Jos van der Lans

Koning Burger

Nederland als zelfbedieningszaak

Uitgeverij Augustus

Van Jos van der Lans verschenen eerder, onder anderen samen met Herman Vuijsje, verschillende boeken over de sociaal-culturele geschiedenis van Nederland, zoals Lage landen hoge sprongen (1998, 2003) en Typisch Nederlands (1999). In het boek Bemoeien werkt (2003, samen met Nies Medema en Marc Räkers) bekritiseerde hij eerder de bureaucratische mentaliteit die zich van veel sociale beroepen in dit land meester heeft gemaakt. Voor Vrij Nederland, het Tijdschrift voor de Sociale Sector en het tijdschrift DANS schrijft hij regelmatig essays, opiniebijdragen en columns. Sinds 1999 is hij voor GroenLinks lid van de Eerste Kamer. Een overzicht van zijn publicaties en activiteiten is te vinden op: www.josvdlans.nl.

==

Copyright © 2005 Jos van der Lans en uitgeverij Augustus, Amsterdam

==

ISBN 978 90 457 0561 3 / NUR 300/740

==

www.augustus.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2005

[Deel I] Koning Burger...

[1] Koning Burger

Toegegeven, het was niet slim. Maar nadat ik – in mijn hoedanigheid als lid van de Eerste Kamer – wekenlang elke dag tientallen mailtjes had ontvangen over het leed dat de regering de bezitters van het grijze kenteken zou aandoen, was ik het geklaag op een herfstachtige namiddag in november 2004 ineens spuugzat. Ik plukte een mailtje eruit en zette deze voorzien van commentaar in mijn weblog. Daar stond vanaf 30 november de volgende tekst te lezen.

==

De laatste weken ontvang ik dagelijks zeker dertig mailtjes over het afschaffen van het grijze kenteken. Weliswaar heeft mijn partij daar niets mee van doen, maar dat weerhoudt de grijskentekenhouders er niet van om hun ongenoegen aan mij en alle andere parlementariërs kenbaar te maken. Het heeft mijn waardering voor het Nederlandse volk niet echt doen stijgen. Het is natuurlijk lullig om in je portemonnee gepakt te worden, maar het geklaag doet toch vooral denken aan het gejammer van verwende welvaartskinderen, voor wie de gedachte dat er ook buiten de auto nog een leven is kennelijk ondenkbaar is. Als voorbeeld onderstaand mailtje:

==

Wij zijn een gezin met drie kinderen. Ook hebben wij een grote hond. Wanneer wij ergens heen gingen, namen we oma ook mee. Dit kon niet meer toen ons laatste kindje werd geboren, omdat alle plaatsen in onze stationwagon waren bezet. Daarom besloten we onze stationwagon in te ruilen voor een standaard VW Transporter met dubbele cabine, genoeg plaats voor ons zessen, de hond met gemak achterin en betaalbare wegenbelasting. Wel leverden wij hiervoor een stuk comfort en luxe in. Dat namen we echter voor lief. Ook het feit dat er flink geld bij moest om de bus te kunnen aanschaffen. Nu, amper een jaar later, worden we geconfronteerd met de afschaffing van het grijs kenteken en staan wij plotseling voor het feit dat wij volgend jaar ruim e 1200 meer wegenbelasting moeten gaan betalen. Dit kunnen wij zomaar niet ophoesten. Ook inruilen kost ons heel veel geld, tussen de e 4000 en e 6000. Wij worden door de maatregel ernstig gedupeerd. In één klap veranderen wij van een gezin dat goed rondkomt, in een gezin dat geplaatst wordt voor zodanige uitgaven dat het financieel moeilijk rondkomt! Samen met ons zijn er ca. 160.000 medelanders die te maken krijgen met soortgelijke problemen.

Weest u alstublieft niet doof voor de argumenten die u worden aangedragen voor het keren van de afschaffing grijs kenteken in de huidige vorm.

==

Er gebeurde niets. Het bezoek aan mijn weblog hield rechtstreeks verband met mijn politieke gewicht in Den Haag. Wat vrienden, bekenden, familieleden en wat toevallige passanten, daar bleef het bij. Mijn weblog is meer een persoonlijke etalage voor ingewijden dan voor buitenstaanders.

Twee weken later kwam daar op slag verandering in. Op een zaterdagmiddag controleerde ik mijn e-mail en zag tot mijn verbazing ineens tientallen mailtjes binnenlopen. Ik klikte en langzaam voelde ik het bloed uit mijn gezicht wegtrekken.

