschrift SoziO een aantal voorbeelden uit haar ‘Dagboek mijner woningbemoeiing’: ‘Zij zoekt werk voor een ontslagen man. Ze vraagt advies als een gezin in haar ogen een veel te hoge premie moet betalen voor een verzekeringspolis. Ze maakt samen met een huisvrouw een plan voor afbetaling van schulden. Voor de oudste dochter in een gezin waar de moeder is overleden vraagt ze om plaatsing op de Amsterdamse Huishoudschool. Ze adviseert bij schoolkeuze en vervolgopleidingen. Zij vraagt beurzen aan voor studiekosten van de kinderen van haar huurders.’

Dat is een iets genuanceerder, ja bijna empowerment-achtig beeld van een van de pioniers van het sociaal werk. Van der Linde: ‘Johanna ter Meulen respecteert de privacy van haar huurders. Geen ongevraagde inmenging in hun privéaangelegenheden en al helemaal niet onuitgenodigd hun woning binnentreden.’ In 1918 schrijft zij in het blad van de Nationale Woningraad: ‘Zij die geloven haasten niet. Dat is de spreuk die de woningopzichteres in ere heeft te houden. Zij heeft af te wachten tot men haar vertrouwen schenkt, nooit dringe zij zich op. Eerbiedig en bescheiden zij haar optreden in alle persoonlijke aangelegenheden. [...] Zo wordt de woningopzichteres in de loop der jaren van vele van haar gezinnen de vertrouwde en de raadsvrouw. Zo kan een grote invloed van haar uitgaan.’

Ter Meulen was geen kwelgeest. Zij maakte vooral indruk. Van der Linde dook voor zijn historische portret iemand op die Ter Meulen nog heeft gekend: Wim Bongers, in 1920 geboren in de Amsterdamse Tuinstraat. Hij herinnert zich Ter Meulen nog als de dag van gisteren: ‘Ik leende elke donderdag boeken in haar bibliotheekje op de Anjeliersstraat. Ze adviseerde dat mijn broer zou doorleren en bemiddelde voor een studiebeurs voor de machinistenschool. Toen hij slaagde, gaf zij hem een mooie passerdoos cadeau. Hoe ze omging met haar huurders? Ze was de baas. Maar heel sympathiek. Ze leefde mee en heeft veel goed gedaan. Iedereen die haar gekend heeft, zal haar herinneren als een deftige dame die met de arbeidersbevolking slechts het beste voorhad.’

==