De grijskentekenhouders, toch al tot het uiterste getergd, hadden mijn weblog ontdekt. Of beter, er bleek een site te bestaan, www.destemvan.nl, die het tot haar taak rekende om de digitale activiteiten van politici te rapporteren en daar vervolgens discussie over uit te lokken. De redacteur had mijn weblog ontdekt, was gaan grasduinen in het archief en al doende gestoten op de term ‘verwende welvaartskinderen’. Daar had hij op zijn site een smaakvol berichtje van gemaakt, en dat was vervolgens ontdekt door een grijskentekenactievoerder, die er onmiddellijk zijn collega-slachtoffers van op de hoogte stelde.

Het werkte als een rode lap op een digitaal hecht georganiseerde kudde stieren.

Alle agressie die politici oproepen bij burgers, werd vanaf die zaterdag in mijn digitale postbus gestort. Alle clichés over politici bleken op mij van toepassing. Waarbij de aanduidingen ‘zakkenvuller’ en ‘volksverlakker’ met voorsprong het vriendelijkst waren. Woedende verwensingen, scheldpartijen en ander verbaal geweld, die me duidelijk moesten maken dat ikzelf ‘een verwend nest ben, die op kosten van de staat het hele jaar vakantie houdt’.

Dat is allemaal nog wel te doen – het hoort een beetje bij het vak van politicus. Niet voor niks peperde mijn moeder mij in dat ‘schelden geen pijn doet’, vandaar dat ik het zelf ook weleens praktiseer. Maar die wijsheid ben je op slag kwijt als de bedreigingen fysiek worden. Ik herinner mij heel goed dat ik in het roerige najaar van 2002 de kamer van Femke Halsema binnenliep op het moment dat ze een e-mailbericht las waarin haar lichaam door het slijk werd gehaald, en dan druk ik me parlementair uit. Ze haalde haar schouders op, maar haar gezicht trok wit weg.

Zo trok mijn bloed weg toen ik die zaterdagmiddag las dat ‘ze’ me wel zouden weten te vinden. Dat ze met hun toch waardeloos geworden busjes dwars door mijn gevel naar binnen zouden rijden, dat ik ze beter niet tegen kon komen op straat, en nog wat van die anoniem-stoere jongenstaal. Natuurlijk wist ik dat dit pure intimidatie was, razendsnel opgetypte woede-uitbarstingen, gebaldevuistentaal.

Maar toch. Het is een fluitje van een cent om mijn adres van het net te plukken, mijn foto rolt met een druk op de knop bij vele duizenden computers binnen. Er hoeft maar één grijskentekengek te zijn... Dat soort dingen spookt als vanzelf door je hoofd. En dat allemaal omdat ik mij een opmerking heb veroorloofd over het leed van grijskentekenbezitters waar ikzelf en mijn partij part noch deel aan hebben gehad. ‘Senator oppositie sneuvelt door regeringsbeleid’ – het slaat nergens op, maar ik zag de krantenkop (ik heb er zelf duizenden gemaakt) al voor me.

84 woedende, krijgshaftige, oorlogszuchtige, vuilspuitende mailtjes ontving ik dat weekend. Niet allemaal even grof, maar de behoefte om te antwoorden en in discussie te gaan was tot een nulpunt gedaald. Maandagochtend nam ik een besluit. Ik ben over het algemeen niet bang aangelegd, en ik heb een groot hart voor de publieke zaak, maar de bereidheid om enig persoonlijk risico te lopen vanwege het grijze kenteken kon ik bij mezelf nergens meer bespeuren. Ik plaatste op mijn weblog het volgende bericht:

==

Hier stond tot voor kort een bericht te lezen onder de kop Grijskentekenleed. Ik heb – na een stortvloed van woedende reacties, die mij sinds de 18e december bereikte – dit bericht inmiddels uit mijn weblog gehaald. Het was ondoordacht en gooide ten onrechte alle grijskentekengebruikers op één grote hoop. Dat was niet verstandig en mensen die zich daardoor beledigd voelen bied ik mijn verontschuldigingen aan. Om mensen niet onnodig langer te bruuskeren heb ik het bericht daarom verwijderd. Tot slot: mij ontgaat het nut van het gebruik van de meest platte scheldwoorden, en het erbij slepen van (persoonlijke) kwesties die niets met de zaak van doen hebben. Fel argumenteren is leuk, maar dat moet niet verward worden met intimideren. Daar schiet niemand wat mee op. Een mededeling van gelijke strekking heb ik ook geplaatst op de site van de stem van Nederland, waar een link was gemaakt naar mijn weblog en waar een groot aantal woedende reacties staat te lezen.

==

Het luchtte op, maar het voelde ook als een nederlaag. Een man een man, een woord een woord. Je moet nooit toegeven aan terreur – zeurende stemmetjes in je hoofd. Via het net verspreidde mijn terugtocht zich razendsnel onder de grijskentekenlobby, die nog wat napruttelde op de site van de www.destemvan.nl, maar zich daarna weer concentreerde op het toesturen van verontwaardigde mailtjes naar mij en naar mijn collega Eerste-Kamerleden. Nog dezelfde week zou de senaat namelijk over het regeringsvoorstel stemmen.[1] Twee eerdere e-mailers (overigens bij lange na niet de ergsten) verontschuldigden zich met een persoonlijk mailtje voor hun taalgebruik.

Geeft niks, loog ik in mijn reply.

==

Ik had deze anekdote liever niet verteld. Voor je het weet heb je een reputatie als lafbek hoog te houden. Maar het voorval is te typerend voor de tijd waarin we leven om onbesproken te laten. Het staat bovendien niet op zich; elk publiek figuur heeft ermee te maken. Sommige toonaangevende politici zelfs in extreme mate. Voor de meesten valt het mee, maar direct of indirect lopen zij altijd het risico getrakteerd te worden op de gebaldevuistentaal. Het bestaat – van links tot rechts – in alle toonaarden.

Iedere weblog-politicus kan erover meepraten. Zonder particuliere vuilnisophaaldienst (een respectfilter, noemt Eerste-Kamerlid Anja Meulenbelt het goedaardig) kan een weblog tegenwoordig niet meer. Je hoeft maar een gevoelig onderwerp aan te raken of de trossen gaan los. Internet maakt bij nogal wat mensen van hun hart niet langer een moordkuil. Eén druk op de knop en je bent van je ergernis af. Je hoeft het niet op te zouten, je hoeft geen postzegel te plakken, telefoonnummer te zoeken, je wordt niet gezien, je hoeft niet te wikken, niet te wegen, niets te verantwoorden. Het is pats! weg.

Niemand van die 84 grijskentekenmailers heeft de moeite genomen mij te bellen, terwijl mijn telefoonnummer naast het e-mailadres op mijn site staat. Ik denk ook zeker te weten dat niemand het ook maar één moment heeft overwogen. Deze grijskentekenbezitters wilden geen gesprek aangaan; ze wilden hun woede kwijt. Ja, hun machteloze woede, omdat ze weten, zeker weten, dat er toch niet geluisterd wordt. Daardoor voelen ze zich in het geheel niet geroepen om redelijkheid te betrachten. Wie onredelijkheid zaait (het afpakken van het grijs kenteken) zal onredelijkheid oogsten.

Natuurlijk, dat geldt niet voor iedere webganger. Zoals altijd gedraagt het gros van de mensen zich fatsoenlijk, en op de meeste digitale plekken spelen zich levendige discussies af, met zinnige argumenten, maar dat neemt niet weg dat de impulsieve uitingen steeds onbekommerder hun verspreiding vinden. En wat ik van mijn kleine grijskentekenaffaire geleerd heb is dat dit rumoer bepaald niet alleen door marginale types of ouderwetse asocialen wordt verzorgd. Er zitten hele brave burgers tussen, mensen zoals u en – ik geef het toe – ik. Want ook mijn weblogbericht was op mijn manier natuurlijk een impulsieve daad, hup, daar staat het dan. Dat vind ik ‘nu eenmaal’. Ik waande mij een tamelijk anonieme politicus, nooit serieus gedacht dat iemand aanstoot zou kunnen nemen aan dat lullige weblogberichtje. Zo zal het andere internetsurfers ook wel vergaan.

==

Niet toevallig verwees bijna de helft van de 84 verontwaardigde e-mailtjes direct of indirect naar het jaar 2002. In die zin dat ik ‘kennelijk de boodschap niet goed had begrepen’ of dat ik ‘2002 alweer was vergeten’. Hun verontwaardiging vond een vanzelfsprekende rechtvaardiging in dat verkiezingsjaar, een simpele verwijzing ernaar was voldoende om aan te tonen ‘hoe fout’ ik bezig was.

En gelijk hebben ze, want het verkiezingsjaar 2002 is in dit opzicht als een politieke doorbraak, het begin van een nieuw tijdperk, te beschouwen. Dat tijdperk kondigde zich onderhuids al aan, maar de opmars van Fortuyn en de tragiek van zijn dood zorgden voor een definitieve bevrijding van de zijn plaats kennende burger als onderdaan van een publieke gemeenschap. De opstand der burgers was – gevoelsmatig – een bevrijding, een definitieve emancipatie van de mondige burger. Burger-brombeer werd Koning Zie-Je-Wel: Koning Burger.

Vanaf mei 2002 leven we definitief in een tijdperk waarin van de beleidsmatige en bestuurlijke elites uit het ancient régime in de eerste plaats nederigheid jegens ‘de’ burger wordt verwacht. Het referendum over de Europese Grondwet in de lente van 2005 was in dat opzicht een bevestiging van deze nieuwe verhoudingen: uit alle lagen van de bevolking steeg een diepe afkeer op van het Europese speeltje van de bestuurlijk-politieke elites.

In dit nieuwe tijdperk moet je als politicus op je woorden passen. Relativering geldt als politieke doodzonde. Tegenwerpingen dat het wel meevalt met de onveiligheid, dat er nergens zoveel geluisterd wordt naar burgers als in onze poldersamenleving, dat onze multiculturele samenleving een redelijk hoog beschavingsniveau heeft in vergelijking met andere landen, dat Europa ons veel welvaart en voorspoed heeft gebracht, dat er wel heel veel gejammerd wordt door verwende welvaartskinderen, worden als blinde naïviteit en ouderwets denken weggehoond. Koning Burger is immers lang genoeg genegeerd. Politici moeten uit een ander vaatje tappen.

==

Dat was – zeker in 2002 – een enorme schok, want diep in het hart rekenden de bestuurlijke elites erop dat zij zouden worden afgerekend op de vertrouwde politieke combinatie van bewezen diensten, heldere probleemstellingen en toekomstgerichte overtuigingskracht, zeg maar de rationele degelijkheid van Ad Melkert.

Aan die illusie heeft Fortuyn hardhandig een einde gemaakt. Daarbij putte hij schaamteloos uit compleet nieuwe registers. Hij volgde niet de wetten van de politiek, hij ging te werk zoals een stilist een nieuwe modelijn of zoals jongeren een subcultuur creëren. Hij pikte van alles wat en boetseerde dat tot een imago; hij mengde nostalgie met moderniteit, hij mixte onvrede met daadkracht, ondernemerszin met afkeer van bureaucratische overheidsregels. Conform de wetten van de tegencultuur smeedde hij deze elementen als een ware bricoleur tot een stijl die heerlijk dwars was, zich nergens wat van aantrok en elke bestaande politieke logica (inhoudelijke samenhang, programmatische consistentie, empirische deugdelijkheid, financiële onderbouwing) tartte. In alles was Pim een volmaakte politieke punker. Een verschoppeling, een dandy, een narcist, een grootspreker, een betweter, een relnicht; kan het tegendraadser in de Nederlandse polder?

Misschien hadden onder ‘normale’ omstandigheden de kiezers zich volgens oud Nederlands gebruik nog in het stemhokje bedacht en de politiek op zijn eigen merites beoordeeld. Maar de dood van Fortuyn sloot die mogelijkheid uit. Op slag was de houdbaarheidsdatum van oude politieke boegbeelden (Melkert, Dijkstal, Rosenmöller) definitief verlopen.

Daar is maar één conclusie uit mogelijk: de logica van het publiek-politieke domein met zijn eigen ratio, politieke rituelen, typische meningsverschillen en trage beleidscyclussen is definitief overwoekerd door een dynamiek die zijn oorsprong niet vindt in de politiek zelf, maar daarbuiten: in de wereld van cultuur, van smaken, van emoties, van angstbeelden, van hypes en rondzingende verhalen. De politiek is als het ware door buitenpolitieke krachten overmeesterd en bezet.

Slim als ze zijn hadden de campagnestrategen van de SP dan ook onder op hun affiche tegen de Europese Grondwet laten drukken: SP MINDER POLITIEK. Voor een politieke partij is het een wat wezensvreemde leuze zou je zeggen, maar de mannen en vrouwen van Marijnissen spelen daarmee gewiekst in op een breed gedeeld apolitiek sentiment, wat ze gretig in stelling brachten tegen Europa. Succes verzekerd.

==

Na dergelijke gebeurtenissen staan de kranten bol van beschouwingen waarin de kloof tussen burger en politici bijna mythische vormen heeft aangenomen. Met alle recepten die daarbij horen, en die ook politici als selfmade dokters uit hun mouw schudden: nog beter luisteren, burgers serieus nemen, burgers meer centraal stellen, burgers er meer bij betrekken. Enzovoort.

Het zijn allemaal illusies. De essentie van het nieuwe politieke tijdperk is nu juist dat de kloof definitief is opgeheven. De kloof bestond in de tijd dat de burger onderdaan was, dat hij zichzelf ook ondergeschikt maakte aan de publieke gemeenschap. Maar vanaf de jaren zestig zijn (groepen) burgers juist steeds dichter op de huid van bestuurders en politici gaan zitten, zelfs in die mate dat ze moeiteloos weten door te dringen tot in de huiskamer van de publieke persoon. Weliswaar (nog) niet fysiek, maar in ieder geval via e-mails, zoals ikzelf als onbeduidend Eerste-Kamerlid aan den lijve heb ervaren. Die politieke emancipatie van de burger kreeg in 2002 haar voltooiing.

Tegenwoordig is niks te gek om de burger erbij te betrekken. Niet alleen via formele procedures, zoals wettelijke inspraak, referenda, interactieve beleidsvorming, maar vooral ook informeel via acties, lobby’s, enquêtes en peilingen. Het arsenaal aan mogelijkheden om de stem te verheffen is eindeloos, en breidt zich nog elke dag uit. Voortdurend wordt de burger om zijn mening gevraagd, overal kan hij deze achterlaten en van die mogelijkheid wordt ook meer dan ooit gebruik gemaakt.

Het bizarre is alleen dat het verkleinen van de kloof niet leidt tot een grotere tevredenheid, maar tot een groeiend onbehagen. Al die uitnodigingen, al die oproepen om je zegje te doen hebben het tegenovergestelde effect. Ze leiden tot frustratie, omdat het zich niet of zelden vertaalt in een tastbaar privaat rendement. Je merkt er niets van. Jouw private stem, of zelfs de stem van jouw groep, verdampt immers op het moment dat er in het publieke domein op bestuurlijk-politiek niveau een vervolg aan gegeven wordt. Dat is onvermijdelijk: het publieke valt nu eenmaal niet samen met het private. In het publieke domein worden andere afwegingen gemaakt. Het gaat er in ieder geval trager aan toe. Maar dat is niet wat de burger wordt verteld; de burger krijgt te horen dat zijn stem ertoe doet, dat hij zich moet uitspreken. De burger staat immers centraal.

Dat leidt tot de paradox dat naarmate de kloof tussen burgers en het politiek-bestuurlijke domein feitelijk kleiner wordt, de ervaring van de burgers daar precies tegenovergesteld aan is. Hoe kleiner de afstand, hoe ontevredener de burgers. Naarmate zij meer zeggen, wordt er in hun ogen minder geluisterd. Het proces organiseert zo zijn eigen cynisme. En zijn eigen soort wapenwedloop, want van de weeromstuit wordt er meer gedaan om de kloof te dempen, waardoor er harder wordt geschreeuwd, wat weer tot grotere frustraties leidt. Waarmee de cirkel rond is: het vertrouwen van individuen in de politiek/het bestuur daalt verder en verder.

In feite blaast een democratisch systeem zich daarmee zelf op. Het pretendeert voortdurend meer dan het kan waarmaken. Democratie is niks meer dan een methode om particuliere en private meningen te weten te komen en tegen elkaar af te wegen (of te vermengen, waar we in Nederland meesters in zijn). Het inspreken is één, het beslissen is iets heel anders. Een democratie dient juist zo georganiseerd te zijn dat het particuliere en het publieke van elkaar gescheiden zijn, volgens het motto dat wat goed is voor de een, niet per definitie goed is voor ons allen. Vandaar het idee van volksvertegenwoordigers: we sturen mensen de arena van de democratie in, zodat ze daar particuliere belangen en meningen kunnen vertegenwoordigen en van daaruit zaken kunnen doen.

Naarmate de samenleving meer mogelijkheden heeft om de democratische besluitvorming te beïnvloeden, burgers zich directer kunnen roeren, de media de politiek meer op de huid zitten en elke oneffenheid rapporteren – precies wat de afgelopen jaren steeds meer aan de orde is – is het belangrijker om afstand te bewaren. De kunst van het afwegen van verschillende belangen en meningen moet als het ware beschermd worden tegen de waan van de dag, de golven van ongeduld, de verontwaardiging van het incident. Zonder afstand, zonder kloof, geen democratie.

In die zin is het vreemd dat burgers wel verplicht zijn belasting te betalen, maar niet verplicht worden te stemmen. Het geeft aan dat laatste iets vrijblijvends, dat doe je als het je zo uitkomt, terwijl de daad om te gaan stemmen net zo verplichtend zou moeten zijn: belasting betaal je om de samenleving mogelijk te maken, stemmen doe je om geestverwanten ervoor te laten zorgdragen dat het geld volgens jouw opvattingen zo goed mogelijk besteed wordt. Waarom zou je wel materieel, maar niet mentaal die verplichting mogen opleggen? Met het vrijwillig maken van het stemrecht is het verworden tot een individuele overweging, een particuliere zaak, een privé-kwestie. Het afschaffen van de opkomstplicht bij verkiezingen was dus in zekere zin vragen om moeilijkheden. Die hebben we in volle omvang over onszelf afgeroepen, want met elke verdere daling van de opkomstcijfers zijn we ons meer zorgen gaan maken over de kloof.

==

Maar sinds 2002, sinds de politiek door de buitenwereld is overspoeld, is zelfs elke gedachte over een gedistantieerde democratie, over de afstand van het publieke tot het private, een uiting van een ouderwetse regentenmentaliteit. Uit dat jaar is een aangeslagen politiek zonder zelfvertrouwen te voorschijn gekomen. Een politiek die zich neergelegd heeft bij de kracht van de buitenwereld, de sentimenten, de oprispingen, de vijandige media. Die de overwoekering door buitenpolitieke krachten het hoofd biedt door er voortdurend rekening mee te houden, daarbij gesteund door voorlichters en spindoctors die azen op mediasuccesjes en wier voornaamste taak eruit bestaat te voorkomen dat er iets verkeerd valt. Goed doorkomen in de media lijkt zo ongeveer het hoogste streven. Een gunstige pers is een groter goed dan een aangenomen motie. Er is, met uitzondering wellicht van de kleine christelijke partijen, geen partij die aan deze dans ontspringt.

Het laatste dat je als politieke partij moet doen, is immers de burger bruuskeren. Dat is – anno 2005 – een politieke doodzonde. Vandaar dat er een wedloop is ontstaan in leuke ideetjes en daadkrachtige plannetjes, die bij voorkeur getuigen van politieke doortastendheid. Het moet een antwoord vormen voor iets waar veel mensen zich aan ergeren: four-wheel drive terreinwagens (zogenaamde P.C. Hoofttractoren) de stad uit (GroenLinks), pappatax (vaders mee laten betalen aan de kosten van bijstandsmoeders, een ideetje van Leefbaar Rotterdam), totaalverbod op proefverloven van tbs’ers, grenzen dicht voor Antillianen (ook al zijn ze ingezetenen van hetzelfde koninkrijk), ‘hufterhutjes’ voor notoire overlastbezorgers (dit is een reeks van apartheidswoningen die op gezette tijden van stal wordt gehaald om de Tokkies van deze samenleving hun plaats te wijzen; met als gemeenschappelijk kenmerk dat er niks van terechtkomt).

Nadat in een regeerakkoord de zaken zijn beklonken, is de rest een kwestie van beeldvorming. Meer dan ooit gaat de nieuwe politiek vooral om het managen van imago’s. Kijk naar Wouter Bos, die al jaren geen enkel risico meer neemt omdat hij in de smaak van het publiek valt. Kijk naar Van Aartsen, die bij tegenvallende opiniepeilingen de populaire Hans Wiegel naar voren schuift, en kijk naar Balkenende, die als stijfste jongetje van de klas nu midden in de macht voor een onmogelijke opgave staat. De anti-politieke sentimenten die hem in het zadel hebben geholpen duwen hem nu de politieke afgrond in. Daar is geen redden meer aan.